Rechtbank Amsterdam, 27 februari 2024

1 Onderzoek

2 Tenlastelegging

3 Voorvragen

Oordeel van de rechtbank ten aanzien van de overeenkomst

3.2.4.1 Onjuiste toepassing kroongetuigenregeling?

3.2.4.2 Zijn er ongeoorloofde toezeggingen gedaan?

3.2.4.3 Samenvatting en conclusie

Betrouwbaarheid van de kroongetuige

3.2.5.1 Verweer van de verdediging

3.2.5.2 Oordeel van de rechtbank

Inleiding

3.3.1.1 Algemene uitgangspunten

3.3.1.2 Toetsingskader

Feitelijke gang van zaken

3.3.2.1 Ennetcom-data (onderzoek De Vink)

3.3.2.2 PGP-safe-data (onderzoek Sassenheim)

3.3.2.3 Hansken/Marengo-dataset

3.3.2.4 Controle geheimhouders Marengo-dataset

Gevoerde verweren

3.3.3.1 Verwerving

3.3.3.2 Verwerking

Oordeel van de rechtbank

3.3.4.1 Toepasselijkheid Unierecht bij de verwerving

3.3.4.2 Grondslag van de verkrijging van de data

3.3.4.3 Verwerking van de PGP-data in de onderzoeken Ennetcom en PGP-safe

3.3.4.4 Doorverstrekking van de PGP-data aan andere onderzoeken

3.3.5.1 Verweer van de verdediging

3.3.5.2 Oordeel van de rechtbank

Tactische en technische verwerking van de PGP-data

3.3.6.1 Verweren van de verdediging

3.3.6.2 Oordeel van de rechtbank

3.3.6.2.1 Inzage in brondata

3.3.6.2.2 Inzage in Marengo-dataset

3.3.6.2.3 Controle en contra-expertise Hansken

3.3.6.2.4 Hansken is geen (buitenwettelijk) technisch hulpmiddel

3.3.6.2.5 Onvolledigheid van de PGP-data

3.3.6.2.6 Forensische onbetrouwbaarheid van de PGP-data

3.3.6.2.6.1 Hashwaarden

3.3.6.2.6.2 Integriteit en betrouwbaarheid van de PGP-data

3.3.6.2.6.3 PGP-e-mailadres (mede) bij een ander in gebruik

3.3.6.2.7 Yüksel Yalçinkaya tegen Turkije

Voorwaardelijke verzoeken

3.3.7.1 Prejudiciële vragen Hof van Justitie EU

3.3.7.2 Aanhouden van de zaak

3.3.7.3 Overige voorwaardelijke verzoeken

Oordeel van de rechtbank

3.4.2.1 Onschuldpresumptie

3.4.2.2 Eerlijk proces

3.4.3.2 Strafvermindering?

Lekken van processtukken

3.4.3.1 Standpunt van de verdediging

3.4.3.2 Oordeel van de rechtbank

3.4.3.2.1 Lekken inzake Koper

3.4.3.2.2 Lekken inzake Marengo

3.4.3.2.3 Lekken inzake EBI en overig

3.4.3.2.4 Conclusie ten aanzien van lekken

Uitlatingen in strijd met de onschuldpresumptie

3.4.4.1 Door opvolgende ministers en Kamerleden

3.4.4.2 Door politiefunctionarissen en een officier van justitie

3.4.4.3 Gevolgen voor detentie-omstandigheden [medeverdachte 1] en nieuwe regelgeving

3.4.4.4 Artikel op de website van het Openbaar Ministerie

3.4.4.5 Veroordeling voor bedreiging

Standpunt van de verdediging

3.5.1.1 Recht op bijstand advocaat

3.5.1.2 Voldoende tijd en faciliteiten

3.5.1.3 Horen partner kroongetuige

3.5.1.4 Horen kroongetuige

3.5.1.5 Psychologisch onderzoek

3.5.1.6 Conclusie

4 Waardering van het bewijs

Identificatie e-mailadressen [verdachte]

4.1.3.1 Standpunten

4.1.3.2 Oordeel van de rechtbank

Duiding van de PGP-berichten in relatie tot voorbereiding moord

4.2.5.1 Periode van oktober tot en met december 2015

4.2.5.2 Periode van december 2015 tot en met januari 2016

4.2.5.3 Periode van 17 tot en met 19 april 2016

4.2.5.4 Periode van 20 mei tot en met 1 juni 2016

Oordeel van de rechtbank

4.2.10.1 Voorbereiding moord op [slachtoffer 1], [betrokkene 1], [betrokkene 2] en [betrokkene 3]

4.2.10.1.1 Juridisch kader voorbereiding

4.2.10.1.2 Voorbereidingsmiddelen

4.2.10.1.3 Conclusie

4.2.10.2 Moord op [slachtoffer 1]

Verklaringen

4.3.2.1 Verklaringen van [betrokkene 4]

4.3.2.2 Verklaringen van getuigen ter plaatse

Verklaringen van [medeverdachte 2]

4.3.4.1 Achtergrond: een geldschuld

4.3.4.2 Aanschaf camera bij de MediaMarkt

4.3.4.3 Verzoek tot observatie van [betrokkene 4]

4.3.4.4 Observaties van [betrokkene 4]

4.3.4.5 11 oktober 2016

4.3.4.6 Na 11 oktober 2016

4.3.4.7 Betaling aan [medeverdachte 2]

Bruikbaarheid verklaringen van [medeverdachte 2]

4.3.5.1 Beoordeling betrouwbaarheid verklaringen van [medeverdachte 2]

4.3.5.2 (Kleine) Abs = [betrokkene 4]

4.3.5.3 Vaders van [verdachte] en [betrokkene 4] kennen elkaar

4.3.5.4 Aanschaf camera bij de MediaMarkt

4.3.5.5 Beschrijving verblijfadressen van [betrokkene 4]

4.3.5.6 Bewerken foto’s en verstrekken SD-kaartjes

4.3.5.7 Observaties van [betrokkene 4]

4.3.5.8 Volkswagen Passat van [medeverdachte 3]

4.3.5.9 Contra-indicaties?

4.3.5.10 Conclusie

Oordeel van de rechtbank

4.3.6.1 Poging tot moord

4.3.6.2 Juridisch kader medeplegen

4.3.6.3 Rol van [verdachte]

Feiten en omstandigheden

4.5.3.1 Telefoonnummers

4.5.3.2 Auto’s regelen

4.5.3.3 [betrokkene 5] invalide maken

4.5.3.4 [betrokkene 5] naar de hel sturen

4.5.3.5 7 januari 2017

4.5.3.6 8 januari 2017

4.5.3.7 Avond van 9 januari en nacht van 9 op 10 januari 2017

4.5.3.8 Periode van 10 en 11 januari 2017

4.5.3.9 Nacht van 11 op 12 januari 2017

4.5.3.10 Avond van 12 januari 2017

4.5.3.11 13 januari 2017

4.5.3.12 Auto herkend

4.5.3.13 Gesprek [medeverdachte 2] met familie [slachtoffer 2]

4.5.3.14 Incident 14 januari 2017

4.5.3.15 Loods in Landsmeer

4.5.3.16 Aantreffen Seat Ibiza

4.5.3.17 Ontmoeting [medeverdachte 2] met [betrokkene 6]

Oordeel van de rechtbank

4.5.4.1 Betrouwbaarheid verklaringen van [medeverdachte 2]

4.5.4.2 Moordopdracht [betrokkene 5] ?

4.5.4.3 Berust de moord op [slachtoffer 2] op een vergissing?

4.5.4.4 Rol van [verdachte]

4.5.4.4.1 Bij voorbereiding van de moord op [betrokkene 5]

4.5.4.4.2 Bij de moord op [slachtoffer 2]

Oordeel van de rechtbank

4.6.2.1 Juridisch kader artikel 140 Sr

4.6.2.2 Gepleegde misdrijven

4.6.2.3 Wagenpark

4.6.2.4 Onderzoek Koper

4.6.2.5 Aangetroffen administraties

4.6.2.6 Verklaringen van [medeverdachte 2]

4.6.2.7 Conclusie ten aanzien van de criminele organisatie

4.6.2.8 Deelname aan de criminele organisatie

5 Bewezenverklaring

6 Strafbaarheid van de feiten

7 Strafbaarheid van verdachte

8 Motivering van de straf

Uitlevering Colombia 8.3.2.1 Inleiding

8.3.2.2 Standpunt van de verdediging

8.3.2.3 Standpunt van het Openbaar Ministerie

8.3.2.4 Oordeel van de rechtbank

Levenslang

8.3.3.1 Inleiding

8.3.3.2 Bespreking verweren

9 Beslag

10 Toepasselijke wettelijke voorschriften

11 Beslissingen

Bijlage 1 – Tenlastelegging

Bijlage 2 – Overzicht PGP-e-mailadressen en gebruikers

Bijlage 3 – Feitenvaststelling overige zaaksdossiers

Bijlage 4 – Bewijsoverwegingen criminele organisatie ten aanzien van de medeverdachten

Bijlage 5 – Standpunten en toelichting Openbaar Ministerie met betrekking tot beslag

1. Onderzoek

Dit vonnis is op tegenspraak gewezen naar aanleiding van het onderzoek op de terechtzittingen op 10, 11 en 12 juli 2019, 24 september 2019, 12 en 13 december 2019, 27 en 28 februari 2020, 11, 12, 13 en 27 augustus 2020, 3 september 2020, 28 en 29 oktober 2020, 3 november 2020, 13, 14 en 15 januari 2021, 11, 12 en 22 maart 2021, 7 en 16 april 2021, 3, 11, 21, 25, 29 en 30 juni 2021, 14, 15, 21 en 22 september 2021, 13 oktober 2021, 7, 9, 10, 14, 16, 17, 20 en 22 december 2021, 1 en 21 maart 2022, 9 en 20 mei 2022, 8, 9, 13, 14, 16, 20, 21, 23, 28 en 30 juni 2022, 13 en 15 september 2022, 1, 2 en 30 november 2022, 6 december 2022, 14, 17 en 22 februari 2023, 14, 27 en 29 maart 2023, 17, 30 en 31 mei 2023, 6, 8 en 26 juni 2023, 6 en 14 juli 2023, 6 oktober 2023, 21 december 2023, 6 en 14 februari 2024.

De rechtbank heeft de zaken, die bij afzonderlijke dagvaardingen onder de bovenvermelde parketnummers zijn aangebracht, gevoegd. Deze zaken worden hierna als respectievelijk zaak A en zaak B aangeduid.

De rechtbank heeft kennisgenomen van de vordering van de officieren van justitie (hierna: het Openbaar Ministerie) en van wat verdachte en zijn verdediging (hierna: de verdediging) naar voren hebben gebracht.

Het onderzoek Marengo heeft betrekking op zeventien verdachten. Zestien van hen worden verdacht van betrokkenheid bij een of meer moorden, pogingen daartoe of voorbereiding daarvan. Alle verdachten worden beschuldigd van betrokkenheid bij dezelfde criminele organisatie die gericht was op moorden, vuurwapendelicten en gekwalificeerde diefstal. In dit vonnis zijn de overwegingen en beslissingen opgenomen die in de strafzaak tegen de hierboven genoemde verdachte zijn gegeven. De rechtbank wijst vandaag ook vonnis in de zaken van de zestien andere verdachten die (grotendeels) gelijktijdig terecht hebben gestaan.

De rechtbank zal in plaats van de term ‘verdachte’ steeds de namen van de verdachten gebruiken: [medeverdachte 4], [medeverdachte 2], [medeverdachte 5], [medeverdachte 6], [medeverdachte 7], [medeverdachte 8], [medeverdachte 3], [medeverdachte 9], [verdachte], [medeverdachte 10], [medeverdachte 11], [medeverdachte 12], [medeverdachte 13], [medeverdachte 14], [medeverdachte 15], [medeverdachte 16] en [medeverdachte 1]. De rechtbank gebruikt een voorletter in die gevallen waarin meerdere verdachten in het dossier dezelfde achternaam hebben en de hele voornaam als ze ook dezelfde voorletter hebben.

Omdat in de zaak van [medeverdachte 2] het onderzoek ter terechtzitting al was aangevangen bij de rechtbank Midden-Nederland treedt de rechtbank in zijn zaak op als de rechtbank Midden-Nederland. In de zaak van [medeverdachte 5] was het onderzoek ter terechtzitting met betrekking tot het onderzoek Zeilboot al aangevangen bij de rechtbank Midden-Nederland op het moment dat de zaak Marengo aanving bij de rechtbank Amsterdam. Dat is de reden dat er in de zaak van [medeverdachte 5] separate vonnissen worden gewezen.

Het onderzoek Marengo bestaat uit een groot aantal deelonderzoeken die onderling met elkaar verweven zijn, door de daarop gebaseerde verdenking van het leidinggeven aan dan wel de deelname aan de criminele organisatie. Deze verwevenheid maakt dat de rechtbank niet alleen op de verweren van de betreffende verdachte in zal gaan, maar waar nodig ook hetgeen is aangevoerd in de zaken van de andere verdachten (ambtshalve) in haar oordeel zal betrekken.

Op 14 januari 2017 heeft [medeverdachte 2] zich na overleg met zijn advocaat laten aanhouden en vanaf dat moment is een kroongetuigetraject gaan lopen. [medeverdachte 2] heeft in 41 kluisverklaringen verklaard over een aantal moorden of pogingen daartoe waar hij deels zelf bij betrokken is geweest. Op 27 december 2017 is dit uitgemond in een overeenkomst met [medeverdachte 2] als kroongetuige. Door zijn verklaringen en door ontsleutelde PGP-berichten is een groot aantal verdachten in beeld gekomen die ervan verdacht worden te behoren tot een organisatie die verantwoordelijk is voor tot op dat moment grotendeels onopgeloste levensdelicten. Het onderzoek dat hieruit voortkwam kreeg de naam Marengo. [medeverdachte 2] was op 5 september 2017, dus al voordat hij de overeenkomst sloot, als verdachte aangehouden in de zaak Roos/Doorn. Op 18 december 2017 is [medeverdachte 9], op wie de nacht daarvoor een aanslag was gepleegd waarbij hij gewond is geraakt, als eerste verdachte aangehouden in het onderzoek Marengo. In de loop van 2018, 2019 en 2020 zijn de overige verdachten in het onderzoek Marengo aangehouden.[_240038a8-0e78-4437-9580-99dc52fab2e1]

Het procesdossier bevat (zoveel mogelijk chronologisch) de volgende deelonderzoeken:

• Rudolf: de moord op [slachtoffer 3] op 9 september 2015 en het beramen van een ontploffing in de spyshop te Nieuwegein in de periode van 15 augustus 2015 tot en met 19 oktober 2015;
• Ster: de moord op [slachtoffer 4] op 17 april 2016 en het beramen van de moord op [slachtoffer 4] en [betrokkene 7] in de periode van 1 maart 2016 tot en met 17 april 2016;
• Aker: de moord op [slachtoffer 5] op 9 mei 2016 en het beramen van de moord op [slachtoffer 5] in de periode van 1 januari 2016 tot en met 31 januari 2016;
• Kreta: de moord op [slachtoffer 1] op 22 juni 2016 en het beramen van de moord op [slachtoffer 1], [betrokkene 3], [betrokkene 1] en [betrokkene 2] in de periode van 17 april 2016 tot en met 22 juni 2016;
• Tennis: de poging tot moord op [betrokkene 4] op 11 oktober 2016;
• Plato: de poging tot moord op [betrokkene 8] op 5 december 2016;
• Zeilboot/Raspvijl: de poging tot moord en de moord op [slachtoffer 6] op 8 december 2016 en de poging tot moord op [slachtoffer 6] op 2 juli 2016;
• Roos/Doorn: de moord op [slachtoffer 2] op 12 januari 2017 en het beramen van de moord op [betrokkene 5] in de periode 1 december 2016 tot en met 14 januari 2017;
• De criminele organisatie in de periode van 16 juli 2015 tot en met 14 januari 2017.

Daarnaast bevat het dossier het onderzoek Alpine, dat gaat over een witwasverdenking tegen [medeverdachte 15].

In het strafdossier van iedere verdachte is, behalve het gehele Marengo-dossier (met bovengenoemde negen deelonderzoeken), tevens gevoegd:

10. alle processen-verbaal van de terechtzittingen van de rechtbank tegen ieder van de Marengo-verdachten (met uitzondering van de processen-verbaal van de terechtzittingen over de persoonlijke omstandigheden van de verdachten en de processen-verbaal van de terechtzittingen waarin enkel is gepleit of gedupliceerd; deze processen-verbaal maken slechts deel uit van het strafdossier van de desbetreffende verdachte);

10. alle processen-verbaal van (getuigen)verhoor door de rechter-commissaris die in de zaken van een of meer van de verdachten zijn opgemaakt.

Alle verklaringen van alle verdachten zoals afgelegd op de terechtzittingen maken dus deel uit van het procesdossier, ook de verklaringen die zij in hun eigen zaak hebben afgelegd. Dit maakt dat het procesdossier voor elke verdachte (afgezien van de persoonsdossiers) gelijkluidend is.

2 Tenlastelegging

De tenlastelegging in zaak A is op de zitting van 1 maart 2022 nader omschreven. De tenlastelegging in zaak B is op de zittingen van 1 maart 2022 en 14 februari 2023 gewijzigd. [verdachte] wordt kort gezegd beschuldigd van het volgende.

Zaak A (13/997007-18)

Feit 1: Betrokkenheid bij de voorbereiding van de moord op [slachtoffer 1] en/of [betrokkene 1] en of [betrokkene 2] en/of [betrokkene 3] in de periode van 17 april 2016 tot en met 22 juni 2016 in Utrecht (ZD Kreta);

Feit 2: Betrokkenheid bij de moord op [slachtoffer 1] op 22 juni 2016 in Utrecht (ZD Kreta);

Feit 3: Betrokkenheid bij de poging tot moord op [betrokkene 4] op 11 oktober 2016 in Utrecht (ZD Tennis);

Feit 4: Betrokkenheid bij de voorbereiding van de moord op [betrokkene 5], gepleegd in de periode van 1 december 2016 tot en met 14 januari 2017 in Zaandam en/of Amsterdam en/of Utrecht (ZD Doorn);

Feit 5: Betrokkenheid bij de moord op H. [slachtoffer 2], gepleegd op 12 januari 2017 in Utrecht (ZD Roos);

Feit 6: Als leider/bestuurder deelnemen aan een criminele organisatie met als oogmerk moord, gekwalificeerde diefstal en/of het bezit van vuurwapens en munitie in de periode van 16 juli 2015 tot en met 14 januari 2017 (ZD 140 Sr).

Zaak B (13/997051-19)

Feit 1: Betrokkenheid bij de moord op [slachtoffer 6] op 8 december 2016 in Laren

(ZD Zeilboot);

Feit 2: Betrokkenheid bij de poging tot moord op [slachtoffer 6] op 8 december 2016 in Amsterdam (ZD Zeilboot).

De volledige tekst van de tenlastelegging is opgenomen in bijlage 1, die aan dit vonnis is gehecht. Die bijlage geldt als hier ingevoegd.

3 Voorvragen

De verdediging heeft verweer gevoerd ten aanzien van de ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie in de vervolging. De rechtbank zal hier in het navolgende op ingaan.

Als bij het voorbereidend onderzoek sprake is van onherstelbare vormverzuimen, kan de rechter daaraan gevolgen verbinden. Uit de wet en de jurisprudentie van de Hoge Raad volgt dat het moet gaan om vormverzuimen die zijn begaan in het onderzoek dat voorafgaat aan het onderzoek ter terechtzitting. Onder die vormverzuimen zijn in het bijzonder ook begrepen normschendingen bij de opsporing. De rechter kan ook gevolgen verbinden aan een vormverzuim door een ambtenaar die met opsporing en vervolging is belast, maar dat niet is begaan bij het voorbereidend onderzoek tegen de verdachte of aan een onrechtmatige handeling jegens de verdachte door een andere functionaris of persoon dan zo’n opsporingsambtenaar. Een rechtsgevolg kan dan op zijn plaats zijn indien het betreffende vormverzuim of de betreffende onrechtmatige handeling van bepalende invloed is geweest op het verloop van het opsporingsonderzoek naar en/of de (verdere) vervolging van de verdachte ter zake van het ten laste gelegde feit.[_74fb9ce0-06d3-455a-bfa1-6363e09561a0]

De consequenties die de rechter aan schending van een vormverzuim kan verbinden zijn, in oplopende zwaarte: de enkele constatering van de schending van een vormverzuim, strafvermindering, bewijsuitsluiting of niet-ontvankelijkverklaring van het Openbaar Ministerie in de vervolging.

In het algemeen geldt dat hoe groter de ernst van het vormgebrek en de gevolgen daarvan zijn, des te zwaarder het rechtsgevolg is dat de rechter daaraan kan verbinden. Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad volgt dat de zwaarste sanctie voor een vormverzuim, de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie in de vervolging, slechts in zeer uitzonderlijke gevallen aan de orde kan zijn. In zijn arrest van 1 december 2020[_2fa662ab-6fc9-4deb-b432-194218e20200] heeft de Hoge Raad over de aan te leggen maatstaf overwogen:

‘De strekking van deze maatstaf is dat in het geval dat een zodanig ernstige inbreuk op het recht van de verdachte op een eerlijke behandeling van zijn zaak is gemaakt dat geen sprake meer kan zijn van een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM, niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie in de vervolging plaatsvindt. Het moet dan gaan om een onherstelbare inbreuk op het recht op een eerlijk proces die niet op een aan de eisen van een behoorlijke en effectieve verdediging beantwoordende wijze is of kan worden gecompenseerd. Daarbij moet die inbreuk het verstrekkende oordeel kunnen dragen dat – in de bewoordingen van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens – “the proceedings as a whole were not fair”. In het zeer uitzonderlijke geval dat op deze grond de niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie in de vervolging in beeld komt, hoeft echter niet – in zoverre stelt de Hoge Raad de eerder gehanteerde maatstaf bij – daarnaast nog te worden vastgesteld dat de betreffende inbreuk op het recht op een eerlijk proces doelbewust of met grove veronachtzaming van de belangen van de verdachte heeft plaatsgevonden.

Aanleiding voor niet-ontvankelijkverklaring op deze grond kan bijvoorbeeld bestaan in het geval dat de verdachte door een opsporingsambtenaar dan wel door een persoon voor wiens handelen de politie of het openbaar ministerie verantwoordelijk is, is gebracht tot het begaan van het strafbare feit waarvoor hij wordt vervolgd, terwijl zijn opzet tevoren niet al daarop was gericht (vgl. HR 29 juni 2010, ECLI:NL:HR:2010:BL0655), of waarin gedragingen van politie en justitie ertoe hebben geleid dat de waarheidsvinding door de rechter onmogelijk is gemaakt (vgl. HR 8 september 1998, ECL:NL:HR:1998:ZD1239).’

Bij de beoordeling of sprake is van vormverzuimen waaraan de rechter een niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie kan verbinden dient, zoals hiervoor vermeld, te worden nagegaan of sprake is van de situatie dat “the proceedings as a whole were not fair”, met andere woorden: heeft de verdachte een oneerlijk proces gehad? Onderdeel van een eerlijk proces is dat de rechter die over de zaak oordeelt het onderzoek in de zaak onafhankelijk en onpartijdig, zonder vooringenomenheid, uitvoert en daarna een gemotiveerd oordeel geeft. Onderdeel van een eerlijk proces is ook dat de verdediging tegen het onderzoeksmateriaal en de beschuldigingen kan inbrengen wat zij daartegen wil inbrengen en daartoe het door haar gewenste onderzoek kan uitvoeren. Daarvoor moet de verdediging ook voldoende tijd en gelegenheid worden gegund. Of sprake is van een eerlijk proces is niet alleen afhankelijk van de mate waarin rekening wordt gehouden met de belangen van de verdachte, maar ook met de gerechtvaardigde belangen van anderen die bij het strafproces zijn betrokken, zoals slachtoffers en nabestaanden. Ook dient daarbij rekening te worden gehouden met het publieke belang bij het onderzoek en bestraffing van de specifieke strafbare feiten die het betreft. De beoordeling of sprake is geweest van een eerlijk proces kan in beginsel pas achteraf worden gemaakt. Dan kan namelijk pas worden bezien of de rechter alle betrokken belangen juist heeft afgewogen en beoordeeld. Dit betekent dat de rechtbank bij de beoordeling van de vraag of het Openbaar Ministerie ontvankelijk is in de vervolging, al vooruit moet kijken naar haar beoordeling over de eerlijkheid van dit proces in zijn geheel. De rechtbank moet zich dus al in het kader van de voorvragen (mede) een oordeel vormen over haar eigen beslissingen in Marengo en de wijze waarop deze zijn gemotiveerd.

Namens diverse verdachten is betoogd dat om meerdere redenen sprake is van vormverzuimen, die ieder voor zich maar ook in samenhang bezien en bij elkaar opgeteld (primair) moeten leiden tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Verdedigingen hebben zich over en weer bij elkaars verweren aangesloten. Het gaat dan onder andere om verweren in het kader van het PGP-bewijs, de rechtmatigheid van de overeenkomst met de kroongetuige en de verweren in het kader van de gestelde publieke berechting. De door de verdediging van [verdachte] gevoerde verweren, waaronder ook vallen de verweren waarbij namens hem is aangesloten, zullen in het navolgende worden besproken. De rechtbank zal daarbij beoordelen of sprake is van de door de verdediging gestelde vormverzuimen, en zo ja, of deze leiden tot de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. In het voorkomende geval zal de rechtbank beoordelen of een eventueel ander, minder zwaar, rechtsgevolg aan een geconstateerd vormverzuim verbonden zal moeten worden. De rechtbank zal voorts nagaan of een eventuele opeenstapeling van vormverzuimen die op zichzelf niet tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie leiden, in samenhang bezien wel dienen te leiden tot het oordeel dat geen sprake (meer) is van een eerlijk proces.

In dit onderdeel zal de rechtbank de rechtmatigheid beoordelen van de overeenkomst die de Staat der Nederlanden heeft gesloten met [medeverdachte 2] als kroongetuige en daarnaast een oordeel geven over de betrouwbaarheid van de verklaringen die hij heeft afgelegd.

De rechtbank zal eerst de totstandkoming van de overeenkomst met [medeverdachte 2] beschrijven. Daarna zal zij de verweren bespreken die de rechtmatigheid van de overeenkomst betreffen. Vervolgens komen de verweren aan bod die de betrouwbaarheid van de verklaringen van [medeverdachte 2] betwisten. Hoewel de door de verschillende verdachten gevoerde verweren niet geheel overeenkomen en niet alle verdachten zich over en weer bij alle verweren hebben aangesloten, zal de rechtbank ze gezamenlijk bespreken, ook in de vonnissen van de verdachten namens wie geen verweer gevoerd is.

Het oordeel over de rechtmatigheid van de kroongetuigenovereenkomst ligt op grond van de wettelijke regeling primair bij de rechter-commissaris. Maar als de rechtmatigheid van deze overeenkomst uitdrukkelijk onderbouwd door de verdediging wordt bestreden, moet de rechtbank – als zij oordeelt dat de overeenkomst wel rechtmatig is – de redenen geven die daartoe hebben geleid (artikel 359 lid 2 van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv)).

De rechtbank dient te beoordelen of de overeenkomst met [medeverdachte 2] dringend noodzakelijk was om de opsporing, voorkoming of beëindiging van feiten mogelijk te maken die anders niet of niet tijdig zou plaatsvinden, of er een redelijke verhouding was tussen het belang van de te verkrijgen informatie en/of de te leveren tegenprestatie en of de overeenkomst – in het licht van de gevoerde verweren – binnen de grenzen van het recht is gebleven.

[medeverdachte 2] is op 14 januari 2017 met een vuurwapen in Amsterdam aangehouden en vervolgens in voorlopige hechtenis genomen. Dit was een vooropgezet plan, waarover hij met zijn raadsman had overlegd. Na zijn aanhouding heeft hij verteld dat hij klem zat tussen twee groeperingen – de familie [slachtoffer 2] en de groepering rond [medeverdachte 1] –, dat hij zelf betrokken was geweest bij verschillende liquidaties en dat hij bereid was daarover verklaringen af te leggen. In de dagen daarna hebben gesprekken plaatsgevonden tussen [medeverdachte 2], bijgestaan door zijn raadsman, het Team Bijzondere Getuigen (TBG) en de aan dat team verbonden officier van justitie (de TBG-officier van justitie). In die gesprekken heeft [medeverdachte 2] gemeld over welke levensdelicten hij zou kunnen verklaren en zijn de voorwaarden voor het afleggen van kluisverklaringen besproken. Uiteindelijk heeft hij tussen 26 januari 2017 en 18 mei 2017 in totaal 41 kluisverklaringen afgelegd. In de maanden daarna heeft een verificatieonderzoek naar deze verklaringen plaatsgevonden.

In september 2017 is [medeverdachte 2] als verdachte aangemerkt in het onderzoek Roos en in zijn cel aangehouden. Deze aanhouding was niet gebaseerd op de kluisverklaringen van [medeverdachte 2] (die immers nog in de kluis lagen), maar op andere onderzoeksbevindingen. In november 2017 heeft [medeverdachte 2] een voorovereenkomst ondertekend. Op 20 december 2017 heeft het College van procureurs-generaal toestemming gegeven voor de voorgenomen overeenkomst. Op 27 december 2017 heeft [medeverdachte 2] een overeenkomst gesloten met de Staat der Nederlanden, vertegenwoordigd door een officier van justitie, nadat de rechter-commissaris op dezelfde datum deze overeenkomst tussen de Staat der Nederlanden en [medeverdachte 2] had getoetst en rechtmatig had bevonden. De rechter-commissaris heeft deze beslissing op 29 december 2017 schriftelijk vastgelegd en ondertekend. De ondertekende overeenkomst is tekstueel gelijk aan de voorovereenkomst.

In de overeenkomst verbindt [medeverdachte 2] zich om als getuige verklaringen af te leggen met betrekking tot een aantal in de overeenkomst genoemde misdrijven (hierna: de dealfeiten) en doet hij afstand van zijn verschoningsrecht als bedoeld in artikel 219 Sv. Daarnaast verklaart [medeverdachte 2] dat de inhoud van zijn kluisverklaringen naar zijn beste weten volledig op waarheid berust. De officier van justitie verbindt zich om bij onverkorte nakoming door [medeverdachte 2] de strafeis voor zijn aandeel in de dealfeiten te zullen stellen op twaalf jaren gevangenisstraf. Daarbij verklaart de officier van justitie dat de strafeis tegen een verdachte die geen kroongetuige is, bij gelijke omstandigheden een gevangenisstraf van vierentwintig jaren zou inhouden.

In de overeenkomst is vastgelegd dat [medeverdachte 2] wordt vervolgd voor het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] (hierna: [slachtoffer 1]) (subsidiair de medeplichtigheid daaraan) en voorbereiding voor deze moord, het medeplegen van de moord op [slachtoffer 2] (hierna: [slachtoffer 2]) (subsidiair de medeplichtigheid daaraan, meer subsidiair voorbereidingshandelingen voor de moord op [betrokkene 5] (hierna: [betrokkene 5] )), het medeplegen van de poging tot moord op [betrokkene 4] (hierna: [betrokkene 4]) (subsidiair de medeplichtigheid daaraan en – de rechtbank begrijpt, meer subsidiair – voorbereidingshandelingen voor die moord) en de deelname aan een criminele organisatie die in het bijzonder tot oogmerk heeft het plegen van liquidaties.

[medeverdachte 2] is na het sluiten van de overeenkomst nog tientallen keren, vaak hele dagen lang, verhoord. Vanaf maart 2018 is hij intensief verhoord door de (tactische) recherche. Op de terechtzitting van 11 juli 2019 is er een eerste gelegenheid geweest voor de verdediging om [medeverdachte 2] vragen te stellen. Verspreid over het eerste half jaar van 2020 is hij vervolgens veertien dagen verhoord door de rechter-commissaris, waarbij de verdediging hem voor het eerst uitgebreid vragen kon stellen. Vanaf december 2020 is [medeverdachte 2] meermaals ter terechtzitting verhoord, eerst door de rechtbank en vervolgens door diverse advocaten. Het laatste verhoor ter terechtzitting vond plaats op 6 februari 2024, in de zaak van [verdachte]. Het dossier bevat in totaal ruim 3.000 pagina’s aan verhoren van [medeverdachte 2].

Er zijn diverse verweren gevoerd die strekken tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie dan wel tot bewijsuitsluiting van de verklaringen van [medeverdachte 2], omdat de overeenkomst met [medeverdachte 2] niet rechtmatig is.

Zo is aangevoerd dat de huidige toepassing van de kroongetuigenregeling, zoals door de Hoge Raad is goed gevonden in het Passageproces, niet juist is in het licht van de wetsgeschiedenis. Uitgangspunt van de kroongetuigenregeling is dat een kroongetuige geen koopgetuige mag zijn, maar in de huidige praktijk is de beschermingsovereenkomst een vrijplaats voor het geven van een financiële beloning in ruil voor verklaringsbereidheid. Enig rechterlijk toezicht ontbreekt, terwijl artikel 226j lid 3 Sv daarvoor wel een aanknopingspunt biedt. In deze zaak zijn er door de iPhone-berichten van [medeverdachte 2] sterke aanwijzingen dat er een toezegging is gedaan van een buitenproportionele beloning. Uit die berichten blijkt dat [medeverdachte 2] geld wil zien en zelf een causaal verband legt tussen dat geld en zijn verklaringen. Dat is in strijd met de bedoeling van de wetgever en daarmee in strijd met de wet en dus onrechtmatig.

Doordat de verdediging geen inzicht wordt verschaft in de financiële inhoud van de beschermingsovereenkomst, een rechter hier geen kennis van heeft kunnen nemen en de vragen aan de kroongetuige over zijn financiële verwachtingen werden belet, kan niet worden volgehouden dat de verdediging een redelijke gelegenheid heeft gehad om de wederrechtelijkheid van de afspraken met de kroongetuige, waaronder de mogelijkheid van de beïnvloeding van de betrouwbaarheid van die getuige door die overeenkomst, te presenteren. Dit is een schending van de in artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM) vervatte ‘equality of arms’. Daar komt bij dat aannemelijk is dat de verklaringen van de kroongetuige, indien deze worden gebruikt, van doorslaggevend belang zullen zijn, maar er geen maatregelen zijn getroffen ter compensatie van het gebrek aan kennis van de verdediging over de totstandkoming van de overeenkomst.

Daarnaast is door de verdediging aangevoerd dat er aan [medeverdachte 2] ongeoorloofde toezeggingen zijn gedaan. Zo beweert hij zelf dat hem is toegezegd dat de straf die aan hem is opgelegd voor het wapenbezit op 14 januari 2017 op enigerlei wijze in de executiefase zou worden verdisconteerd in de aan hem op te leggen straf in de zaak Marengo. Als door het Openbaar Ministerie verdiscontering van de voornoemde straf is afgesproken, dan staat vast dat [medeverdachte 2] in strijd met de wet meer korting op zijn straf toegezegd heeft gekregen dan is toegestaan. Daarmee is in strijd met de wet gehandeld en derhalve is er wederom sprake van een schending van artikel 6 EVRM.

Ook het feit dat bij de strafeis rekening wordt gehouden met de inmiddels gewijzigde regeling met betrekking tot de voorwaardelijke invrijheidstelling (hierna: de v.i.-regeling) – waardoor netto slechts acht jaren gevangenisstraf resteert – levert volgens de verdediging een grotere korting op de straf op dan wettelijk is toegestaan. Daar komt bij dat de overeengekomen bruto-strafeis van vierentwintig jaren – vergeleken met de strafeisen in de zaken van de medeverdachten – al disproportioneel laag was. Bovendien is sprake van ontoelaatbare toezeggingen door [medeverdachte 2] niet te vervolgen in de zaken Zeilboot/Raspvijl en Orinoco, door hem niet te vervolgen voor Opiumwetdelicten, door het ongemoeid laten van het financiële voordeel (uit drugshandel, liquidaties, chantage en witwaspraktijken) en door de begunstiging van de levenspartner van [medeverdachte 2]. Dit geldt ook voor de keuzes die het Openbaar Ministerie gemaakt heeft bij het opstellen van de tenlasteleggingen van [medeverdachte 2]. Hij wordt in de zaak Kreta – anders dan zijn medeverdachten – niet vervolgd voor voorbereiding van de moord op de broers [betrokkene 2] en [betrokkene 1] en [betrokkene 3] (hierna: [betrokkene 3] ), hoewel hij daartoe wel handelingen heeft verricht. In de zaak Roos/Doorn wordt hij de facto niet vervolgd voor voorbereiding van de moord op [betrokkene 5], nu dit meer subsidiair ten laste is gelegd en daar dus niet aan toe gekomen zal worden.

Tot slot stelt de verdediging dat er een extra begunstiging zit in bepaling 4.2 van de overeenkomst, waarin staat dat als [medeverdachte 2] de overeenkomst niet is nagekomen, hij een redelijke termijn krijgt om dat alsnog te doen. Dit is een toezegging die buiten het kader van artikel 226g Sv valt. Daarmee is in strijd met de wet gehandeld en een onrechtmatige overeenkomst gesloten. Ook dit levert een schending van artikel 6 EVRM op.

3.2.4.1 Onjuiste toepassing kroongetuigenregeling?

In de Passage-arresten van 23 april 2019 heeft de Hoge Raad de door het gerechtshof Amsterdam geschetste kaders waarbinnen de kroongetuigenregeling moet worden toegepast, bevestigd.[_5ed2db89-5dc6-422f-b701-83a6ef7d8937] Kern is volgens de Hoge Raad ‘dat toezeggingen met betrekking tot de feitelijke bescherming van de getuige geen onderdeel uitmaken van de in art. 226g, eerste lid, Sv bedoelde afspraak en evenmin kunnen worden beschouwd als afspraken in de zin van art. 226g, vierde lid, Sv, zodat voor het openbaar ministerie geen verplichting bestaat dergelijke toezeggingen bekend te maken en deze ook geen voorwerp zijn van toetsing door de rechter-commissaris op de voet van art. 226g, derde lid, Sv of door de zittingsrechter’.[_a1ad2361-8d0b-4100-8bf2-68bc2d0dbf16] Dat is de wettelijke regeling zoals zij op dit moment is. De omstandigheid dat er in de wetenschap en in de politiek af en toe gepleit wordt voor een aanpassing van de regeling en de invoering van een onafhankelijke toetsing van de op grond van artikel 226l Sv gesloten beschermingsovereenkomst, doet daaraan niet af. Voor een toetsing van de beschermingsovereenkomst door de rechter-commissaris biedt artikel 226j lid 3 Sv thans in ieder geval geen grondslag.[_111e23a4-28a5-4816-b091-2ee01cf4c7c3]

Uitgangspunt van de kroongetuigenregeling is – daar heeft de verdediging gelijk in – dat de verklaring van de kroongetuige niet ‘gekocht’ mag worden. Anderzijds zullen de beschermingsmaatregelen die uiteindelijk worden getroffen veelal ook een financiële component bevatten. Een kroongetuige zal eenmaal op vrije voeten immers een nieuw bestaan moeten opbouwen en dat kost geld. De stelling van de verdediging dat er sterke aanwijzingen zijn dat er in het onderhavige geval sprake is van een koopgetuige en dat er (dus) een causaal verband is tussen de verklaringen van de kroongetuige (c.q. zijn verklaringsbereidheid) en een beloning, volgt de rechtbank echter niet. De rechtbank heeft kennisgenomen van de door de verdediging ingebrachte chats van de kroongetuige met familieleden, die zijn teruggevonden op de iPhone die hij in de periode september 2017 tot medio februari 2018 heimelijk in zijn cel heeft gehad. Op grond van die berichten lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat [medeverdachte 2] in het kader van de beschermingsovereenkomst zoveel mogelijk geld wilde ontvangen. Er is echter geen aanknopingspunt voor de stelling dat er vervolgens ook daadwerkelijk zulke hoge geldbedragen aan [medeverdachte 2] zijn toegezegd, dat die redelijkerwijs niet meer met passende bescherming in verband kunnen worden gebracht.

Redengevend is daarbij dat de door de verdediging geciteerde berichten weliswaar duidelijk maken dat [medeverdachte 2] bepaalde financiële wensen heeft, maar dat nergens blijkt dat het Openbaar Ministerie deze wensen vervolgens ook heeft gehonoreerd. Verder dateren de berichten waarin [medeverdachte 2] zijn wensen aan zijn familieleden kenbaar maakt, voor een deel van januari 2018, dus van na het sluiten van de kroongetuigenovereenkomst. Op het moment van het sluiten van de overeenkomst op 27 december 2017 verbond hij zich om verklaringen af te leggen. Kennelijk waren de beschermingsmaatregelen en de daarbij behorende financiële afspraken toen nog niet geregeld. Daar komt bij dat de kluisverklaringen, waarin hij over alle dealfeiten uitgebreid heeft verklaard, ruim daarvoor – in de periode van januari tot mei 2017 – zijn afgelegd. Er was toen nog geen concreet zicht op een overeenkomst en een van de hoofdpunten van de kroongetuigenovereenkomst is, naast het afleggen van nadere verklaringen, dat hij in die kluisverklaringen de waarheid heeft verklaard. Die kluisverklaringen kunnen dus hoe dan ook niet aangemerkt worden als ‘gekocht’. Er is het voorgaande in aanmerking nemende geen aanknopingspunt voor de suggestie van de verdediging dat [medeverdachte 2] welbewust over zoveel mogelijk feiten is gaan verklaren, om een (financieel) zo gunstig mogelijke deal eruit te slepen.

De omstandigheid dat de verdediging de (financiële aspecten van de) beschermingsmaatregelen niet kan toetsen levert geen schending van het beginsel van ‘equality of arms’ op. De positie van de verdediging verschilt hierin immers niet van het zaaks-Openbaar Ministerie en de verdediging heeft bovendien volop de gelegenheid gehad om het waarheidsgehalte van de kluisverklaringen en (daarmee) de betrouwbaarheid van de kroongetuige te toetsen. Van een onjuiste toepassing van de kroongetuigenregeling – en van een schending van artikel 6 EVRM – is gezien het bovenstaande geen sprake.

3.2.4.2 Zijn er ongeoorloofde toezeggingen gedaan?

De verweren richten zich voor een groot deel op (vermeend) ongeoorloofde toezeggingen. Daarvoor geldt het volgende. De toezegging die in het kader van een kroongetuigenovereenkomst mag worden gedaan is dat strafvermindering met toepassing van artikel 44a van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) zal worden gevorderd, te weten – voor zover hier van belang – maximaal de helft bij een onvoorwaardelijke gevangenisstraf. Daarnaast kan er sprake zijn van zogenoemd gunstbetoon als bedoeld in artikel 226g lid 4 Sv. Dit gaat om het gebruik van wettelijke bevoegdheden door de officier van justitie die een gunstige invloed kunnen hebben op de bereidheid van de kroongetuige tot het afleggen van een verklaring, maar die niet strekken tot strafvermindering of anderszins verband houden met de beantwoording van de vragen van de artikelen 348 en 350 Sv. Gunstbetoon ziet op toezeggingen van relatief geringe omvang. Een toezegging die niet meer behelst dan hetgeen de officier van justitie onder normale omstandigheden met toepassing van het bestaande beleid zou hebben besloten, is geen toezegging in de zin van de wet.

In de door het College van procureurs-generaal opgestelde Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken (hierna: de Aanwijzing) is het kader van de toezeggingen nader uitgewerkt, waarbij in artikel 5 de niet toelaatbare toezeggingen zijn omschreven. Dit artikel luidt, voor zover van belang:

‘De officier van justitie mag geen toezeggingen doen met betrekking tot:

1. de inhoud van de tenlastelegging (zogenoemde plea-bargaining, bijvoorbeeld over het aantal op te nemen feiten in de dagvaarding en de zwaarte daarvan);

2. het in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid afzien van actieve opsporing of vervolging van strafbare feiten (een toezegging die strekt tot het staken van de opsporing of tot een sepot na afsluiting van het opsporingsonderzoek in afwijking van het bestaande vervolgingsbeleid, is derhalve niet toegestaan);

3. (…)

4. het geven van een financiële beloning;

5. (…)

6. het geheel of gedeeltelijk achterwege laten van de tenuitvoerlegging van een rechterlijke beslissing;

7. het begunstigen van anderen dan de getuige, zoals diens levenspartner;

8. (…)’

Financiële beloning?

Hiervoor is al overwogen dat de berichten in de iPhone van [medeverdachte 2] weliswaar de conclusie rechtvaardigen dat hij zoveel mogelijk geld wilde ontvangen in het kader van de beschermingsovereenkomst, maar dat er geen aanwijzing is dat het Openbaar Ministerie hierin is meegegaan en hem – via de beschermingsovereenkomst – in ruil voor zijn verklaringen een financiële beloning heeft toegezegd.

Veroordeling wapenbezit in januari 2017

Uit het dossier blijkt dat [medeverdachte 2] zich op 14 januari 2017 heeft laten aanhouden met een vuurwapen omdat hij bescherming zocht. Bij een doorzoeking zijn vervolgens een tweede vuurwapen en een jammer aangetroffen. [medeverdachte 2] is hiervoor vervolgd en aan hem is uiteindelijk in hoger beroep op 20 september 2018 zeven maanden gevangenisstraf met aftrek van voorarrest opgelegd. Als basis voor de stelling van de verdediging dat sprake zou zijn van een ongeoorloofde toezegging, geldt de bewering van [medeverdachte 2] dat het Openbaar Ministerie hem zou hebben toegezegd dat de straf voor het wapenbezit bij de executie afgetrokken zou worden van de uiteindelijk op te leggen straf in de zaak Marengo. [medeverdachte 2] en zijn verdediging baseren dit op handgeschreven berekeningen van mr. [advocaat 1]. Het Openbaar Ministerie betwist echter dat een dergelijke afspraak is gemaakt.

De rechtbank stelt voorop dat de afspraak die volgens [medeverdachte 2] gemaakt is, een afspraak zou zijn als genoemd in artikel 5 lid 6 van de Aanwijzing, en dat deze daarmee ongeoorloofd zou zijn. Dat deze toezegging door het Openbaar Ministerie gedaan zou zijn is echter niet aannemelijk geworden. De verklaring van [medeverdachte 2] en de berekeningen van mr. [advocaat 1] zijn daarvoor onvoldoende, waarbij wordt meegewogen dat de andere advocaat die [medeverdachte 2] destijds bijstond heeft verklaard dat die afspraak niet is gemaakt. Bovendien hebben partijen bij het ondertekenen van de kroongetuigenovereenkomst ten overstaan de rechter-commissaris uitdrukkelijk verklaard dat er geen verdere of andersluidende afspraken zijn gemaakt.

Is de basis-strafeis van vierentwintig jaren proportioneel?

Zoals hiervoor besproken heeft het Openbaar Ministerie in de overeenkomst de basis-strafeis bepaald op een gevangenisstraf van vierentwintig jaren en toegezegd om vijftig procent hiervan als straf te zullen eisen bij nakoming van de verplichtingen door [medeverdachte 2]. In het algemeen geldt dat het Openbaar Ministerie bij het bepalen van een strafeis een ruime beoordelingsvrijheid heeft die de rechter moet eerbiedigen. Dat geldt ook voor een strafeis tegen een kroongetuige. Het is echter denkbaar dat een toegezegde basis-strafeis tegen een kroongetuige zo onbegrijpelijk laag is dat het verschil met een reguliere strafeis niet anders kan worden opgevat dan als tegenprestatie voor af te leggen verklaringen. Daarvan is sprake als het Openbaar Ministerie, gelet op alle omstandigheden van het geval en met inachtneming van zijn ruime beoordelingsvrijheid, in redelijkheid niet tot de toegezegde basis-strafeis heeft kunnen komen.

[medeverdachte 2] wordt (kort gezegd) vervolgd voor het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] (subsidiair de medeplichtigheid daaraan) en voorbereiding van deze moord (subsidiair de medeplichtigheid daaraan), het medeplegen van de moord op [slachtoffer 2] (subsidiair de medeplichtigheid daaraan, meer subsidiair voorbereidingshandelingen voor de moord op [betrokkene 5] ), het medeplegen van de poging tot moord op [betrokkene 4] (subsidiair de medeplichtigheid daaraan en – de rechtbank begrijpt, meer subsidiair – voorbereidingshandelingen voor die moord) en de deelname aan een criminele organisatie die in het bijzonder tot oogmerk heeft het plegen van liquidaties. In vergelijking met de straffen die het Openbaar Ministerie in de zaak Marengo heeft geëist tegen medeverdachten is de basis-strafeis van vierentwintig jaren gevangenisstraf naar de huidige maatstaven laag te noemen. Daarbij moet echter worden meegewogen dat de overeenkomst is gesloten in december 2017 en dat de straffen die destijds voor dergelijke feiten werden opgelegd beduidend lager waren dan thans het geval is. Alle omstandigheden overziend is de basis-strafeis van vierentwintig jaren niet zo onverklaarbaar laag dat deze niet anders kan worden verklaard dan als een verkapte tegenprestatie voor het afleggen van verklaringen, terwijl de maximale strafkorting van vijftig procent niet wordt overschreden. Daarom acht de rechtbank de overeenkomst met [medeverdachte 2] ook op het punt van de overeengekomen basis-strafeis niet onrechtmatig.

Aanpassing strafeis aan nieuwe v.i.-regeling

Uiteindelijk heeft het Openbaar Ministerie een lagere straf geëist dan in de overeenkomst is toegezegd. Aanleiding daarvoor is de inwerkingtreding van de Wet straffen en beschermen op 1 juli 2021. In deze nieuwe wet is de termijn van de voorwaardelijke invrijheidstelling gemaximeerd tot twee jaren bij gevangenisstraffen vanaf zes jaren. De basis-strafeis van vierentwintig jaren zou ten tijde van het sluiten van de overeenkomst een gevangenisstraf van twaalf jaren en een netto gevangenisstraf van acht jaren betekenen. Daar mocht [medeverdachte 2] volgens het Openbaar Ministerie bij het sluiten van de overeenkomst van uitgaan. Tijdens de gesprekken daarover met de raadslieden van [medeverdachte 2] is, toen het ging over de netto-strafverwachting, het voornemen van het kabinet om de v.i.-regeling te versoberen wel aan bod gekomen. Daarbij heeft het Openbaar Ministerie aan de raadslieden aangegeven dat de afspraak zoals die met [medeverdachte 2] op dat moment werd gemaakt (en de gerechtvaardigde verwachtingen die [medeverdachte 2] daaraan mocht ontlenen) door het Openbaar Ministerie zouden worden geëerbiedigd. Het Openbaar Ministerie heeft daarbij steeds gezegd dat het laatste woord hierover uiteraard aan de rechter is. De inhoud van de overeenkomst biedt volgens het Openbaar Ministerie ruimte om een gevangenisstraf te eisen die erop neerkomt dat de kroongetuige netto acht jaren moet zitten, nu in de overeenkomst is opgenomen: ‘onder gelijkblijvende omstandigheden’. Na de invoering van de Wet straffen en beschermen zijn de omstandigheden gewijzigd. In het requisitoir is daarom niet vierentwintig jaren gevangenisstraf als uitgangspunt genomen, maar twintig jaren gevangenisstraf, welke met vijftig procent is verminderd tot de uiteindelijke strafeis van tien jaren gevangenisstraf in plaats van twaalf jaren gevangenisstraf. De verdediging stelt zich echter op het standpunt dat het Openbaar Ministerie daarmee een grotere korting op de strafeis heeft gegeven dan de wet toestaat.

De rechtbank overweegt als volgt. Bij het aangaan van de overeenkomst in 2017 gold de oude regelgeving die erop neerkwam dat een veroordeelde tot een lange gevangenisstraf in beginsel na het uitzitten van twee derde van zijn gevangenisstraf in aanmerking kwam voor voorwaardelijke invrijheidstelling. Het Openbaar Ministerie en [medeverdachte 2] konden bij het aangaan van de overeenkomst geen rekening houden met de gevolgen die de Wet straffen en beschermen zou hebben voor de uitvoering van de aan [medeverdachte 2] op te leggen straf, omdat de invoering van die wet nog onzeker was. De mogelijkheid dat [medeverdachte 2] na de inwerkingtreding van deze wet bij een gelijkblijvende basis-strafeis in een nadeliger positie zou komen te verkeren dan waar hij op grond van de overeenkomst van uit mocht gaan, is wel onder ogen gezien. Hoewel in de overeenkomst alleen gesproken wordt over de basis-strafeis en niet over de netto uit te zitten gevangenisstraf, acht de rechtbank het aannemelijk dat juist de te verwachten netto gevangenisstraf voor [medeverdachte 2] van belang is geweest bij de vraag of hij de overeenkomst wilde aangaan. In die zin is er dan ook sprake van een wijziging van omstandigheden die tot gevolg heeft dat de overeenkomst voor [medeverdachte 2] nu anders uitpakt dan hij bij het aangaan van de overeenkomst mocht verwachten. Gelet op het belang dat opgewekt vertrouwen in beginsel gehonoreerd dient te worden is de rechtbank van oordeel dat het Openbaar Ministerie in afwijking van de overeenkomst zijn strafeis ter zitting mocht baseren op een basis-strafeis van twintig jaren gevangenisstraf. De rechtmatigheid van de overeenkomst wordt daardoor ook achteraf niet aangetast.

Het niet vervolgen voor bepaalde zaken en de keuzes bij de tenlastelegging

Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad leent de beslissing van het Openbaar Ministerie om tot vervolging over te gaan zich slechts in zeer beperkte mate voor een inhoudelijke rechterlijke toetsing. Ditzelfde geldt voor de spiegelbeeldige beslissing om niet te vervolgen. Maatstaf is daarbij of niet geoordeeld kan worden dat een redelijk handelend lid van dat Openbaar Ministerie van vervolging heeft kunnen afzien. Het enkele feit dat die vervolgingsbeslissing een criminele getuige betreft maakt niet dat daardoor de beoordelingsmaatstaf verandert.

[medeverdachte 2] heeft verklaard dat hem enige weken na de poging om [slachtoffer 6] (hierna: [slachtoffer 6]) te vermoorden door middel van een explosief onder zijn auto bij ’t Kalfje in Amsterdam (de zaak Raspvijl) door [medeverdachte 9] en [verdachte] is gevraagd of hij semtex kon leveren. [medeverdachte 2] heeft verklaard dat het zijn eigen conclusie was dat dit voor een nieuwe aanslag op [slachtoffer 6] bedoeld zou zijn. [medeverdachte 2] heeft daar toen navraag over gedaan bij een contactpersoon maar daar is het wat semtex betreft bij gebleven – deze is, zo verklaart [medeverdachte 2], nooit door hem geleverd. Omdat de gesprekken die [medeverdachte 2] stelt te hebben gevoerd pas plaatsgevonden zouden hebben na de bomaanslag bij ’t Kalfje, kan de rechtbank niet inzien hoe dat leidt tot een strafbare rol van [medeverdachte 2] in de zaak Raspvijl. Ook los daarvan is niet onbegrijpelijk dat het Openbaar Ministerie heeft afgezien van vervolging, alleen al omdat het in de verklaring van [medeverdachte 2] enkel gaat over gesprekken en steunbewijs ontbreekt.

Voor wat betreft de zaak Zeilboot geldt dat het Openbaar Ministerie heeft aangegeven dat het leveren van kentekeninformatie door [medeverdachte 2] op 8 december 2016 onvoldoende is voor een strafbare rol van [medeverdachte 2] bij de moord op [slachtoffer 6], nu hij vaker kentekeninformatie opvroeg en doorgaf, dit ook gebeurde voor bijvoorbeeld observaties door de politie en hij op dat moment niet wist dat de door hem opgevraagde informatie bedoeld was ten behoeve van de moord op [slachtoffer 6]. Voorts heeft het Openbaar Ministerie aangegeven dat het laten bevragen van kentekens en het doorgeven van die informatie wordt meegewogen in het verwijt van deelname aan de criminele organisatie. De rechtbank acht de beslissing om [medeverdachte 2] niet in de zaak Zeilboot te vervolgen – het dossier in ogenschouw nemend – niet onbegrijpelijk.

Met betrekking tot de zaak Orinoco – een schietincident op 24 december 2010 waarbij [medeverdachte 2] iemand in zijn been geschoten zou hebben – geldt dat het Openbaar Ministerie van het parket Midden-Nederland eind 2022 heeft beslist dat vervolging van [medeverdachte 2] daarvoor niet opportuun is ‘gezien (onder meer) het tijdsverloop, de recente veroordeling van [medeverdachte 2] voor het wapenbezit en de huidige vervolging van [medeverdachte 2] in 26Marengo, alsmede het feit dat de huidige ernstige problematiek op het gebied van cocaïnehandel en de daarmee gepaard gaande geweldsdelicten al alle focus en capaciteit kosten van politie en justitie Midden-Nederland.’[_0926c016-1724-40bc-815c-e75edaeda1e9] Een dergelijke beslissing valt niet alleen binnen de beoordelingsvrijheid die het Openbaar Ministerie heeft, maar kan bovendien – nu deze vijf jaren na het sluiten van de kroongetuigenovereenkomst pas is genomen – nimmer worden aangemerkt als een (ongeoorloofde) toezegging in het kader van die overeenkomst. Dit zou alleen anders zijn als op voorhand zou zijn toegezegd dat er geen vervolging zou plaatsvinden voor na het sluiten van de overeenkomst opkomende verdenkingen, maar dat daar sprake van is, is gesteld noch gebleken.

Hoewel er – vooral op basis van de eigen verklaringen van [medeverdachte 2] – ontegenzeggelijk aanwijzingen zijn dat hij zich schuldig heeft gemaakt aan Opiumwetdelicten, valt de beslissing van het Openbaar Ministerie om hem daar niet voor te vervolgen zonder meer binnen de beoordelingsvrijheid die het ten aanzien daarvan heeft. Het opsporingsonderzoek heeft zich immers niet hierop gericht, maar op een groter belang, namelijk een groot aantal moorden en pogingen daartoe, voorbereidingshandelingen voor moorden en een criminele organisatie die zich met moorden bezighield. Die beslissing van het Openbaar Ministerie beoordeelt de rechtbank niet als een ontoelaatbare toezegging.

Voor geen van de door de verdediging genoemde kwesties – het niet vervolgen van [medeverdachte 2] in de zaken Zeilboot/Raspvijl en Orinoco, het niet vervolgen voor Opiumwetdelicten – geldt derhalve dat de door het Openbaar Ministerie genomen beslissingen onbegrijpelijk zijn en buiten de beoordelingsvrijheid vallen die het Openbaar Ministerie toekomt. Dit geldt ook voor de (andere) keuzes die het Openbaar Ministerie gemaakt heeft bij het opstellen van de tenlasteleggingen. De keuze om [medeverdachte 2] in de zaak Roos/Doorn alleen in de subsidiaire variant voor voorbereiding van de moord op [betrokkene 5] te vervolgen is – nu hij na de (vergis)moord op [slachtoffer 2] is gestopt met die voorbereidingen – niet onbegrijpelijk. Dit geldt ook voor de keuze om hem in de zaak Kreta niet te vervolgen voor voorbereiding van moord op [betrokkene 3] en de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2], nu hij over de zaak Kreta uitgebreide verklaringen heeft afgelegd en het zwaartepunt van zijn voorbereidingshandelingen duidelijk lag bij [slachtoffer 1]. Dat het Openbaar Ministerie hierover – in strijd met het in artikel 5 lid 1 en 2 van de Aanwijzing verwoorde immuniteitsverbod – toezeggingen heeft gedaan aan dan wel afspraken heeft gemaakt met [medeverdachte 2], is bovendien gesteld noch aannemelijk geworden.

Begunstiging levenspartner [medeverdachte 2] ?

De verdediging stelt dat uit de berichten in de hiervoor genoemde iPhone blijkt dat de levenspartner van [medeverdachte 2] spreekt over maandelijkse toelagen, gelden die verborgen werden, een huis in Marokko dat zou worden gekocht en een auto, waarbij er ontevredenheid is over de auto. Dit zijn financiële voordelen voor de levenspartner die in strijd zijn met artikel 5 lid 7 van de Aanwijzing, aldus de verdediging.

Vast staat dat de partner van [medeverdachte 2] – door buiten haarzelf liggende omstandigheden – uit haar normale leven is weggerukt en in een beveiligingsprogramma terecht is gekomen. Dat de situatie waarin zij verkeert met zich kan brengen dat zij van de overheid een toelage en bepaalde voorzieningen krijgt, wekt geen bevreemding. De berichten waar de verdediging op wijst bieden geen ondersteuning voor de stelling dat er daarbij sprake zou zijn van een verboden toezegging aan [medeverdachte 2] door het begunstigen van zijn levenspartner.

Ongemoeid laten van financieel voordeel (uit drugshandel, liquidaties, chantage en witwaspraktijken)?

De verdediging stelt dat [medeverdachte 2] niet geconfronteerd is met een ontnemingsvordering en dat hij geen vragen hoefde te beantwoorden over drugshandel, zijn financiële voordeel en zijn – uit de berichten in de iPhone naar voren komende – chantage- en afpersingspraktijken. De verdediging verzuimt echter te onderbouwen waarom dit op een ongeoorloofde toezegging aan de kroongetuige zou wijzen. Op grond van de kroongetuigenovereenkomst is het duidelijk waarover [medeverdachte 2] verplicht is te verklaren. Ten aanzien van ander (vermeend) strafbaar handelen dan de dealfeiten heeft hij geen verklaringsplicht. Over eventueel financieel voordeel dat hij gehad heeft als gevolg van de dealfeiten is hij op grond van de overeenkomst wél verplicht te verklaren. De rechtbank constateert dat hij dat ook gedaan heeft en dat het enige financiële voordeel dat hij – naar eigen zeggen – heeft gehad € 5.000,- was voor zijn rol in de zaak Tennis. De keuze om ten aanzien van dit bedrag af te zien van een ontnemingsvordering past – gezien de hoogte van het bedrag, afgezet tegen de aard en de omvang van de verdenkingen waarvoor [medeverdachte 2] wel vervolgd wordt – binnen de ruime beoordelingsvrijheid die het Openbaar Ministerie toekomt. Van een beslissing die zo onbegrijpelijk is dat deze moet worden gezien als een ontoelaatbare, verkapte tegenprestatie voor het afleggen van zijn verklaringen is geen sprake.

Is de bepaling in artikel 4.2 van de overeenkomst een ongeoorloofde toezegging?

Artikel 4.2 van de kroongetuigenovereenkomst luidt als volgt:

‘Zover de officier van justitie van mening is dat sprake is van de onder 4.1 sub a genoemde omstandigheid, zal hij zulks aangeven bij de raadsman van de getuige alsmede de getuige zelf en de getuige in staat stellen om binnen een redelijke termijn alsnog de voorwaarde uit de overeenkomst na te komen.’

Dit artikel verwijst naar het in artikel 4.1 sub a van de overeenkomst geformuleerde recht van de officier van justitie om deze schriftelijk te ontbinden in het geval dat de getuige enige voorwaarde uit de overeenkomst niet, niet volledig of niet naar behoren nakomt. De stelling van de verdediging dat er een extra begunstiging zit in deze bepaling kan de rechtbank niet volgen.

De verplichtingen van [medeverdachte 2] zijn in de overeenkomst als volgt omschreven:

Slechts bij de eerste drie verplichtingen – het onvoorwaardelijk zijn medewerking verlenen aan het afleggen van nadere verklaringen over de dealfeiten tegenover de recherche (1.1), tegenover rechters (1.2) en het bij die verhoren niet mogen weigeren te verklaren over zijn eigen betrokkenheid bij de dealfeiten en het zonder voorbehoud, volledig en naar waarheid verklaren (1.3) – is het niet, niet volledig of niet naar behoren nakomen herstelbaar. Bij niet-nakoming van de overige verplichtingen, waarbij met name de onder 1.4 opgenomen verplichting voor [medeverdachte 2] dat de inhoud van zijn (kluis)verklaringen naar zijn beste weten volledig op waarheid berust in het oog springt, is niet-nakoming onherstelbaar. Naar haar aard kan een bepaling als artikel 4.2 slechts betrekking hebben op herstelbaar niet nakomen. Echter, ook zonder deze bepaling vloeit uit de artikelen 6:265 jo. 6:82 van het Burgerlijk Wetboek (BW) voort dat bij dergelijk niet nakomen pas tot ontbinding van de overeenkomst kan worden overgegaan nadat de schuldenaar een redelijke termijn voor nakoming wordt gesteld en nakoming binnen die termijn uitblijft. Een dergelijke contractsbepaling voegt dus niets toe. De stelling van de verdediging dat artikel 4.2 een vrijbrief is om te liegen en daarmee een ongeoorloofde toezegging van het Openbaar Ministerie, is derhalve onjuist.

3.2.4.3 Samenvatting en conclusie

Uit het hiervoor besprokene volgt dat de kroongetuigenregeling niet onjuist is toegepast door het Openbaar Ministerie en dat er geen aanwijzingen zijn dat aan [medeverdachte 2] verboden toezeggingen zijn gedaan in ruil voor het afleggen van verklaringen. Daarbij geldt dat de overeenkomst met [medeverdachte 2] betrekking heeft op feiten als bedoeld in artikel 226g Sv en het Openbaar Ministerie het naar het oordeel van de rechtbank op goede gronden dringend noodzakelijk heeft geacht om tot een overeenkomst met [medeverdachte 2] te komen. Hij kon immers verklaren over een aantal voltooide en mislukte liquidaties waarvan de opsporing op een dood spoor was beland en zonder zijn verklaringen niet binnen afzienbare tijd tot resultaat had geleid. Zijn verklaringen behelsden bovendien de vermeende opdrachtgever en het middenkader, die tot op dat moment niet of nauwelijks in beeld waren bij justitie. Door de verklaringen van [medeverdachte 2] kon zicht worden verkregen op een nog actieve criminele organisatie (zie hoofdstuk 4.6 Zaaksdossier 140 Sr (criminele organisatie)) die (mede) als oogmerk had het plegen van moorden, die tot dan toe onder de radar was gebleven. Ook in onderling verband en samenhang bezien is er geen sprake van een overschrijding van de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit, zodat de verweren strekkende tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie of het uitsluiten van de verklaringen van [medeverdachte 2] van het bewijs op die grond niet slagen.

3.2.5.1 Verweer van de verdediging

Kern van het verweer van de verdediging is de stelling dat uit de bewoordingen van de wet en de Aanwijzing voortvloeit dat niet alleen de verklaringen van de kroongetuige op betrouwbaarheid dienen te worden beoordeeld, maar ook de persoon van de kroongetuige.

Daarbij heeft de verdediging in de eerste plaats gewezen op getuigen die [medeverdachte 2] omschrijven als een (pathologische) leugenaar. Ook wijst de verdediging op de wijze waarop [medeverdachte 2] (volgens de verdediging) overkomt als hij door rechters verhoord wordt (snel pratend, op het eerste oog betrouwbaar, maar ijskoud en zonder spijt) en het beeld dat opstijgt uit zijn iPhone-berichten (een nare houding naar zijn familie inzake getuigenbescherming, een schaker, een manipulator, ijskoud, iemand die aangeeft een boef te blijven, iemand die zich diffamerend uitlaat over de medewerkers van het Team Getuigenbescherming (TGB) en die het onderste uit de kan wil). Het beeld dat volgens de verdediging blijft hangen is een kroongetuige die enkel oog heeft voor zijn eigen belang, die zich superieur voelt, meedogenloos (over de ruggen van derden) en manipulatief is, die volgens eigen zeggen altijd crimineel zal blijven en die bereid is tot leugens voor eigen bestwil. Daarnaast heeft de verdediging zich uitgeput in het fileren van de vele verklaringen van de kroongetuige en daarbij gewezen op vele inconsistenties, ongerijmdheden dan wel onwaarschijnlijkheden, speculaties en – in haar ogen – kennelijke leugens in deze verklaringen. De conclusie van de verdediging is dat de kroongetuige niet betrouwbaar is en dat zijn verklaringen op vele punten onwaar zijn en daarom niet voor het bewijs gebruikt kunnen worden.

3.2.5.2 Oordeel van de rechtbank

De rechtbank overweegt als volgt. [medeverdachte 2] heeft verklaard dat hij een crimineel is, en dat blijkt ook uit het dossier. Ook heeft hij tijdens het proces onder ede tegenover de rechtbank gelogen over de telefoons die hij in zijn cel heeft gehad en heeft hij lange tijd gewacht met het beantwoorden van bepaalde vragen, terwijl duidelijk was dat hij die vragen wel moest beantwoorden. [medeverdachte 2] heeft nadien telkens uitleg gegeven over zijn beweegredenen voor zijn handelen tijdens die verhoren. Wat hier ook allemaal van zij – voor de beoordeling door de rechtbank is het uiteindelijk niet relevant. Waar het om gaat is of de verklaringen die [medeverdachte 2] over de dealfeiten heeft afgelegd betrouwbaar zijn. Het is niet aan de rechtbank om een oordeel te geven over het karakter of de rechtschapenheid (of het gebrek daaraan) van de persoon [medeverdachte 2]. Kennisname door de rechtbank en de procespartijen van een (al dan niet bestaand) psychologisch rapport dat (in een ander kader dan het kader van zijn strafzaak) over [medeverdachte 2] zou zijn opgemaakt acht de rechtbank daarom niet relevant. [medeverdachte 2] is een criminele getuige. Dat gegeven en de omstandigheid dat hij zelf van (betrokkenheid bij) zeer ernstige strafbare feiten wordt verdacht en het Openbaar Ministerie met hem een verklaringsovereenkomst heeft gesloten in ruil voor strafvermindering, noopt bij gebruik van zijn verklaringen voor het bewijs uiteraard tot behoedzaamheid. De in artikel 360 lid 2 Sv geformuleerde opdracht van de wetgever aan de rechter om in dat geval daarvoor in het bijzonder reden te geven is ingegeven door het aan de figuur van de kroongetuige verbonden risico. Immers, de voordelen die de kroongetuige uit hoofde van de met hem gemaakte afspraken (kunnen) toevallen bergen het risico in zich dat die getuige kan menen er voordeel bij te hebben om in meer of mindere mate niet naar waarheid te verklaren.

Los van het bovenstaande geldt dat de rechter op grond van artikel 344a lid 4 Sv het bewijs dat de verdachte het ten laste gelegde feit heeft begaan, niet uitsluitend kan aannemen op grond van verklaringen van (kort gezegd) kroongetuigen. Die bepaling verzet zich er echter niet tegen dat de bewezenverklaring in beslissende mate wordt aangenomen op grond van de verklaring van een kroongetuige.[_5cb1e6c4-2ef8-4b66-8be7-e81ed7da1269] Het voorgaande betekent dus dat voor een zaak met een enkele kroongetuige de gewone regels van het bewijsminimum van artikel 342 lid 2 Sv gelden. Dit betekent dat een bewezenverklaring niet geheel gebaseerd mag worden op de verklaring van deze getuige. Het bewijsminimum van artikel 342 lid 2 Sv betreft echter de tenlastelegging in haar geheel en niet een onderdeel daarvan. Deze bepaling verbiedt de rechter om tot een bewezenverklaring te komen als de door één getuige verklaarde feiten en omstandigheden op zichzelf staan en onvoldoende steun vinden in ander bewijsmateriaal.[_ea597134-e2e5-4717-9907-50d35d1c4be8]

De verklaringen van [medeverdachte 2] dienen dus kritisch bekeken te worden. Daarbij geldt voor de rechtbank dat de kluisverklaringen bij de beoordeling van de betrouwbaarheid een sleutelrol vervullen, nu van deze verklaringen met de meeste zekerheid aangenomen kan worden dat ze niet zijn beïnvloed door voortschrijdende kennis van het dossier en mediaberichten en andere invloeden die (gewild of ongewild) de authenticiteit van verklaringen kunnen beïnvloeden. [medeverdachte 2] heeft in de periode van januari tot en met mei 2017 in de kluisverklaringen zeer uitgebreid verklaard over de dealfeiten. In deze periode had hij geen toegang tot enig dossier en ook geen toegang tot openbare bronnen (los van de toegang tot Google Maps of Google Street View tijdens verhoren, om bijvoorbeeld een locatie aan te kunnen wijzen). Hij heeft dus enkel uit zijn geheugen kunnen putten. De rechtbank constateert dat [medeverdachte 2] in zijn kluisverklaringen buitengewoon gedetailleerd heeft verklaard over de zaken waar hij zelf bij betrokken zegt te zijn geweest (te weten Kreta, Tennis, Roos/Doorn en de criminele organisatie), zowel over zijn eigen rol als over de rollen van medeverdachten. Over de andere dealfeiten – waar hij niet zelf bij betrokken is geweest – heeft hij eveneens uitgebreid verklaard en daarbij ook steeds aangegeven wat zijn bronnen van wetenschap waren (doorgaans van horen zeggen, waarbij zijn bronnen veelal ‘de straat’, [medeverdachte 9] en [verdachte] waren).

[medeverdachte 2] wist dat zijn verklaringen in aanloop naar een mogelijke kroongetuigenovereenkomst zoveel mogelijk geverifieerd zouden worden en dat leugens over zijn eigen rol (door deze kleiner te maken) of de rollen van anderen (door hen onterecht te beschuldigen) een kroongetuigenovereenkomst in gevaar konden brengen. Wat hij niet wist, was dat de Ennetcom-server en een deel van de PGP-safe-server gekopieerd zouden worden en dat in de periode na het afleggen van de kluisverklaringen een zeer grote hoeveelheid PGP-berichten rondom de dealfeiten boven tafel zou komen en dat deze PGP-berichten ook bij de verificatie van zijn verklaringen konden worden betrokken. De rechtbank constateert dat juist deze PGP-berichten de verklaringen van [medeverdachte 2] op veel punten (vaak tot in de details) ondersteunen. Daarnaast stelt de rechtbank vast dat [medeverdachte 2] tijdens de vele verhoren – bij de recherche, bij de rechter-commissaris en op zitting – consistent is blijven verklaren over de dealfeiten, zijn eigen rol en de rollen van anderen. De conclusie van de verdediging van [medeverdachte 9] dat [medeverdachte 2] een groot aantal evidente onwaarheden heeft verklaard onderschrijft de rechtbank derhalve niet. De rechtbank constateert dat deze beweerdelijke evidente onwaarheden voor zover het de dealfeiten betreft telkens (onderdelen van) verklaringen van [medeverdachte 2] betreffen die geen of weinig ondersteuning vinden in andere bewijsmiddelen. Dat maakt het echter geen onwaarheden. De omstandigheid dat een (deel van een) verklaring niet of niet geheel geverifieerd kan worden, maakt niet dat deze gefalsificeerd (en dus onwaar) is. Het kan uiteraard wel met zich brengen dat de bewijskracht van (dat deel van) die verklaring minder groot is.

De rechtbank beschouwt [medeverdachte 2] gezien het voorgaande als een betrouwbaar verklarende getuige, waar het gaat over strafbare feiten die aan hem en zijn medeverdachten in de zaak Marengo ten laste zijn gelegd. Uiteraard moet de rechtbank bij de beoordeling van de zaaksdossiers steeds onderzoeken of de voor het bewijs relevante onderdelen van de verklaringen van [medeverdachte 2] de betrouwbaarheidstoets kunnen doorstaan. Per zaaksdossier zal, voor zover de kroongetuige daarover voor de verdachten belastend heeft verklaard, nader worden ingegaan op de betrouwbaarheid van de verklaringen van [medeverdachte 2].

De rechtbank begrijpt uit de dupliek van de verdediging van [medeverdachte 1] dat voorwaardelijk is verzocht om prejudiciële vragen te stellen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie (hierna: Hof van Justitie EU) over – samengevat – de vraag of de beperkingen voor de verdediging om de financiële afspraken met de kroongetuige te kunnen controleren, onder meer tijdens de ondervraging van de kroongetuige, zich nog verdragen met een doeltreffend proces.

De rechtbank komt, gelet op de voorgaande beslissing, toe aan de beoordeling van dit verzoek. De rechtbank ziet in hetgeen de verdediging heeft aangevoerd geen grond voor het stellen van prejudiciële vragen. De rechtbank acht zich voldoende voorgelicht en wijst het verzoek daarom af.

De verdediging heeft verweren gevoerd met betrekking tot de rechtmatigheid van de verkrijging en verwerking van PGP-berichten afkomstig uit de Ennetcom-data en de PGP-safe-data. De rechtbank zal hieronder eerst de feitelijke gang van zaken beschrijven en vervolgens de gevoerde verweren bespreken.

3.3.1.1 Algemene uitgangspunten

Uitgangspunt in ons recht is dat het privéleven en privé-gegevens een hoge mate van bescherming genieten. Dat geldt zowel in het Unierecht, waar dit is vastgelegd in de artikelen 7 en 8 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: Handvest), als in het EVRM, waar het recht op privacy is vastgelegd in artikel 8, als ook in onze nationale wetten. De Nederlandse rechter toetst niet aan de grondwet, maar ook daarin zijn onder andere het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (artikel 10) en het briefgeheim (artikel 13) vastgelegd.

Deze rechten geven echter geen onbeperkte bescherming. Inperking is mogelijk, maar moet bij wet zijn voorzien en noodzakelijk, evenredig en proportioneel zijn. Dit is bepaald in artikel 52 Handvest en in artikel 8 lid 2 EVRM. Daarbij geldt dat hoe zwaarder de verdenking is (zeer ernstige misdrijven, georganiseerd verband), hoe groter de inbreuk in principe mag zijn.

3.3.1.2 Toetsingskader

Het feit dat de Ennetcom- en PGP-safe-data niet in het onderzoek Marengo zijn vergaard maar in andere onderzoeken (De Vink en Sassenheim), staat niet (zie hoofdstuk 3.1 Algemeen kader vormverzuimen) aan een toetsing van de verkrijging en verwerking in de weg. Toetsing kan aan de orde komen bij een onrechtmatige handeling jegens de verdachte begaan in een ander voorbereidend onderzoek indien het vormverzuim van bepalende invloed is geweest op het verloop van het opsporingsonderzoek naar en/of verdere vervolging van de verdachte ter zake van het ten laste gelegde feit.

De rechtbank constateert dat de Ennetcom- en PGP-safe-berichten – overigens ook volgens het Openbaar Ministerie zelf – in het onderzoek Marengo een prominente rol spelen in de bewijsconstructie. De rechtbank is daarom van oordeel dat eventuele vormverzuimen bij de verkrijging en de verwerking van de PGP-data binnen de onderzoeken De Vink en Sassenheim van bepalende invloed zijn geweest bij het opsporingsonderzoek en de vervolging van de verdachten binnen Marengo. Dit betekent niet dat de rechtbank de onderzoeken De Vink en Sassenheim ziet als voorbereidend onderzoek naar de verdachten in het onderzoek Marengo. Het betekent uitsluitend dat zij reden ziet de rechtmatigheid van de verkrijging en verwerking van de Ennetcom- en PGP-safe-data te toetsen, naar aanleiding van de door verdediging op dit punt gevoerde verweren.

3.3.2.1 Ennetcom-data (onderzoek De Vink)

In het dossier bevindt zich een groot aantal e-mailberichten afkomstig van in Canada bij het Nederlandse bedrijf Ennetcom veiliggestelde data. Ennetcom leverde diensten op het gebied van versleutelde communicatie. Met BlackBerry-telefoons voorzien van specifieke software konden via een PGP (pretty good privacy)-protocol met daaraan gekoppelde e-mailadressen versleutelde tekstberichten en notities worden verzonden. De gebruikers van de telefoons en e-mailadressen konden op die manier anoniem communiceren. De encryptiesleutels waren opgeslagen op de BlackBerry Enterprise-Servers (hierna: BES-servers) van Ennetcom. Deze servers bevonden zich in Toronto, Canada.

Na een rechtshulpverzoek van Nederland aan de Canadese autoriteiten zijn op 19 april 2016 de gegevens op de servers die door Ennetcom werden gebruikt veiliggesteld. Het rechtshulpverzoek zag op vier destijds lopende strafrechtelijke onderzoeken (Koper, Rooibos, Rendlia en De Vink).[_0953b026-3efe-4eb1-b963-f30bfe39ec0c] Het onderzoek Marengo maakte hier dus geen deel van uit.

Op 13 september 2016 besliste het Superior Court of Justice in Canada dat de bij Ennetcom veilig gestelde data (hierna: de Ennetcom-data) aan Nederland mochten worden verstrekt. De Canadese rechter verbond hieraan de voorwaarden dat de Ennetcom-data alleen mogen worden gebruikt voor onderzoek en vervolging van strafbare feiten als deelneming aan een criminele organisatie, moord, doodslag, witwassen, brand/ontploffing, alsmede pogingen en voorbereidingshandelingen daartoe, die direct verband hielden met de eerder genoemde onderzoeken Koper, Rooibos, Rendlia en De Vink, tenzij hiervoor van tevoren een gerechtelijke machtiging door het Koninkrijk der Nederlanden was afgegeven.[_9a869d72-433b-44c6-9133-dad853025acd]

Op 12 januari 2018 hebben de zaaksofficieren van justitie van de onderzoeken Tandem I en II een machtiging gevraagd aan de rechter-commissaris om Ennetcom-gegevens uit Tandem I en II te verstrekken aan en te laten gebruiken door het onderzoeksteam Marengo.[_eee32796-3faa-4e1c-bdc4-7d14da4aa103] In de toelichting op die vordering staat onder andere dat in de datasets in de zaken Tandem I en II gegevens zijn aangetroffen die voor de onderzoeken Tandem I en II niet van betekenis zijn, maar wel voor het onderzoek Marengo en dat tot de verdachten in dat onderzoek [medeverdachte 1], [medeverdachte 2], [betrokkene 9], [betrokkene 10], [medeverdachte 9] en [verdachte] behoren. Bij beslissing van 23 februari 2018[_4e726f73-29e9-403a-8baa-cb61f7385bcc]heeft de rechter-commissaris het Openbaar Ministerie gemachtigd om de verzochte gegevens beschikbaar te stellen aan het onderzoeksteam Marengo. De informatie heeft geleid tot zestien e-mailadressen die te linken zouden zijn aan [medeverdachte 1] en/of zijn familieleden en aan een aantal liquidaties dan wel pogingen daartoe in de periode 2016/2017 (in het bijzonder de moord op [slachtoffer 4] op 17 april 2016, de voorbereiding van moord op [betrokkene 7] (hierna: [betrokkene 7] ), de moord op [slachtoffer 6] op 8 december 2016, de moord op [slachtoffer 2] op 12 januari 2017, de moord op [slachtoffer 1] op 22 juni 2016, de moord op [slachtoffer 3] (hierna: [slachtoffer 3]) op 9 september 2015 en de poging tot moord op [betrokkene 4] op 11 oktober 2016).[_148d551d-ee37-4f24-a375-90bb9dd84e36]

Toen het onderzoeksteam Marengo toegang wilde tot de Ennetcom-data heeft het Openbaar Ministerie aan de rechter-commissaris daartoe op 7 maart 2018, aangevuld op 21 maart 2018, om toestemming verzocht.[_ea3aad4c-06d3-4edb-9f7d-3df530cdea8e] Voor de inhoudelijke toetsing van deze vordering heeft de rechter-commissaris in lijn met eerdere beslissingen op vergelijkbare vorderingen aansluiting gezocht bij artikel 126ng Sv.

De rechter-commissaris heeft op 22 maart 2018[_4c2ebf46-990a-4099-a539-328eaeb04624] geoordeeld dat in het onderzoek Marengo aan deze voorwaarden is voldaan en bepaald dat onderzoek wordt verricht aan en in de gegevens die zich op de servers van Ennetcom bevonden, dat dit onderzoek op de voet van het bepaalde in artikel 177 Sv via de officier van justitie wordt opgedragen aan het onderzoeksteam Marengo. De rechter-commissaris heeft verder bepaald dat dit onderzoek is beperkt tot de 26 e-mailadressen en de mogelijk vastgelegde contacten daarvan, zoals opgesomd in de vordering van de officier van justitie van 21 maart 2018 en voorts dat dit onderzoek wordt verricht aan de hand van het bij de vordering van 21 maart 2018 gevoegde plan van aanpak, waarbij door het Nederlands Forensisch Instituut (hierna: NFI) een dataset wordt samengesteld uit de Ennetcom-data. In de beslissing wordt bepaald dat alleen de gegevens in die dataset mogen worden onderzocht en dat voor zover relevante gegevens worden aangetroffen, deze bevindingen aan de processtukken in het onderzoek Marengo worden toegevoegd. Op aanvullende vorderingen van het Openbaar Ministerie heeft de rechter-commissaris overeenkomstig beslist op 25 april 2018[_4d457937-8d20-4c95-9d83-a8d0e1557543] en 10 september 2019[_8b679332-6d7c-4b49-a3f2-4f8ad4253819]. In het onderzoek De Vink heeft een controle op de aanwezigheid van mogelijke geheimhouders plaatsgevonden in de verkregen data van de servers van Ennetcom.[_fd700976-2ded-489e-95a4-a1eaf1cf74d9]

3.3.2.2 PGP-safe-data (onderzoek Sassenheim)

In het dossier bevindt zich ook een groot aantal berichten dat afkomstig is van in Costa Rica bij het bedrijf Rack Lodge S.A. veiliggestelde data. Het veiligstellen van die data heeft plaatsgevonden in het onderzoek Sassenheim. Dit onderzoek zag, kort gezegd, op de faciliterende rol van de aanbieders van PGP-safe. Deze aanbieders werden verdacht van betrokkenheid bij de verkoop van producten en diensten op het gebied van versleutelde communicatie (PGP encrypted BlackBerry’s) aan criminelen. Om onderzoek naar de data van PGP-safe te kunnen doen is op 4 april 2017 (aangevuld op 24 april 2017) een rechtshulpverzoek aan de autoriteiten in Costa Rica verzonden met onder andere het verzoek onderzoekshandelingen te verrichten aan de infrastructuur, waaronder data aanwezig op de (BES-)server(s), van de leverancier van PGP-diensten en -producten.[_af2f2260-c9fd-40f6-a13c-35cb788537ca]

Op 9, 10 en 11 mei 2017 is in Costa Rica uitvoering gegeven aan dit rechtshulpverzoek, waarbij onder andere data zijn veiliggesteld die werden aangetroffen op de (BES-)server(s) van PGP-safe. De BES-infrastructuur bevond zich in twee serverkasten waarvan er één sinds 2012 en één sinds 2016 aan PGP-safe was verhuurd. Het onderzoek is beperkt tot de serverkast die was verhuurd sinds 2012. Toen de Costa Ricaanse autoriteiten de doorzoeking beëindigden waren nog niet alle bestanden gekopieerd. De in Costa Rica aangetroffen data en overige goederen zijn vervolgens overgedragen aan het onderzoeksteam Sassenheim.[_a0496f49-9748-45f6-a32e-1c6829e4db94] De voorwaarde van een rechterlijke toets voor gebruik van de PGP-safe-data in andere onderzoeken, zoals in de beslissing van de Canadese rechter bij de Ennetcom-data, is door de Costa Ricaanse rechter niet gesteld voor de Sassenheim-data.

In het proces-verbaal onderzoeksbevindingen van 21 december 2017 staat dat in het onderzoek Sassenheim met betrekking tot het PGP-adres ezfk116w@pgpsafe.net relevante berichten zijn aangetroffen met betrekking tot de moord op [slachtoffer 2] op 12 januari 2017 en de poging moord op [betrokkene 5] op 14 januari 2017, waarvan de zaaksofficier van justitie in Sassenheim toestemming heeft gegeven deze te delen.[_c0c9b973-00a0-4114-b544-81fb1bdcd10d] Uit het proces-verbaal van 24 januari 2018 blijkt dat vervolgens door de zaaksofficier van justitie van het onderzoek Sassenheim ook toestemming is gegeven om de zogenoemde metadata van genoemd PGP-adres te delen met het onderzoek Marengo.[_84574379-8e73-45a8-bf26-7511e75d90cb]Vanuit het onderzoek Sassenheim is op 12 februari 2018 aan het onderzoek Marengo een aantal e-mailadressen verstrekt.[_b226bf5c-1701-42e8-9ff5-9077a809f68f] Op 13 maart 2018 heeft het onderzoeksteam Marengo vanuit het onderzoek Sassenheim e-mailberichten ontvangen van 44 e-mailadressen. Het betrof hier de eerste kring van contacten van de op 12 februari 2018 aan het onderzoek Marengo verstrekte e-mailadressen. Later zijn daar nog e-mailadressen aan toegevoegd.[_a29220d0-ecda-4d7f-8418-a8b6e9e7d0ef]In het onderzoek Sassenheim heeft ook een controle op de aanwezigheid van mogelijke geheimhouders plaatsgevonden in de verkregen data van de servers van PGP-safe.[_aa7b6a17-0475-46fc-8c20-d30ca43f5bc5]

3.3.2.3 Hansken/Marengo-dataset

Het NFI heeft een zoekmachine, genaamd Hansken, ontwikkeld om grote hoeveelheden data te onderzoeken. Bij het onderzoek aan de Ennetcom-data is gebruik gemaakt van Hansken. De Ennetcom-data zijn in de periode van 13 oktober 2016 tot 12 juli 2017 in Hansken ingevoerd.[_231c09a0-4a85-4941-89de-d80c6f2eb884]Op 29 maart 2018 is binnen Hansken een subset gemaakt onder de projectnaam Canadata_26Marengo_PC, die na een nieuwe versie van Hansken is uitgebreid in april 2019.[_85a5a8e0-eedf-421c-a4b2-4365187974ea]

Ook bij het onderzoek aan de Sassenheim-data is gebruik gemaakt van Hansken. Uit dit onderzoek zijn data verstrekt aan het onderzoek Marengo. Daartoe is op 4 januari 2018 binnen Hansken een zogenoemde subset gemaakt onder de projectnaam Sassenheim_Marengo_PC. Die subset is laatstelijk uitgebreid op 27 augustus 2018.[_52295a09-effb-4d31-847f-e3f79920e359]

Aldus is op basis van de (aangevulde) plannen van aanpak met behulp van Hansken gezocht in de Ennetcom-data en is op basis daarvan het Ennetcom-gedeelte van de Marengo-dataset samengesteld. Daarnaast is Sassenheim-data binnen Hansken in een subset ter beschikking gesteld aan Marengo. Tezamen vormen deze sets de Marengo-dataset (hierna: de Marengo-dataset).

3.3.2.4 Controle geheimhouders Marengo-dataset

Op 30 januari 2020 heeft de rechercheofficier van justitie van het Landelijk Parket, die sinds 1 januari 2020 optrad als geheimhoudersofficier van justitie met betrekking tot de Marengo-dataset, het deel van de Marengo-dataset afkomstig van Ennetcom gecontroleerd op de aanwezigheid van mogelijke geheimhouderscommunicatie. Daarbij zijn 77 dataregels voorlopig als geheimhoudersbericht aangemerkt. Op 17 februari 2020 heeft deze geheimhoudersofficier van justitie het deel van de Marengo-dataset afkomstig van PGP-safe gecontroleerd op geheimhouderscommunicatie. Daarbij zijn geen geheimhoudersberichten aangetroffen. Op 26 juni 2020 heeft de geheimhoudersofficier van justitie nader onderzoek gedaan aan de genoemde 77 geïdentificeerde dataregels op basis waarvan ten aanzien van een zestal dataregels is geconcludeerd dat hier geen sprake was van een geheimhoudersbericht. Er zijn 71 dataregels definitief als geheimhoudersbericht aangemerkt.

Op 22 september 2020 heeft de geheimhoudersofficier van justitie opdracht gegeven deze 71 dataregels in de De Vink-dataset en de Marengo-dataset definitief ontoegankelijk te maken. Deze opdracht is op 13 oktober 2020 uitgevoerd. De 71 dataregels zijn blijkens het proces-verbaal 36 unieke berichten.[_9cf90d0b-10ef-4b7e-b34d-cd1dfe851861]

3.3.3.1 Verwerving

Er is met betrekking tot de verwerving van de PGP-data in de onderzoeken De Vink en Sassenheim – samengevat – het volgende aangevoerd. De verdediging heeft sterke aanwijzingen dat het hoofddoel van de rechtshulpverzoeken was om de inhoud van alle berichten te verkrijgen. Er is gehandeld in strijd met fundamentele rechtsbeginselen zoals het verbod op détournement de pouvoir, het proportionaliteitsbeginsel, zorgvuldige verslaglegging en de belangen van geheimhouders. Het Openbaar Ministerie heeft ten onrechte artikel 125i Sv aan de rechtshulpverzoeken – en daarmee aan de verkrijging van de PGP-data – ten grondslag gelegd. Artikel 125la Sv, met daarbij een machtiging van de rechter-commissaris, had als basis moeten dienen en bij de uitvoering is niet voldaan aan de beperkende voorwaarden van 125la Sv, gericht op het voorkomen van kennisname van ongerichte bulkdata in het strafrecht. Kennisname van vertrouwelijke communicatie is een doorkruising van grondrechten die gestoeld moet zijn op een bij wet voorzienbare procedure die waarborgt dat de inmenging gericht is en een bepaald karakter heeft met een voorafgaande onafhankelijke rechterlijke toetsing. Daarmee geldt dat bij de verkrijging van de data zonder rechterlijke toetsing vooraf is gehandeld in strijd met het Unierecht en niet aan de materiële eisen uit de Europese jurisprudentie is voldaan. Op basis van deze jurisprudentie is verkrijging van algemene en ongedifferentieerde toegang tot communicatie van tienduizenden Ennetcom- en PGP-safe gebruikers over een min of meer ongelimiteerde tijdsspanne nimmer gerechtvaardigd. De stellingen dat niet geconcludeerd kan worden dat het Openbaar Ministerie zich niet aan de beperkende voorwaarden van artikel 125la Sv heeft gehouden en dat witwassen een ruime grondslag biedt om te achterhalen of de PGP-telefoons voor criminele doeleinden werden ingezet, zijn niet houdbaar. Daarnaast zijn de Canadese en Costa Ricaanse autoriteiten misleid over de aan de rechtshulpverzoeken ten grondslag liggende bevoegdheid en op grond van het vertrouwensbeginsel hebben zij geen effectieve rechterlijke controle kunnen uitoefenen. Ook is de verdenking in het rechtshulpverzoek aan Costa Rica ten onrechte verzwaard met terrorisme. Bovendien is het niet aannemelijk dat de Canadese en Costa Ricaanse rechter zoveel willekeurige berichten van willekeurige PGP-gebruikers hebben willen verstrekken, aldus de verdediging.

3.3.3.2 Verwerking

Met betrekking tot de verwerking van de PGP-data heeft de verdediging daarnaast het volgende – samengevat – aangevoerd. Het betreft bulkdata die ongericht en zonder aanzien des persoons is verzameld, en die volledig is doorzocht en is verspreid over andere strafzaken. Gegevens mogen op grond van het Unierecht alleen door de politie worden verwerkt als zij rechtmatig zijn verkregen en er sprake is van doelbinding en minimale gegevensverwerking. Regels omtrent verwerking moeten duidelijk en nauwkeurig zijn en voorspelbaar voor degenen op wie deze van toepassing zijn. Daarvan is geen sprake. In de onderzoeken De Vink en Sassenheim zijn de berichten zo ruim mogelijk ontsleuteld, terwijl de communicatie in die onderzoeken kennelijk van ondergeschikt belang was. Dit is een verregaande niet-proportionele inbreuk op de privacy van de gebruikers en artikel 94 Sv vormt daarvoor geen toereikende wettelijke grondslag. Er is vervolgens een systeem opgetuigd waarbij het Openbaar Ministerie beschikt over ongedifferentieerde privacygevoelige informatie en deze met een machtiging van de rechter-commissaris doorverstrekt aan andere onderzoeken zoals Marengo en deze verwerking is in strijd met het Unierecht en het EVRM. Ten aanzien van de PGP-safe-data heeft bij de doorverstrekking geen enkele rechterlijke controle plaatsgevonden en de procedure via de rechter-commissaris die voor de Ennetcom-data is verzonnen is geen effectief rechterlijk toezicht aan de hand van voorziene en duidelijke regels. De verkrijging in Marengo kent als tussenschakel de verkrijging in Tandem II en bij de verkrijging in die zaak hebben eveneens ernstige verzuimen plaatsgevonden.

Voor wat betreft de verwerking heeft de verdediging verweren gevoerd die ingaan op de tactische en technische verwerking van het bronmateriaal via Hansken. Bovendien zijn volgens de verdediging bij de verkrijging en verwerking van de PGP-data geheimhoudersbelangen geschonden.

3.3.4.1 Toepasselijkheid Unierecht bij de verwerving

De stelling van de verdediging dat de wijze waarop de Nederlandse opsporingsdiensten aan de Ennetcom- en PGP-safe-data zijn gekomen strijdig is met het Unierecht in het licht van Richtlijn 2002/58/EG betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie, hierna: Richtlijn 2002/58/EG) en de rechtspraak van het Hof van Justitie EU die daarop betrekking heeft, is onjuist. Deze kwestie is voor wat betreft de Ennetcom-data al aan de orde gekomen in het arrest van de Hoge Raad van 28 juni 2022.[_dccdcaa8-b491-4d96-bb0a-9e09204ca41d] Ook in het arrest van 13 juni 2023 waarin de Hoge Raad prejudiciële vragen van de rechtbanken Noord-Nederland en Overijssel beantwoordt, wordt hier aandacht aan besteed.[_7335d5b5-32dc-41a7-90e4-11701d437c99] Genoemde richtlijn is alleen van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens in verband met de levering van openbare elektronische-communicatiediensten over openbare communicatienetwerken in de Gemeenschap, met inbegrip van openbare communicatienetwerken die systemen voor gegevensverzameling en identificatie ondersteunen (artikel 3 Richtlijn 2002/58/EG). In de onderzoeken De Vink en Sassenheim zijn geen onderzoeksresultaten verkregen op grond van aan Ennetcom en PGP-safe opgelegde verwerkingsverplichtingen. Het gaat in die zaken om de uitoefening door strafvorderlijke autoriteiten van bevoegdheden waarmee het veiliggestelde berichtenverkeer is verkregen. Bovendien geldt dat Ennetcom en PGP-safe een versleutelde berichtendienst aanboden, waarbij de gebruikers van die diensten in beginsel geen persoonsgegevens kenbaar hoefden te maken en waarbij men alleen met elkaar kon communiceren als men beschikte over een PGP-e-mailadres. Bij de PGP-telefoons die werkten op basis van de zogenoemde S/MIME encryptiestandaard van Ennetcom komt daar nog bij dat sprake was van een gesloten circuit, alleen PGP-telefoons die op basis van deze standaard werkten konden met elkaar communiceren.[_81c97fbd-1830-44e8-b3e3-cb496f390a7e] Er was dan ook geen sprake van verwerking van persoonsgegevens door Ennetcom en PGP-safe. Om die redenen is Richtlijn 2002/58/EG hier niet van belang. Evenmin is er bij de beheerders van de servers sprake van een verwerkingshandeling die valt onder EU-verordening 2016/679 of diens voorganger Richtlijn 95/46/EG.

3.3.4.2 Grondslag van de verkrijging van de data

Uitgangspunt voor de rechtbank is dat de doorzoekingen in serverruimtes in respectievelijk Canada en Costa Rica hebben te gelden als doorzoekingen bij Ennetcom en PGP-safe. Het kopiëren van een server in het kader van een doorzoeking is – anders dan de verdediging stelt – niet gelijk te stellen met bulkinterceptie. Het gaat immers niet om het onderscheppen van communicatie. De door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (hierna: EHRM) vastgestelde kaders voor bulkinterceptie[_536f977c-07ce-45f6-a3ca-e8bdbb60c4fe] zijn daarom niet zonder meer toepasbaar op de doorzoekingen bij Ennetcom en PGP-safe. De stelling van de verdediging dat het hoofddoel van deze doorzoekingen was om de inhoud van alle berichten die op de servers aanwezig waren te verkrijgen – en dat er daarmee sprake is van overtreding van het verbod op détournement de pouvoir – heeft zij niet met concrete feiten en omstandigheden onderbouwd en kan de rechtbank ook niet afleiden uit het strafdossier. Dit verweer wordt daarom verworpen. Dit geldt ook voor het verweer dat de in de rechtshulpverzoeken verzochte doorzoekingen in strijd waren met het beginsel van proportionaliteit: ook daarvoor bestaan onvoldoende aanwijzingen.

Bij de beoordeling van de vraag of het Openbaar Ministerie de rechtshulpverzoeken waarin om deze doorzoekingen werd gevraagd (mede) had moeten baseren op artikel 125la Sv dient als eerste de vraag beantwoord te worden of aanbieders van diensten als Ennetcom en PGP-safe beschouwd moeten worden als “aanbieder van een openbaar telecommunicatienetwerk of een openbare telecommunicatiedienst” als bedoeld in dat artikel. De rechtbank beantwoordt die vraag bevestigend. De rechtbank Rotterdam bespreekt in haar vonnissen van 21 september 2021 tegen Ennetcom en haar middellijk bestuurder uitgebreid de wetsgeschiedenis dienaangaande.[_8e9fb039-8e99-475e-acde-ebda0281b04c] Kern is dat er aan de hand van die wetsgeschiedenis alle reden is om aan te nemen dat het begrip “aanbieder van een openbaar telecommunicatienetwerk of een openbare telecommunicatiedienst” in artikel 125la Sv verouderd is, omdat het verwijst naar de oude aanduiding van voor de Wet Computercriminaliteit II. Blijkens de Memorie van Toelichting bij het nog in te voeren artikel 2.7.42 van het nieuwe Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv (nieuw)), gaat ook de wetgever ervan uit dat destijds over het hoofd is gezien om artikel 125la Sv aan de nieuwe omschrijving aan te passen.[_98409214-26f0-4dd6-b9f3-aa6c04333d6b] De rechtbank houdt het er daarom voor dat het begrip “aanbieder van een openbaar telecommunicatienetwerk of een openbare telecommunicatiedienst” in artikel 125la Sv dient te worden uitgelegd aan de hand van het begrip “aanbieder van een communicatiedienst” zoals thans verwoord in artikel 138g Sv. Een andere uitleg zou een merkwaardige, onbedoelde en met artikel 8 EVRM strijdige lacune doen ontstaan voor wat betreft de vertrouwelijkheid van elektronisch berichtenverkeer, waar gebruikers van dergelijk berichtenverkeer – destijds nog analoog aan het briefgeheim – in beginsel van uit mochten gaan. Inmiddels is de tekst van artikel 13 Grondwet, waarin de grondwettelijke bescherming van het briefgeheim is verwoord, overigens zodanig aangepast dat deze ook ziet op elektronische communicatie. Het briefgeheim wordt daarom nu brief- en telecommunicatiegeheim genoemd.[_657890c0-a1db-4c1c-8b0e-825a6d9ab113]

Het bovenstaande betekent echter niet dat daarmee artikel 125i Sv geheel uit beeld verdwijnt. Juist in het bijzondere geval dat de aanbieder van een communicatiedienst tevens verdachte is – zoals het geval is bij Ennetcom en PGP-safe – kunnen de opsporingsdiensten in het kader van een doorzoeking gegevens die in een bij die verdachte aanwezige gegevensdrager zijn opgeslagen, vastleggen op de voet van artikel 125i Sv. Artikel 125la Sv komt als lex specialis van artikel 125i Sv in beginsel pas in beeld als er communicatie tussen derden op deze gegevensdrager wordt aangetroffen en de officier van justitie daar kennis van wil nemen. Uit het rechtshulpverzoek inzake Ennetcom komt naar voren dat de politie ter voorbereiding van het rechtshulpverzoek in een testomgeving de BES-infrastructuur heeft nagebouwd. Op basis daarvan verwachtten de opsporingsdiensten dat er mede versleutelde communicatie tussen gebruikers van de dienst op de server zou staan en dat deze wellicht ook te ontsleutelen was. Daarnaast blijkt dat het zoveel mogelijk kennisnemen van die communicatie, in het licht van de witwasverdenking en de daaraan gekoppelde premisse dat de gebruikers overwegend criminelen waren die met elkaar communiceerden over criminele zaken, een doel was van de hele operatie. Ook uit het rechtshulpverzoek inzake PGP-safe blijkt dat de opsporingsdiensten, op basis van de ervaringen die dan al zijn opgedaan met Ennetcom, verwachtten PGP-communicatie tussen gebruikers van de dienst aan te treffen en te kunnen ontsleutelen. De stelling van de verdediging dat het hoofddoel van de rechtshulpverzoeken was om de hand te leggen op alle communicatie is niet onderbouwd en acht de rechtbank, zoals hiervoor al is geoordeeld, ook niet aannemelijk. Het gegeven dat wel verwacht kon worden inhoudelijke communicatie aan te treffen maakt echter dat het Openbaar Ministerie naar het oordeel van de rechtbank artikel 125la Sv mede aan de beide rechtshulpverzoeken ten grondslag had moeten leggen en dat deze dus vergezeld hadden moeten gaan van een machtiging van de rechter-commissaris.

Het ontbreken van de voorafgaande machtiging door de rechter-commissaris levert een onherstelbaar vormverzuim op. Dit vormverzuim heeft zich weliswaar niet in het voorbereidend onderzoek jegens de verdachten in Marengo voorgedaan, maar zoals hiervoor overwogen zal wel moeten worden beoordeeld of dit vormverzuim tot consequenties moet leiden in deze strafzaak. Bij die beoordeling houdt de rechtbank rekening met het belang dat het voorschrift dient, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor wordt veroorzaakt.

De rechtbank acht niet aannemelijk dat het Openbaar Ministerie artikel 125la Sv bewust buiten toepassing heeft gelaten met als doel om (eventuele restricties van) een rechterlijke machtiging te omzeilen. Evenmin is gebleken dat het Openbaar Ministerie de Canadese en Costa Ricaanse rechter op dit punt doelbewust heeft misleid. De verdediging stelt dat de mededeling in het rechtshulpverzoek dat uit het centrale bedrijfsprocessen systeem naar voren komt dat PGP-safe toestellen voorkomen in onderzoeken met betrekking tot (onder meer) terrorisme als een verzwaring van de verdenking moet worden beschouwd en diende om de Costa Ricaanse autoriteiten te misleiden, maar die stelling kan de rechtbank niet volgen. Deze passage leest de rechtbank als een illustratie van het soort feiten dat met behulp van encrypte communicatie wordt voorbereid en gepleegd.

De rechtbank gaat ervan uit dat, als de officier van justitie in Nederland om een machtiging had verzocht, de rechter-commissaris deze had afgegeven, gezien de ernst van de verdenkingen en hetgeen bekend was over Ennetcom en PGP-safe, namelijk dat de diensten van deze aanbieders (bij uitstek) werden gebruikt om communicatie over ernstige strafbare feiten geheim te kunnen houden, zoals ook uitvoerig uiteen is gezet in de rechtshulpverzoeken. Het belang dat het geschonden voorschrift dient, te weten rechterlijk toezicht op het verkrijgen van gevoelige gegevens, is groot, maar nakoming van het voorschrift zou in dit geval voor deze zaak geen andere uitkomst hebben gehad. Kennisname van de communicatie van de gebruikers van de diensten van verdachten was immers van evident belang in het licht van de tegen hen – Ennetcom en PGP-safe – bestaande verdenking. De omstandigheid dat bij het kopiëren van de servers een – gezien het retentiebeleid van Ennetcom en PGP-safe – onverwacht grote hoeveelheid versleutelde berichten van gebruikers zijn vastgelegd, maakt dit niet anders.

Het nadeel dat door het vormverzuim zou zijn geleden, kan volgens vaste jurisprudentie niet gelegen zijn in de ontdekking van een strafbaar feit. In het onderhavige geval kan hoogstens in algemene zin worden gezegd dat bij het kopiëren van een dergelijke grote hoeveelheid versleutelde communicatie altijd in enige mate sprake is van privacyschending. De verdachten in Marengo betwisten overigens voor het overgrote deel dat zij degenen zijn die aan de veiliggestelde en overgedragen communicatie hebben deelgenomen. De rechtbank concludeert dat met constatering van het vormverzuim kan worden volstaan.

3.3.4.3 Verwerking van de PGP-data in de onderzoeken Ennetcom en PGP-safe

De opsporingsdiensten hebben gelet op het voorgaande de datasets met een zeer grote hoeveelheid vertrouwelijke communicatie rechtmatig verkregen door de servers van Ennetcom en PGP-safe te kopiëren. Een wettelijke regeling voor de toegang tot en het beheer van dergelijke datasets kent het Nederlandse strafvorderlijke stelsel nog niet. De datasets zijn immers niet in het beheer van de opsporingsdiensten gekomen door de inbeslagname van een gegevensdrager of door vordering van deze gegevens overeenkomstig artikel 126ng Sv. In de Smartphone-arresten van de Hoge Raad van 4 april 2017 is bepaald dat een opsporingsambtenaar een onderzoek aan deze gegevensdrager kan verrichten indien de met dat onderzoek samenhangende inbreuk op de persoonlijke levenssfeer als beperkt kan worden beschouwd. Indien bij het onderzoek sprake is van een meer dan beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de betrokkene is onderzoek door de officier van justitie of zelfs de rechter-commissaris aangewezen. Daarbij valt – in het licht van artikel 8 EVRM – aan onderzoek door de rechter-commissaris in het bijzonder te denken in gevallen waarin op voorhand is te voorzien dat de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer zeer ingrijpend zal zijn, aldus de Hoge Raad.[_ec958dbb-7750-447a-a05c-762ffefeffe6]

Uitgangspunt in deze arresten is het algemene kader voor inbeslagneming van voorwerpen en de daaraan gekoppelde bevoegdheid tot het verrichten van onderzoek aan die voorwerpen. Deze bevoegdheden kunnen op grond van de artikelen 95 en 96 Sv ook worden uitgeoefend door de op grond van artikel 148 Sv met het gezag over de opsporing belaste officier van justitie, nu deze blijkens artikel 141 aanhef en onder a, Sv met opsporing is belast. Voorts kunnen die bevoegdheden op grond van artikel 104 Sv worden uitgeoefend door de rechter-commissaris. De hier genoemde wettelijke bepalingen bieden tevens de grondslag voor het verrichten van onderzoek aan inbeslaggenomen voorwerpen door de officier van justitie respectievelijk de rechter-commissaris, indien de inbeslagneming is geschied door een opsporingsambtenaar. Deze wettelijke bepalingen vormen ook een voldoende grondslag voor onderzoek aan inbeslaggenomen voorwerpen als elektronische gegevensdragers en geautomatiseerde werken dat een meer dan beperkte inbreuk op de persoonlijke levenssfeer meebrengt. Naar het oordeel van de rechtbank dient dat ook te gelden voor dergelijk onderzoek aan van elektronische gegevensdragers en geautomatiseerde werken veiliggestelde gegevens, die op basis van een rechtshulpverzoek door een buitenlandse autoriteit zijn overgedragen. Dit is in lijn met het toekomstige artikel 2.7.38 Sv (nieuw), dat in grote lijnen een codificatie van de Smartphone-arresten bevat. Dit artikel spreekt naast stelselmatig onderzoek van gegevens in een digitale gegevensdrager of geautomatiseerd werk, ook over dergelijk onderzoek ten aanzien van gegevens die hieruit zijn overgenomen.[_1b61f8df-089f-4b14-bfe6-f6ad7d40046e] Het wettelijk stelsel, zoals door de Hoge Raad uitgelegd in de Smartphone-arresten, voorziet daarmee in een drietrapsraket voor onderzoek dat ook van toepassing is op de veiliggestelde PGP-data.

Het volledig kopiëren van een geautomatiseerd werk wordt in de Memorie van Toelichting van het hiervoor genoemde nieuwe wetsartikel genoemd als voorbeeld van een onderzoekshandeling waarbij op voorhand redelijkerwijs voorzienbaar is dat een min of meer volledig beeld van bepaalde aspecten van iemands privéleven kan worden verkregen.[_1f541337-b875-44c3-b5fc-9bc72251d76f] Dat is in zijn algemeenheid juist als dit geautomatiseerde werk te koppelen is aan een persoon, maar daar is in het onderhavige geval geen sprake van. De verwachte privacyschending door het kopiëren van de Ennetcom- en PGP-safe-data is – zelfs bij volledige ontsleuteling van alle berichten – naar zijn aard beperkt, omdat niet te verwachten is dat de data op de server, waaronder de communicatie, direct te herleiden is naar individuele gebruikers. Deze hoefden immers niet hun identiteit of andere persoonsgegevens kenbaar te maken aan de aanbieders van deze dienst en dus is het hoogst onwaarschijnlijk dat (meta)data die rechtstreeks zou kunnen leiden naar de gebruikers, terug zijn te vinden op de servers van Ennetcom en PGP-safe. Ten aanzien van het berichtenverkeer geldt bovendien dat redelijkerwijs te verwachten was dat gebruikers niet onder eigen naam communiceren en dat de communicatie overwegend crimineel en zakelijk van aard zou zijn. Daardoor was in die fase niet op voorhand te voorzien dat bemoeienis van de officier van justitie of rechter-commissaris aangewezen zou zijn. Het onderzoek van de onderzoeksteams De Vink en Sassenheim was niet gericht op identificatie van de gebruikers van de dienst, maar op het vaststellen van de overwegend criminele context van hun communicatie. De kennisname van de communicatie door dit onderzoek was daarom niet meer dan een beperkte inbreuk op de privacy van iedere individuele gebruiker. De omstandigheid dat het veel gebruikers betreft maakt dat niet anders. Overeenkomstig het hiervoor geschetste kader is het ontsleutelen van de communicatie proportioneel en mocht dit vervolgonderzoek in die strafzaken door opsporingsambtenaren plaatsvinden.

3.3.4.4 Doorverstrekking van de PGP-data aan andere onderzoeken

De vraag is of de Nederlandse opsporingsdiensten door het bewaren van die gegevens – volgens de verdediging in strijd met nationale en internationale regels van privacybescherming – ongerichte bulkdata onder zich hebben. Dat er sprake is geweest van het bewaren van een grote hoeveelheid privacygevoelige data is voor de rechtbank evident. Van een algemene en ongedifferentieerde verzameling data, wat doorgaans bedoeld wordt met bulkdata, kan – anders dan de verdediging stelt – echter niet worden gesproken. Het gaat immers om de data van een afgebakende groep, namelijk de gebruikers van respectievelijk Ennetcom en PGP-safe, en om een concrete verdenking dat deze diensten gebruikt werden door criminelen die zich (in georganiseerd verband) met zeer ernstige strafbare feiten bezig hielden. Dat is een wezenlijk andere situatie dan bijvoorbeeld het bewaren van alle metadata van alle abonnees van een (willekeurige) telecomprovider ten behoeve van toekomstige strafrechtelijke onderzoeken. Desalniettemin staat voor de rechtbank vast dat reeds het bewaren van de data enige inbreuk maakt op de privacy van de betrokkenen. Dat hierbij zou zijn gehandeld in strijd met nationale of Europese wet- en regelgeving is door de verdediging echter niet aannemelijk gemaakt en is de rechtbank ook anderszins niet gebleken.

De vraag is echter wel hoe met deze hoeveelheid onderzoeksgegevens moet worden omgegaan. EU-Richtlijn 2016/680 heeft betrekking op de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing of de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen. Deze richtlijn is in Nederland geïmplementeerd door wijziging van de Wet politiegegevens en de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens, alsmede het Besluit politiegegevens, het Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens en het Besluit politiegegevens bijzondere opsporingsdiensten. Deze regelgeving is van belang als (persoons)gegevens die onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten zijn verkregen en vervolgens aan de Nederlandse autoriteiten ter beschikking zijn gesteld, in Nederland worden verwerkt ten behoeve van de opsporing of vervolging. In zijn algemeenheid is doelbinding een belangrijk beginsel bij de normering van onderzoek aan in de opsporing verkregen gegevens. Met andere woorden: uitgangspunt is dat dergelijke gegevens slechts gebruikt worden voor het doel waarvoor ze verzameld zijn. Doelafwijkend gebruik is echter toegestaan als dit bij wet is voorzien, noodzakelijk en proportioneel is. De eerste Ennetcom-berichten die aan het onderzoeksteam Marengo werden verstrekt waren afkomstig uit het onderzoek Tandem. Dat aan de verkrijging in het onderzoek Tandem gebreken kleven die gevolgen zouden moeten hebben voor het onderzoek Marengo kan de rechtbank niet volgen. Bij de samenstelling van de Tandem-dataset is, om uitvoering te geven aan de voorwaarde zoals gesteld door de Canadese rechter, gekozen voor de daar beschreven procedure bij de rechter-commissaris, via een vordering van de officier van justitie op grond van de artikelen 181, 177 en 126ng Sv. Anders dan de verdediging aanvoert is de constructie die is gekozen om aan de voorwaarden van de Canadese rechter te voldoen, zie de Hoge Raad in het hiervoor aangehaalde arrest van 13 juni 2023, toelaatbaar.[_cfa3e10b-c05a-4ffa-8b6b-7567133b0619] Dat in het onderzoek Tandem bij de samenstelling van de dataset niet is gewerkt conform het plan van aanpak op de wijze zoals de rechter-commissaris dat voor ogen had, doet aan de rechtmatigheid van de Tandem-dataset niet af. De rechtbank heeft in die zaak (overigens) geoordeeld dat op dit punt sprake is van een onherstelbaar vormverzuim maar heeft aan dat vormverzuim geen consequenties verbonden.[_fe70e871-5af0-4d05-9d33-0226cb355abf]

Dat het onderzoeksteam Tandem in strijd met de Canadese voorwaarde gegevens heeft gedeeld met het onderzoeksteam Marengo vindt geen steun in het dossier, nu dit met machtiging van de rechter-commissaris is gedaan. Anders dan de verdediging stelt, zijn er evenmin aanwijzingen dat opsporingsambtenaren de Tandem-dataset zonder rechterlijke toestemming hebben bestudeerd en gebruikt voor andere onderzoeken.

Hiervoor is bij de beschrijving van de feitelijke gang van zaken vermeld hoe informatie uit de onderzoeken Sassenheim en De Vink (via een tussenstap in het onderzoek Tandem) bij Marengo is gekomen. De vraag is of dit gebruik voor een ander doel is toegestaan. Bij de Ennetcom-data is, om uitvoering te geven aan de voorwaarde zoals gesteld door de Canadese rechter, gekozen voor de daar beschreven procedure bij de rechter-commissaris, via een vordering van de officier van justitie op grond van de artikelen 181, 177 en 126ng Sv. Hiervoor is al overwogen dat deze werkwijze toelaatbaar is. De doorverstrekking is dus bij wet voorzien. Zij is ook proportioneel en noodzakelijk, nu het in de machtigingen van de rechter-commissaris steeds gaat om e-mailadressen en zoektermen die rechtstreeks gerelateerd zijn aan levensdelicten en de identificatie van deze e-mailadressen slechts plaatsvindt voor zover de communicatie enige relevantie heeft voor het onderzoek naar deze levensdelicten. Voor de stelling van de verdediging dat de rechter-commissaris is misleid door een onzorgvuldige vertaling van de voorwaarde van de Canadese rechter heeft de rechtbank geen ondersteuning in het dossier aangetroffen.

Voor de doorverstrekking van de PGP-safe-data is de wettelijke procedure van artikel 126dd Sv gevolgd. Deze regeling kent geen voorziening van een rechterlijke toetsing voor zover de doorverstrekte data elektronisch berichtenverkeer betreft waarvan de inhoud in het eerdere strafrechtelijke onderzoek nog niet bekend was. Een dergelijke in de wet verankerde toets ligt – nu zonder meer vaststaat dat de bescherming van het briefgeheim zich ook uitstrekt tot dat elektronisch berichtenverkeer – wel voor de hand. Dit leidt de rechtbank ook af uit de hiervoor al aangehaalde arresten van het EHRM van 25 mei 2021 over interceptie van (bulk)communicatie.[_14952966-41d9-4f37-a3fb-9d728cb30800] De door het kopiëren van de servers van Ennetcom en PGP-safe verkregen communicatie is weliswaar niet door interceptie verkregen, maar het kader dat door het EHRM wordt gegeven voor de verdere verwerking van deze privacygevoelige data is in dit geval wel toepasselijk. Daarbij geldt dat er sprake moet zijn van een ‘independent authorisation’ indien dieper in de data wordt doorgedrongen, zodat een onafhankelijke autoriteit beoordeelt of de inbreuk op de in artikel 8 lid 1 EVRM genoemde belangen binnen de grenzen blijft van wat noodzakelijk is in een democratische samenleving. De Nederlandse officier van justitie voldoet niet aan die eis van onafhankelijkheid. Een machtiging door een rechter-commissaris voldoet daar wel aan. Ook een wijze van rechterlijk toetsen zoals voorgeschreven door de Canadese rechter bij de Ennetcom-data, waarbij kortweg alleen onderzoek naar zeer ernstige strafbare feiten een schending van het briefgeheim rechtvaardigt en een rechter die een en ander normeert, volstaat.

Het ontbreken van een machtiging van een rechter om de PGP-safe gegevens door te verstrekken aan andere onderzoeken is een onherstelbaar vormverzuim. De vraag is vervolgens welke gevolgen dit verzuim dient te hebben. Bij die beoordeling houdt de rechtbank rekening met het belang dat het voorschrift dient, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor wordt veroorzaakt. Het belang – bescherming van de privacy – is groot, maar de ernst van dit verzuim dient wel te worden gerelativeerd.

De rechtbank acht het niet aannemelijk dat het Openbaar Ministerie bewust een rechterlijke machtiging heeft willen omzeilen; de bestaande wettelijke regeling is immers gevolgd. De criteria op basis waarvan de officier van justitie de PGP-safe-data heeft doorverstrekt – het gaat om een op dat moment nog niet opgehelderd levensdelict en om specifieke e-mailadressen die te koppelen zijn aan de gebruikers van de e-mailadressen die hierover spreken – zijn bovendien zodanig dat een rechter zonder meer deze machtiging zou hebben afgegeven. Deze doorverstrekking voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. Het nadeel dat door het vormverzuim zou zijn geleden, mag volgens vaste jurisprudentie niet gelegen zijn in de ontdekking van een strafbaar feit. In het onderhavige geval kan als nadeel dan in algemene zin worden genoemd: een inbreuk op de privacy, al betwisten de verdachten in Marengo voor het overgrote deel dat zij degenen zijn die aan de veiliggestelde en overgedragen communicatie hebben deelgenomen. Gelet hierop concludeert de rechtbank dat met constatering van het vormverzuim kan worden volstaan.

3.3.5.1 Verweer van de verdediging

De verdediging betoogt dat de politie en het Openbaar Ministerie bij de verkrijging en verdere verwerking van de PGP-data structureel en opzettelijk tekort zijn geschoten in hun zorgplicht ten aanzien van geheimhoudersbelangen en -rechten en dat dit tot onherstelbare schendingen daarvan heeft geleid. Bovendien stelt zij dat deze schendingen structureel zijn en zich niet tot deze zaak hebben beperkt.

3.3.5.2 Oordeel van de rechtbank

De rechtbank overweegt als volgt. In zijn arrest van 20 september 2022 overweegt de Hoge Raad[_1fbec8cf-2ca6-4108-9721-29bcd3537ed0] dat met het voorschrift van artikel 126aa lid 2 Sv is beoogd het belang te beschermen dat eenieder de mogelijkheid heeft om vrijelijk een advocaat te raadplegen, zonder vrees voor openbaarmaking van wat aan de advocaat in diens hoedanigheid wordt toevertrouwd. Het voorschrift strekt ertoe dat gegevens die als gevolg van de toepassing van de bevoegdheden genoemd in artikel 126aa lid 1 Sv zijn verkregen, onmiddellijk worden vernietigd indien zij vallen onder het verschoningsrecht als bedoeld in artikel 218 Sv, zodat is verzekerd dat die gegevens geen deel uitmaken van de processtukken en dat daarop in het verdere verloop van het strafproces geen acht wordt geslagen. Uit artikel 126aa lid 2 Sv vloeit derhalve voort dat gegevens als in die bepaling bedoeld niet in het strafproces kunnen worden gebruikt.

In het Marengo-dossier zijn geen berichten uit de Marengo-dataset gevoegd die later geheimhoudersberichten bleken te zijn. Bovendien zijn er geen aanwijzingen dat in het onderzoek Marengo PGP-geheimhouderscommunicatie tussen verdachten en hun raadslieden op enigerlei wijze een rol heeft gespeeld. Van schending van geheimhoudersbelangen in de zaak Marengo is – voor zover het PGP-kwesties betreft – in zoverre dus geen sprake. Wat in het licht van bovengenoemd kader van artikel 126aa lid 2 Sv wel bevreemdt is dat op meerdere plaatsen in het Marengo-dossier (doorstuur)berichten voorkomen die als (mogelijke) geheimhoudersberichten zijn te identificeren en die kennelijk deel uitmaken van een proces-verbaal dat vanuit een ander onderzoek aan Marengo is verstrekt. Het Openbaar Ministerie noemt daarvan twee voorbeelden[_352e1e0e-aa3f-4075-a8a0-82d5221e4c60] en ook de rechtbank is nog een dergelijk bericht tegengekomen.[_78c6ffb6-46e5-41e8-b30e-6997076a21fa] Dergelijke geheimhouderscommunicatie dient niet in een strafproces te kunnen worden gebruikt en dient dus ook niet te worden gevoegd in een ander strafproces. Of dit een verzuim is in de zin van artikel 359a Sv zal aan het eind van deze paragraaf worden besproken.

Voorts dient te worden besproken een door de verdediging aangevoerd incident, waarbij tijdens een inzage door de verdediging (mrs. [advocaat 2] en [advocaat 3]) bij het NFI op 19 juli 2022 in de Marengo-dataset met behulp van Hansken een geheimhoudersbericht zichtbaar werd. Het NFI heeft in opdracht van het Openbaar Ministerie uiteengezet hoe dit heeft kunnen plaatsvinden. De uitleg komt erop neer dat de Hansken-omgeving waarin deze inzage plaatsvond een andere is dan die waartoe de politie toegang heeft en dat dit bericht abusievelijk zichtbaar was in de NFI-omgeving.[_f5359af7-379c-4836-b99b-5b863efcfbe9] Dit zegt uiteraard iets over de (onvolkomen) wijze waarop het onleesbaar maken van geheimhoudersberichten plaatsvindt. Daarop zal verderop in deze paragraaf nader worden ingegaan. Genoemd bericht maakt echter – zoals onbetwist door het Openbaar Ministerie gesteld – geen deel uit van het Marengo-dossier of van de Marengo-dataset waarin procespartijen inzage hebben. Dit wordt bevestigd door het feit dat de verdediging na die inzage heeft verzocht om voeging in het Marengo-dossier van zeven PGP-berichten, waaronder het desbetreffende geheimhoudersbericht, maar dat de politie juist dat ene bericht niet kon vinden.[_daead102-a7c0-4387-9e0a-c28912a9cc3d] De rechtbank beschouwt deze kwestie dan ook als een onfortuinlijke vergissing tijdens de inzage bij het NFI en niet als een verzuim in de zaak Marengo.

In het begin van dit hoofdstuk heeft de rechtbank geoordeeld dat eventuele vormverzuimen bij de verkrijging en de verwerking van de PGP-data binnen de onderzoeken De Vink en Sassenheim van bepalende invloed zijn geweest bij het opsporingsonderzoek en de vervolging van de verdachten in het onderzoek Marengo. Gelet daarop dient de rechtbank te beoordelen of in die zaken schendingen van geheimhoudersbelangen hebben plaatsgevonden.

Daarbij geldt voor de rechtbank als uitgangspunt dat het voor de opsporingsdiensten bij het kopiëren van servers weliswaar niet evident was dat daar ook geheimhouderscommunicatie op zou staan, maar dat zij met die mogelijkheid wel rekening dienden te houden. Uit de processen-verbaal waarin hiervan verslag wordt gedaan blijkt ook dat zij dat hebben gedaan. De opsporingsdiensten hebben van meet af aan inspanningen verricht om te bewerkstelligen dat mogelijke geheimhouderscommunicatie werd onderkend en ontoegankelijk werd gemaakt. Zo is op de dag van het veiligstellen van de Ennetcom-data in Canada naar alle PGP-gebruikers van Ennetcom het bericht uitgegaan dat de serverinhoud in beslag is genomen en zijn professioneel verschoningsgerechtigden opgeroepen zich te melden bij de politie. Hetzelfde is gedaan op de dag dat in Costa Rica de PGP-safe server (gedeeltelijk) was gekopieerd.

Deze oproepen hebben er echter niet toe geleid dat enig professioneel verschoningsgerechtigde zich heeft gemeld als Ennetcom- of PGP-safe-gebruiker. Daaruit kan de conclusie worden getrokken dat ofwel professioneel verschoningsgerechtigden, waaronder advocaten, geen gebruik maakten van de diensten van Ennetcom en PGP-safe, ofwel dat zij zich om hen moverende redenen niet hebben willen melden. Als dat laatste het geval is, dan betekent dat dat er mogelijk communicatie die onder het verschoningsrecht valt is verscholen in de voor de opsporingsdiensten toegankelijke berichten. Omdat deze communicatie niet als zodanig is te herkennen zonder daar kennis van te nemen, neemt de professioneel verschoningsgerechtigde het risico dat zijn geprivilegieerde communicatie door de opsporingsdiensten wordt gelezen en zelfs (ongewild) een rol kan gaan spelen in een strafdossier. De verdediging heeft betoogd dat het in strijd zou zijn met haar geheimhoudingsplicht als zij gehoor zou geven aan een dergelijke oproep. Die stelling is – zo begrijpt de rechtbank – kennelijk gebaseerd op de vrees dat ondanks dat een advocaat zijn PGP-adres(sen) heeft doorgegeven, door de opsporingsdiensten kennis zal worden genomen van de inhoud van de berichten van die desbetreffende lijn(en) en/of dat/die PGP-adres(sen) van (een) cliënt(en) waarmee is gecommuniceerd via een achterdeur bekend worden bij de opsporingsdiensten. Dit kennelijk op wantrouwen jegens deze diensten gebaseerde standpunt mag de verdediging innemen, maar het niet melden heeft dan wel tot gevolg dat bovengenoemd risico wordt gelopen. Naar het oordeel van de rechtbank mag van een advocaat in deze situatie worden verwacht dat hij zich inspant om deze professionele spagaat te adresseren, bijvoorbeeld door zich hiermee te wenden tot zijn beroepsorganisatie, die hier vervolgens op kan acteren. Het is de rechtbank niet bekend of dit destijds is gebeurd.

Uiteindelijk heeft het Openbaar Ministerie zelf getracht professioneel verschoningsgerechtigden te identificeren door de Ennetcom- en PGP-safe-data te doorzoeken op relevant geachte zoektermen. Naar het oordeel van de rechtbank was er op dat moment geen aanleiding voor om bij die zoektocht individuele geheimhouders (die zich immers niet gemeld hadden) of enige beroepsorganisatie te betrekken. De zoekslag die volgde heeft geleid tot de vondst van berichten die herleidbaar waren naar e-mailadressen die mogelijk in gebruik waren bij professioneel verschoningsgerechtigden. Die e-mailadressen en de bijbehorende data zijn hierop onzichtbaar en ontoegankelijk gemaakt. Voorts is een procedure in het leven geroepen die inhoudt dat indien bij het doorzoeken van de data toch op mogelijke informatie van professioneel verschoningsgerechtigden wordt gestuit, deze informatie ontoegankelijk wordt gemaakt, waarbij door personen buiten het onderzoeksteam wordt beoordeeld of ook de andere communicatie die herleidbaar is naar dat e-mailadres mogelijk onder het verschoningsrecht valt. De beoordeling of in een dergelijk geval sprake is van geheimhouderscommunicatie wordt gedaan door een officier van justitie die niet bij het betreffende onderzoek betrokken is. In afwachting van diens beslissing wordt de aangetroffen communicatie steeds zekerheidshalve onzichtbaar gemaakt.

De vraag die beantwoord moet worden is of het Openbaar Ministerie met deze benadering de in acht te nemen zorgvuldigheid ter zake van de communicatie van professioneel verschoningsgerechtigden voldoende heeft gewaarborgd. Uit het hiervoor genoemde arrest van de Hoge Raad van 20 september 2022 leidt de rechtbank af dat het zogenoemde uitgrijzen van geheimhouderscommunicatie slechts te beschouwen is als vernietigen als bedoeld in artikel 126aa lid 2 Sv, als verzekerd is dat de gegevens geen deel uitmaken van de processtukken en daarop in het verdere verloop van het strafproces geen acht kan worden geslagen. Dat verzekeren heeft de Hoge Raad zodanig genormeerd dat vaststellingen dienen te worden gedaan over de wijze waarop is gewaarborgd dat personen die bij het opsporingsonderzoek zijn betrokken op geen enkele wijze toegang kunnen krijgen tot de uitgegrijsde gegevens, waarbij ook van belang is dat als er technisch mogelijkheden bestaan om eenmaal gegrijsde informatie opnieuw toegankelijk te maken, moet blijken voor wie, op welke wijze en onder welke voorwaarden deze gegevens dan opnieuw toegankelijk kunnen worden.[_5665bdf1-3f2c-481a-a8e6-6d1b33fb502f]

Uit de hiervoor beschreven inspanningen blijkt dat het Openbaar Ministerie zich zeer bewust was van de noodzaak om protocollen te ontwikkelen over de wijze waarop voldaan zou moeten worden aan de bepalingen van artikel 126aa lid 2 Sv en artikel 5 lid 1 en 2 van het Besluit bewaren en vernietigen niet-gevoegde stukken.

Het dossier bevat de reeds aangehaalde processen-verbaal over het schoningsproces in de zaken De Vink en Sassenheim. Ook bevat het dossier algemene NFI-informatie[_6510ce7f-0b9e-428b-a4d2-eb30c03842dc] over de functionaliteiten binnen Hansken (zoals het toekennen van de verschillende ‘rollen’) om procedures rondom geheimhouderinformatie te faciliteren overeenkomstig de – eveneens in het dossier gevoegde – Handleiding Verwerking geheimhouderinformatie aangetroffen in inbeslaggenomen voorwerpen en in digitale bestanden van de landelijke vergadering rechercheofficieren, van juni 2014.[_58a93063-9ef6-4b3d-b8b6-7b2494f44f7b]

De rechtbank stelt vast dat het uitgrijzen in de zaken De Vink en Sassenheim niet volledig aan de door de Hoge Raad geformuleerde standaard voldoet. Met name aan de eis dat ‘moet blijken voor wie, op welke wijze en onder welke voorwaarden deze gegevens dan opnieuw toegankelijk kunnen worden’ is in de zaken De Vink en Sassenheim onvoldoende kenbaar voor de rechtbank voldaan. En uit het incident waarbij de verdediging tijdens een inzage bij het NFI opeens op een geheimhoudersbericht in een zogenoemde werkset kon stuiten terwijl dat bericht eigenlijk uitgegrijsd was, leidt de rechtbank af dat in de uitvoering dingen mis kunnen gaan. Echt verbazingwekkend is dat natuurlijk niet. Het Openbaar Ministerie, de politie en het NFI hadden – door het kopiëren van de servers van Ennetcom en PGP-safe met daarop miljoenen versleutelde berichten – met een nieuw fenomeen te maken. Naar het oordeel van de rechtbank hebben zij daarbij geprobeerd zo goed mogelijk de belangen van professionele geheimhouders te beschermen.

Het niet-vernietigen als bedoeld in artikel 126aa lid 2 Sv (of overeenkomstig de door de Hoge Raad geformuleerde standaard uitgrijzen) van geheimhouderscommunicatie levert een onherstelbaar vormverzuim op. Dit vormverzuim heeft zich weliswaar niet in het voorbereidend onderzoek jegens de verdachten in Marengo voorgedaan, maar zoals hiervoor overwogen zal wel moeten worden beoordeeld of dit vormverzuim tot consequenties moet leiden in deze strafzaak. Bij die beoordeling houdt de rechtbank rekening met het belang dat het voorschrift dient, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor wordt veroorzaakt.

De rechtbank acht het niet aannemelijk dat het Openbaar Ministerie bewust laks is geweest met het ontoegankelijk maken van geheimhoudersberichten in de datasets. Integendeel, uit de verslaglegging leidt de rechtbank af dat het Openbaar Ministerie zijn uiterste best heeft gedaan om deze berichten zo snel mogelijk te onderkennen en af te schermen. Het belang dat het geschonden voorschrift dient, te weten het belang dat eenieder de mogelijkheid heeft om vrijelijk een professioneel verschoningsgerechtigde te raadplegen, zonder vrees voor openbaarmaking van wat aan deze professioneel verschoningsgerechtigde in diens hoedanigheid wordt toevertrouwd, is uiteraard groot. Van enig nadeel veroorzaakt door het vormverzuim voor de verdachten in de zaken De Vink en Sassenheim is echter geen sprake, reeds omdat de verdachten in die zaken niet door de niet-naleving van het voorschrift waren getroffen in het belang dat de overtreden norm beoogt te beschermen. Zij waren immers geen professioneel verschoningsgerechtigden en gesteld noch gebleken is dat berichten van hen met een professioneel verschoningsgerechtigde in het dossier waren gevoegd.

Dat geldt evenzeer voor de verdachten in de zaak Marengo. Ook zij lijden geen concreet nadeel. De berichten van de onderkende e-mailadressen van geheimhouders zijn in De Vink en Sassenheim ontoegankelijk gemaakt. Deze zijn, voor zover zij al deel uitmaakten van het door de rechter-commissaris goedgekeurde plan van aanpak voor Marengo, binnen de Marengo-dataset nooit zichtbaar geweest. Uit een latere controle van de Marengo-dataset is gebleken dat het deel afkomstig uit de PGP-safe-data geen (potentiële) geheimhoudersberichten bevatte. Het deel afkomstig uit de Ennetcom-dataset bleek bij die controle uiteindelijk 71 dataregels (36 unieke berichten) te bevatten die als geheimhoudersbericht waren aan te merken. Die zijn vervolgens alsnog ontoegankelijk gemaakt.[_0deebfdf-6964-47f6-980e-80f98791093c] Op het onbetwiste totaal van ruim 875.000 dataregels die de Marengo-dataset bevat is dit aantal gering te noemen. Bovendien zijn, zoals hiervoor al is vastgesteld, vanuit de Marengo-dataset geen geheimhoudersberichten in het Marengo-dossier terechtgekomen en gesteld noch gebleken is dat het gaat om enige communicatie tussen een van de verdachten en hun raadslieden.

De stelling van de verdediging dat geheimhouderscommunicatie bij de start van de verdenking, bij het samenstellen van het dossier of bij beslissingen in de opsporing een rol hebben gespeeld, is op geen enkele manier onderbouwd. Ook de stelling dat geheimhoudersberichten lange tijd voor velen zichtbaar zijn geweest is niet onderbouwd. De rechtbank concludeert dat met constatering van het vormverzuim kan worden volstaan.

Los van het bovenstaande levert het voegen van uit andere onderzoeken afkomstige geheimhouderscommunicatie in het strafdossier Marengo – zoals hiervoor beschreven – ook een vormverzuim op. Het verstrekken van geheimhoudersberichten die onderdeel uitmaken van een proces-verbaal in een ander onderzoek aan Marengo is niet toegestaan. De omstandigheid dat deze communicatie pas op een later moment als geheimhouderscommunicatie wordt onderkend maakt dat niet anders. Met uitzondering van het door het Openbaar Ministerie aangehaalde tweede voorbeeld, uit de telefoon van [betrokkene 11], lijken die (doorstuur)berichten communicatie tussen [medeverdachte 1] en zijn toenmalige raadsvrouw te bevatten en die communicatie hoort uiteraard niet in dit strafdossier thuis. Het belang om deze communicatie uit strafdossiers te houden is groot. Nu de communicatie echter geen relevantie heeft voor de strafzaak en hoogstens eruit afgeleid zou kunnen worden dat zij met elkaar communiceren, is er geen nadeel voor [medeverdachte 1] veroorzaakt door het vormverzuim. Ook voor de andere Marengo-verdachten geldt dat zij geen nadeel lijden door dit verzuim.

De verdediging van [medeverdachte 1] betoogt dat het geheimhoudersbericht in het eerste voorbeeld waarin de bijnaam van [betrokkene 12] (de verdachte in de zaak Tandem II, hierna: [betrokkene 12]) voorkomt tactisch gebruikt is en verweven blijft met de aan [medeverdachte 1] toegeschreven accounts. Voor zover de verdediging daarmee bedoelt dat de identificatie van de PGP-lijn 39x7w1nz2h@ennetcom.biz (hierna ook: 39x7) van [medeverdachte 1] (mede) heeft kunnen plaatsvinden doordat kennis is genomen van dat geheimhoudersbericht, volgt de rechtbank haar daarin niet. De identificatie van de 39x7 heeft in het onderzoek Tandem II immers plaatsgevonden aan de hand van berichtenwisseling tussen [medeverdachte 1] en diens broer en zus.[_7a3dbe78-a24a-4104-a26b-51d665f1d6a2] De rechtbank concludeert het voorgaande beschouwend ook hier dat met constatering van het vormverzuim kan worden volstaan.

3.3.6.1 Verweren van de verdediging

De verweren van de verdediging over de tactische en technische verwerking van de PGP-data zien voor een belangrijk deel op de stelling dat geen sprake zou zijn van een eerlijk proces als bedoeld in artikel 6 EVRM, in het bijzonder omdat het recht op gelijke proceskansen (equality of arms) als invulling van artikel 6 lid 3 onder b EVRM zou zijn geschonden. De verdediging meent dat zij onvoldoende gelegenheid heeft gehad om het met Hansken verkregen bewijsmateriaal te kunnen controleren en betwisten omdat zij geen toegang heeft gekregen tot de brondata en de software van Hansken. De ontwikkeling en het gebruik van Hansken zijn niet gereguleerd en er is geen mogelijkheid tot contra-expertise. Hansken had bovendien niet gebruikt mogen worden omdat het een buitenwettelijk technisch hulpmiddel is, nu het niet voldoet aan de eisen die daaraan in het Besluit technische hulpmiddelen strafvordering (hierna: het Besluit) worden gesteld. Ten slotte zijn de data onvolledig en forensisch onbetrouwbaar.

3.3.6.2 Oordeel van de rechtbank

3.3.6.2.1 Inzage in brondata

De rechtbank stelt voorop dat de brondata geen deel uitmaken van de processtukken. De Hoge Raad heeft in het eerste Ennetcom-arrest van 28 juni 2022 het juridisch kader voor de beoordeling van verzoeken van de verdediging om voeging van althans inzage in niet tot de processtukken behorende gegevens (nogmaals) uiteengezet.[_fa9783bd-7db6-4f96-ba06-d32f5369185c]

De maatstaf bij de beoordeling van een verzoek tot voeging van stukken bij de processtukken is op grond van artikel 315 lid 1 Sv in verbinding met artikel 415 Sv of de noodzaak daarvan is gebleken. Bij het nemen van zijn beslissing hierover moet de rechter in aanmerking nemen dat op grond van artikel 149a lid 2 Sv in beginsel alle stukken aan het dossier dienen te worden toegevoegd die voor de ter terechtzitting door hem te nemen beslissingen redelijkerwijs van belang kunnen zijn. Het gaat hierbij dus om de relevantie van die stukken.

De verdediging kan – mede gelet op het in artikel 6 lid 3, aanhef en onder b, EVRM gewaarborgde recht van de verdachte om te beschikken over de tijd en faciliteiten die nodig zijn voor de voorbereiding van zijn verdediging en met het oog op het doen van een verzoek tot het voegen van stukken aan het dossier – een gemotiveerd verzoek doen tot het verkrijgen van inzage in specifiek omschreven stukken. Tijdens het vooronderzoek kan een dergelijk verzoek worden gedaan overeenkomstig de in artikel 34 Sv geregelde procedure. Na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting beslist de zittingsrechter – zo nodig op basis van de bevindingen van nader onderzoek dat door een ander dan de zittingsrechter, bijvoorbeeld de rechter-commissaris, is verricht naar de aard en de inhoud van de betreffende stukken en gegevens – of en zo ja, in welke mate en op welke wijze, die inzage kan worden toegestaan.

In dit proces heeft de verdediging meerdere malen verzocht om inzage in de brondata, welke verzoeken door de rechtbank zijn afgewezen. Anders dan de verdediging stelt volgt uit de Europese jurisprudentie niet dat de verdediging daar recht op heeft. Het EHRM overweegt ten aanzien van grote datasets onder meer dat het beginsel van equality of arms niet inhoudt dat de verdediging het ongeclausuleerde recht heeft op toegang tot de volledige dataset. Als de opsporingsinstantie niet op de hoogte is van de inhoud van de totale dataset en de verdediging niet duidelijk vermeldt welke specifieke kwesties in de data onderzocht moeten worden en daarvoor redenen aandraagt of specifieke zoekopdrachten voorstelt, is er geen sprake van het achterhouden van bewijs.[_e9338793-804c-4729-b16c-3bbec0b352b2] Het onderzoeksteam Marengo en het Openbaar Ministerie hebben allebei geen inzage in de brondata. De verdediging wenst in feite dus verdergaande toegang tot de Ennetcom- en PGP-safe-data te verkrijgen dan het Openbaar Ministerie heeft en daartoe bestaat, ook bezien in het licht van artikel 6 EVRM, geen aanleiding. Ten aanzien van de toegang tot de Ennetcom-data komt daar nog bij dat een verdergaande toegang in strijd zou zijn met de door de Canadese rechter gestelde voorwaarden. De verdediging heeft evenwel steeds de mogelijkheid gehad zich te wenden tot de rechter-commissaris met een onderbouwd verzoek, bijvoorbeeld met opgave van relevante zoektermen, om binnen de brondata te (laten) zoeken naar specifieke berichten waarvan de verdediging meent dat de Marengo-dataset daarmee zou moeten worden uitgebreid. Van deze laatste mogelijkheid heeft de verdediging geen gebruik gemaakt. Voor zover de verdediging heeft betoogd dat het vooraf moeten opgeven van zoektermen een ongeoorloofde inperking is van haar rechten, volgt de rechtbank haar daarin niet. Overeenkomstig artikel 34 Sv mag van de verdediging immers een concrete onderbouwing verlangd worden. Vanwege de met een ongeclausuleerde inzage gepaard gaande inbreuk op de privacy van zeer veel andere personen en gelet op de in het geding zijnde opsporingsbelangen, is de restrictie dat zij concreet, bijvoorbeeld door het opgeven van zoektermen, vermeldt waarnaar in de brondata gezocht zou moeten worden, gerechtvaardigd. De verdediging heeft alleen gesteld dat zich in die brondata mogelijk ontlastende PGP-berichten bevinden, maar deze enkele algemene stelling is onvoldoende voor het oordeel dat inzage in alle brondata noodzakelijk is voor de voorbereiding van de verdediging en met het oog op het doen van een verzoek tot voeging.

3.3.6.2.2 Inzage in Marengo-dataset

Uit de Marengo-dataset zijn berichten geselecteerd die volgens het Openbaar Ministerie redelijkerwijs van belang konden zijn voor enige door de rechtbank in de strafzaken van verdachten te nemen beslissing. Deze berichten zijn aan het procesdossier toegevoegd. De volledige Marengo-dataset behoort echter niet tot de processtukken. Daarvoor geldt hetzelfde juridisch kader uit het hiervoor aangehaalde arrest van de Hoge Raad van 28 juni 2022. De gedurende dit proces (herhaalde) verzoeken van de verdediging om de Marengo-dataset aan haar te verstrekken zijn door de rechtbank steeds afgewezen.[_c32bb033-a07b-4744-b23d-a2e317b6c9b2] Hoewel het onderzoeksteam Marengo wel over de Marengo-dataset beschikt acht de rechtbank het niet verstrekken daarvan aan de verdediging gerechtvaardigd. De daartoe aangedragen argumenten – de privacybelangen van (onbekende) derden en het algemene belang dat berichten die mogelijk relevant zijn voor de opsporing in andere zaken, niet onnodig worden verstrekt – acht de rechtbank valide. De rechtbank wijst in dit verband op de mededeling van het Openbaar Ministerie op de zittingen van 27 en 28 februari en 6 maart 2020 dat ‘slechts’ tien procent van de (toen nog circa 610.000) berichten in de Marengo-dataset uit communicatie van de aan verdachten toe te schrijven PGP-lijnen bestaat en dat het bij de overige negentig procent van de berichten gaat om communicatie van derden of van verdachten via op dat moment (nog) niet geïdentificeerde PGP-lijnen. Ook het EHRM heeft in dit kader overwogen dat het noodzakelijk kan zijn om de verdediging de toegang tot materiaal te beperken om de fundamentele rechten van anderen of een belangrijk algemeen belang te waarborgen.[_7af550b0-e96d-4b92-aab7-187187aaa83a] Dat de verdediging niet de beschikking heeft gekregen over de volledige Marengo-dataset maar daarin alleen inzage heeft gekregen acht de rechtbank – mede gelet op wat hierna over die inzagemogelijkheden wordt overwogen – dan ook niet in strijd met het beginsel van equality of arms.

De verdediging heeft wel recht op inzage in de Marengo-dataset. Zij heeft die inzagemogelijkheid gekregen vanaf 10 februari 2020. De Marengo-dataset kon door de raadslieden op afspraak bij politiebureaus in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht worden ingezien. De Marengo-dataset was daarnaast ook op afspraak in te zien op een laptop in de penitentiaire inrichting in aanwezigheid van de gedetineerde verdachte. In de Extra Beveiligde Inrichting (hierna: EBI) in Vught waren op afspraak twee laptops met daarop de Marengo-dataset beschikbaar, zodat aan beide zijden van de glazen wand tussen de raadsman en de verdachte een laptop beschikbaar was. Ook kon de verdediging zelf op afspraak bij het NFI in de Marengo-dataset zoeken met behulp van Hansken. Enkele raadslieden hebben van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Verder heeft de rechtbank op 13 maart 2020 beslist dat de zogenoemde ‘eigen lijnen’ – te weten alle berichten van een door de politie aan een specifieke verdachte toegeschreven PGP-adres – tijdelijk ter beschikking moeten worden gesteld aan de raadslieden van die verdachte. Naar aanleiding van deze beslissing heeft het Openbaar Ministerie aan de raadslieden een laptop met die ‘eigen lijnen’ verstrekt. Het gaat dus om berichten uit de Marengo-dataset, maar die berichten zijn geen processtukken, behalve voor zover berichten van die lijnen al aan het procesdossier waren toegevoegd. Enkele raadslieden hebben nadat zij inzage hebben gekregen in de Marengo-dataset en/of de aan hen verstrekte ‘eigen lijnen’ verzocht om voeging van extra berichten, waarna die berichten aan het procesdossier zijn toegevoegd.

De verdediging heeft in de loop van dit proces herhaaldelijk gesteld dat de geboden inzagemogelijkheden onvoldoende waren vanwege – samengevat – praktische bezwaren rondom de inzage en problemen die zich bij het zoeken in de dataset voordeden. De rechtbank wijst erop dat zij op 11 en 12 maart 2021 een regiezitting heeft gehouden waarbij de verdediging specifieke PGP-onderzoekswensen kon indienen en zij de rechtbank heeft kunnen tonen tegen welke problemen zij aanliep bij de geboden inzagemogelijkheden. De rechtbank heeft ter zitting van 12 maart 2021 geconstateerd dat het zoeken in de dataset met wat tips en een nadere toelichting van het Openbaar Ministerie snel mogelijk was en dat het langer duurde als er niet efficiënt werd gezocht. De antwoorden op vragen van de verdediging bleken veelal terug te vinden in de bijgeleverde handleiding en bepaalde problemen of onhandigheden in het zoeken waren terug te voeren op (relatieve) onbekendheid of onervarenheid met zoekmogelijkheden in Excel of PDF. Niet alle raadslieden hadden op dat moment al gebruik gemaakt van alle geboden faciliteiten.

Naar aanleiding van het besprokene en getoonde op die zittingen heeft de rechtbank bij beslissing van 1 april 2021 geoordeeld dat de geboden wijze van inzage de verdediging voorshands voldoende mogelijkheid bood om een adequate verdediging te voeren. De rechtbank heeft daarbij toen ook betrokken dat de omstandigheid dat de inzage veel tijd kost enigszins gecompenseerd wordt doordat er, gezien de verwachte duur van het proces, veel tijd zou zijn om deze inzage te doen. Al met al zag de rechtbank in hetgeen op die zittingen naar voren is gekomen onvoldoende aanleiding om de Marengo-dataset aan de raadsman en verdachte te verstrekken ten behoeve van de inzage.[_3e8a7d01-4037-4781-8b2b-2be24262580b]

Het oordeel van de rechtbank van 1 april 2021 betrof een voorlopig oordeel. Onder verwijzing naar die overwegingen is de rechtbank ook thans van oordeel dat de geboden inzagemogelijkheden afdoende zijn geweest. Bij pleidooi heeft de verdediging nog gesteld dat de inzage bij het NFI met Hansken onwerkbaar was vanwege de afstemming van de agenda’s van de personen die daar bij moesten zijn en andere aan haar opgelegde beperkingen. Zo zou tegen de verdediging gezegd zijn dat zij niet mocht zoeken naar ontlastend materiaal en mocht zij alleen berichtcodes noteren en die berichten vervolgens opvragen, waarna die pas weken later werden verstrekt. Wat er van deze stellingen ook zij, de rechtbank constateert dat de verdediging naar aanleiding van de inzage bij het NFI om voeging van slechts zeven berichten heeft gevraagd, waarna deze berichten – met uitzondering van het niet te vinden geheimhoudersbericht, zoals hiervoor is vastgesteld – zijn gevoegd. Waar de verdediging dan precies zou zijn gehinderd in haar controlemogelijkheden is niet duidelijk gemaakt. De omstandigheid dat de verdediging bij die inzage geen vragen over de werking van Hansken kon stellen aan de aanwezige NFI-medewerkers acht de rechtbank niet relevant, omdat dat ook niet het doel was van die geboden inzagemogelijkheid. Voor de verdediging heeft steeds de mogelijkheid bestaan om (via de officier van justitie) aan het NFI te vragen om een specifiek bericht nader te laten controleren. Voor zover de rechtbank bekend heeft zij hiervan geen gebruik gemaakt. De stelling dat het zoeken in de dataset op de politiebureaus in een Excel-bestand onwerkbaar was, is evenmin concreet geworden. Dat het lastig is geweest om afspraken te maken en de inzage voor de verdediging veel tijdsinvestering vergde wil de rechtbank wel aannemen. Daar staat echter tegenover dat de termijn waarop de inzage mogelijk is geweest bijzonder lang is geweest. De inzagemogelijkheden in de Marengo-dataset hebben immers – als gerekend wordt tot de startdatum van de eerste pleidooien in september 2022 – ruim tweeënhalf jaar bestaan en ook ten behoeve van de dupliek heeft de verdediging daar gebruik van kunnen maken. De rechtbank is dan ook van oordeel dat de geboden inzagemogelijkheden in de Marengo-dataset voldoende zijn geweest om een effectieve verdediging te voeren.

3.3.6.2.3 Controle en contra-expertise Hansken

De verdediging betoogt dat zij onvoldoende mogelijkheden heeft gehad om de werking van Hansken te controleren en de software van Hansken aan een contra-expertise te onderwerpen. Zij heeft daartoe tijdens regiezittingen en bij pleidooi gewezen op de rapporten van de in het kader van het onderzoek Tandem II ingeschakelde deskundige [naam deskundige 1] van 15 januari 2018 en 4 maart 2018 waarin [naam deskundige 1] concludeert dat die controlemogelijkheden met betrekking tot de rol en functionaliteit van Hansken in het digitaal forensische onderzoeksproces onvoldoende zijn.

Onder verwijzing naar de vonnissen van 21 september 2021[_6fde42f2-6594-47ae-88cc-392dccdd3fd6] van de rechtbank Rotterdam in de zaken tegen Ennetcom en haar middellijk bestuurder – waarin een soortgelijk verweer is gevoerd – onderkent de rechtbank het door de verdediging geschetste gevaar dat bij de analyse van bulkdata door complexe algoritmische systemen de resultaten van het systeem leidend worden zonder dat de achterliggende algoritmen kunnen worden gecontroleerd. In het kader van het recht op een eerlijk proces (en dus gelijke proceskansen) moet de verdediging kunnen controleren of de door Hansken geproduceerde resultaten betrouwbaar zijn. Daartoe mag van de verdediging echter wel worden verwacht dat zij concreet maakt op welke punten deze controle moet plaatsvinden. Het in algemene zin stellen dat ‘de controlemogelijkheden onvoldoende zijn’ kan niet als zodanig gelden. Het voorgaande klemt temeer nu in het Marengo-dossier stukken zijn gevoegd waarin is ingegaan op de werking van Hansken. Gewezen wordt het rapport van deskundige [naam deskundige 2] (hierna: [naam deskundige 2]) van 5 februari 2018 in datzelfde onderzoek Tandem II, waarin hij vragen van de verdediging in die zaak over de betrouwbaarheid en volledigheid van Hansken als selectietool beantwoordt.[_d77e99ea-a9f3-479f-bd75-2424abdae947] [naam deskundige 2] is vervolgens op 12 februari 2018 in dat onderzoek gehoord door de rechter-commissaris en de verdediging in de zaak Tandem II heeft daar in aanwezigheid van haar eigen deskundige [naam deskundige 1] vragen kunnen stellen aan [naam deskundige 2]. Ook dat proces-verbaal van verhoor is toegevoegd aan het procesdossier.[_ab7b1160-eadb-4511-897f-e5ff0aae8dab] Verder geldt dat over principes en de werking van Hansken peer-reviewed artikelen zijn verschenen.[_6fbf5f67-2173-49b6-afab-da4798b80c02] De verdediging heeft gesteld dat [naam deskundige 2] – nu hij niet rechtstreeks betrokken was bij het gebruik van Hansken ten aanzien van de Ennetcom-data (het antwoord op vraag 2 van de verdediging in het rapport van 5 februari 2018) – vragen niet heeft kunnen beantwoorden, maar zij heeft daarbij onvoldoende concreet gemaakt wat zij nog wil controleren en/of onderzoeken. [naam deskundige 2] heeft in zijn beantwoording bovendien gezegd, en het Openbaar Ministerie heeft hierop ook herhaaldelijk gewezen, dat bij twijfel over de volledigheid van een bericht altijd extra controles uitgevoerd kunnen worden in Hansken zelf of met analysemogelijkheden buiten Hansken. De mogelijkheid tot controle en contra-expertise heeft dus wel degelijk bestaan, zij het dat de verdediging dan wel moet laten weten wat, op welke wijze en door wie onderzocht moet worden. De verdediging heeft dit op de speciale PGP-regiezitting van 11 maart 2021 niet, althans onvoldoende, concreet gemaakt. Ook later heeft zij dit niet gedaan. De rechtbank onderschrijft dan ook niet dat de verdediging geen effectieve controlemogelijkheden heeft gehad.

De verdediging heeft bij pleidooi nog verwezen naar Europese jurisprudentie waaruit volgens haar volgt dat zij recht heeft een contra-expertise.[_4a2e1f6c-7624-41fc-a5f6-c6a4de8e721f] De rechtbank is echter van oordeel dat de verwijzing naar die jurisprudentie niet opgaat omdat Hansken en de met Hansken verkregen resultaten niet aan te merken zijn als deskundigenrapportages.

Bij pleidooi heeft de verdediging gewezen op voorbeelden van ‘fouten’ in Hansken. Deze voorbeelden zijn echter eerder op regiezittingen besproken en – voor zover nodig – verduidelijkt en opgehelderd. Zo heeft de verdediging wederom verwezen naar het in het onderzoek De Vink uitgebrachte NFI-rapport van 16 juni 2020.[_1cdc5f5f-09bb-42c8-9669-078f7589ca26] Het gaat in dat rapport echter niet om een fout in Hansken, maar om een verandering van de naam ‘email from’ naar ‘mailbox name’, welke verandering is ingegeven door voortschrijdend inzicht voor wat betreft de benaming van dat ‘veld’. Het hoe en waarom van die verandering wordt in het rapport van 16 juni 2020 verder uitgelegd. Ook heeft de verdediging wederom verwezen naar ‘fouten’ in de exportfunctie naar de Excelbestanden. De verdediging doelt hier, zo begrijpt de rechtbank, op de brief van 14 september 2020 in het onderzoek Himalaya.[_9f05088d-4b95-40b4-adf6-c6d5668a96de] Ook die brief gaat niet over fouten in Hansken, maar over een geconstateerd verschil tussen de weergave in Hansken en de weergave in het ten behoeve van de inzage gemaakte Excel-bestand. Het NFI heeft dit geconstateerd en hersteld.

De verdediging heeft nog gesteld dat de werking van Hansken beperkingen kent, zoals het niet kunnen zoeken op minder dan drie tekens waardoor zij niet kan zoeken naar woorden met een ‘y’, zoals ‘hy’ in verband met de aan [medeverdachte 1] toegeschreven schrijfwijze. De rechtbank stelt echter vast dat deze beperking evenzeer geldt voor het Openbaar Ministerie, zodat in zoverre geen sprake is van ongelijke proceskansen. De conclusie van de verdediging dat deze beperking verdachte in zijn verdedigingsrechten heeft geschaad volgt de rechtbank niet, alleen al omdat de verdediging ook op langere woorden met een ‘y’ kon zoeken.

3.3.6.2.4 Hansken is geen (buitenwettelijk) technisch hulpmiddel

De rechtbank is in navolging van eerdere uitspraken van rechtbanken van oordeel dat Hansken niet kan worden aangemerkt als een technisch hulpmiddel in de zin van artikel 126ee aanhef en onder a Sv.[_a5f1377a-bf95-4f53-b658-b0d25dbc0c8e] De eisen zoals genoemd in het Besluit zijn daarom niet van toepassing. Die eisen zien namelijk op technische hulpmiddelen die worden ingezet bij een stelselmatige observatie, het opnemen van vertrouwelijke communicatie of het opnemen van telecommunicatie en daarvoor wordt Hansken niet gebruikt. Hansken is ook niet aan te merken als een buitenwettelijk technisch hulpmiddel. Het wordt namelijk niet gebruikt voor het verkrijgen van bewijs. Hansken wordt ingezet ten behoeve van het bekijken van bewijs, nadat het is verkregen. De verdediging heeft nog gesteld dat de werking van de Hansken-software heeft bepaald welke PGP-berichten ter kennis kwamen van het onderzoeksteam zodat de uitgangspunten uit de wetsgeschiedenis van artikel 126ee Sv voor Hansken van belang zijn. Die stelling maakt het oordeel van de rechtbank niet anders. Het citaat uit de wetsgeschiedenis waar de verdediging naar verwijst benadrukt het belang van waarborgen aangaande de kwaliteit en de onschendbaarheid van de met technische hulpmiddelen vastgestelde waarnemingen die (immers) in de plaats komen van eigen waarnemingen door verbalisanten. De PGP-data zelf zijn echter niet vastgelegd met Hansken, zodat overeind blijft dat Hansken niet is gebruikt voor het verkrijgen van bewijs.

3.3.6.2.5 Onvolledigheid van de PGP-data

De verdediging heeft uitvoerig uiteengezet dat de PGP-data onvolledig zijn. Voor zover de verdediging hieraan het verweer heeft gekoppeld dat de PGP-berichten niet of in onvoldoende mate kunnen bijdragen aan het bewijs overweegt de rechtbank als volgt.

De PGP-berichten dienen te worden aangemerkt als andere geschriften in de zin van artikel 344 lid 1 onder 5 Sv. Dit betekent dat deze berichten alleen voor het bewijs kunnen worden gebruikt in samenhang met andere bewijsmiddelen.

Bij het gebruik van de PGP-berichten voor het bewijs past behoedzaamheid. De rechtbank is zich ervan bewust dat veelal sprake is van incomplete PGP-communicatie. Dit komt in de eerste plaats doordat op de servers niet alle communicatie meer te vinden was vanwege het retentiebeleid van de aanbieder van de dienst.[_e1993b39-6841-48c4-8f54-affb1eb532eb] In het geval van PGP-safe geldt bovendien dat niet alle servers zijn gekopieerd, maar dat de keuze is gemaakt voor het kopiëren van de apparatuur uit de serverkast die vanaf 2012 werd gehuurd. De apparatuur die in de vanaf 2016 gehuurde serverkast stond, is dus niet gekopieerd. Het kopiëren bij PGP-safe is bovendien op enig moment door de Costa Ricaanse autoriteiten beëindigd toen die servers nog niet volledig waren gekopieerd.[_e8533612-6d5e-4b31-bc2d-e06ac1892060] Daar komt bij dat in het dossier die berichten terecht zijn gekomen die het Openbaar Ministerie uit de Marengo-dataset als relevant heeft geselecteerd. Hierbij past overigens de kanttekening dat de verdediging inzage heeft gehad in de Marengo-dataset en zij zelf ook heeft kunnen verzoeken om voeging van berichten die zij relevant vond.

Verder geldt dat de meeste verdachten hebben ontkend de (enige) gebruiker van een bepaald PGP-account te zijn, dan wel zich op hun zwijgrecht hebben beroepen. Slechts enkele verdachten hebben duiding gegeven aan de inhoud van de berichten. In de berichten wordt soms onduidelijk gesproken. In sommige gevallen zijn conversaties onvolledig. In een deel van de conversaties ontbreken zelfs alle berichten van een van de deelnemers. De context van de berichten is dan ook niet steeds duidelijk. Daar staat tegenover dat voor de bewijswaarde relevant is dat personen die een versleutelde berichtendienst gebruikten zich onbespied waanden en vaak openlijk communiceerden over waar ze mee bezig waren, zonder pogingen dit te verhullen. Ook dat weegt de rechtbank mee bij de beoordeling.

Het voorgaande leidt de rechtbank tot de conclusie dat weliswaar met behoedzaamheid naar de PGP-berichten voor het bewijs moet worden gekeken, maar dat het niet zo is dat de PGP-berichten in algemene zin niet of in onvoldoende mate aan het bewijs kunnen bijdragen vanwege hun onvolledigheid.

3.3.6.2.6 Forensische onbetrouwbaarheid van de PGP-data

De verdediging betoogt dat de PGP-data niet voor het bewijs gebruikt kunnen worden omdat deze forensisch onbetrouwbaar zijn.

3.3.6.2.6.1 Hashwaarden

De rechtbank stelt voorop dat in het dossier is verantwoord dat de data zoals die in Canada en Costa Rica zijn veiliggesteld en gekopieerd ook de data zijn die in Nederland zijn gebruikt. Die vaststelling kon worden gedaan aan de hand van een vergelijking van de zogenoemde hashwaarden van die data.[_d3f39c43-b70c-4809-a23d-8821525ab8fd]

3.3.6.2.6.2 Integriteit en betrouwbaarheid van de PGP-data

De verdediging heeft herhaaldelijk gesteld dat zich bij Ennetcom integriteitsproblemen en storingen hebben voorgedaan die mogelijk van invloed kunnen zijn geweest op de betrouwbaarheid van het PGP-materiaal. Met name rond en op de PGP-regiezittingen van 11 en 12 maart 2021 is hierover het debat gevoerd tussen de verdediging en het Openbaar Ministerie. De rechtbank heeft vervolgens op 1 april 2021 het verzoek van de verdediging om een deskundige te benoemen en getuigen te horen in verband met deze integriteitsproblemen en storingen afgewezen.[_6f1a882c-4a6c-42b4-9ea3-1e4e6ff6ef93] De verdediging heeft bij pleidooi opnieuw aandacht gevraagd voor dezelfde gestelde integriteitsproblemen en storingen.

De rechtbank overweegt in navolging van het arrest van 11 februari 2022 van het gerechtshof Amsterdam[_18faa93b-40e0-43f2-a589-8912561b82c5] het volgende. Bij elk ICT-systeem dat is aangesloten op het internet, en dus ook bij het Ennetcom-systeem, bestaat de mogelijkheid dat de data worden gewijzigd, bijvoorbeeld door een hack of door een technisch gebrek. Deze omstandigheid is echter onvoldoende om aan te nemen dat de Ennetcom-data onbetrouwbaar zijn. Daarbij is van belang dat duizenden gebruikers jarenlang (kennelijk naar tevredenheid) gebruik hebben gemaakt van de diensten van Ennetcom. Overheidsdiensten bleken lange tijd niet in staat om de communicatie die via dit systeem werd gevoerd te onderscheppen en de daarbij behorende PGP-telefoons te ‘kraken’. Uit de verklaring die de bestuurder van Ennetcom op 7 juni 2021 als getuige heeft afgelegd bij de raadsheer-commissaris van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden blijkt verder dat Ennetcom in zijn bedrijfsvoering aandacht had voor onregelmatigheden in het communicatiesysteem, voorzorgsmaatregelen nam om dergelijke onregelmatigheden te voorkomen en ook maatregelen trof bij incidenten.[_63cd5bff-d6d9-4a17-8f59-d337673d9e0b] De rechtbank verwijst in dit verband ook naar het verhoor bij de rechter-commissaris van de rechtbank Gelderland van 6 februari 2019 van de bij Ennetcom van december 2014 tot januari 2016 werkzame service- en supportmanager.[_ae40a8b1-f01c-4927-a3cb-278ca508a27f] Deze verklaart onder andere dat de controles na een incident in Parijs medio 2015 werden aangescherpt. Uit een door de bestuurder van Ennetcom opgestelde lijst blijkt dat dergelijke incidenten zich wel voordeden, maar dat het aantal incidenten – afgezet tegen de hoeveelheid klanten en de omvang van door hen verstuurde berichten – in al die jaren betrekkelijk gering is.[_a05378c2-215a-4f17-bc69-ee1578780f7c]

De rechtbank stelt vast dat de vragen van de verdediging die specifiek raken aan de integriteit van de data in het dossier zijn beantwoord. De rechtbank wijst op het reeds aangehaalde rapport van [naam deskundige 2] van 5 februari 2018 en het eveneens eerder aangehaalde verhoor bij de rechter-commissaris van 12 februari 2018 in het onderzoek Tandem II. In dat verhoor heeft [naam deskundige 2] onder andere gereageerd op de bevindingen van [naam deskundige 3] in zijn – op verzoek van de verdediging – opgestelde rapportage van 16 januari 2018.[_3ca9c9e3-d9cd-49f9-889f-c20a409f72f1] Ook wijst de rechtbank op het rapport van [naam deskundige 2] van 9 maart 2018 in het onderzoek Tandem II.[_408916bf-f7ac-40c9-9d77-520a36edcbd4]

De uitleg van [naam deskundige 2] komt er in de kern op neer dat ‘een beetje ontsleutelen’ van PGP-data niet mogelijk is. Als de ontsleuteling niet correct zou zijn, dan zou dit een onsamenhangende en onleesbare tekst hebben opgeleverd. Manipulatie van de inhoud van de berichten zou in beginsel mogelijk zijn maar is, gelet op de PGP-versleuteling, eigenlijk praktisch onmogelijk. De rechtbank ziet gelet op deze uitleg geen aanleiding om aan de juistheid van de ontsleuteling te twijfelen. De rechtbank wijst in dit verband ook op het proces-verbaal waarin de recherche een aantal zuiver theoretische scenario’s heeft doorgenomen rondom de integriteit en de betrouwbaarheid van de gegevens van de Ennetcom-servers.[_cb911a4d-4755-4754-9550-fc45581599f8] Daarin wordt gesteld dat manipulatie van de inhoud van berichten tot inconsistenties in de berichtenuitwisseling of zelfs tot onleesbaarheid van de berichten zou moeten leiden en dat daarvan niet is gebleken. Ook staat daarin dat configuratiefouten of technische gebreken het bedrijfsmodel van Ennetcom zouden raken en dat het onaannemelijk is dat dergelijke gebreken door de beheerders niet onmiddellijk zouden worden opgelost. De rechtbank kan dat goed volgen, aangezien – zoals hiervoor al overwogen – vele gebruikers jarenlang (kennelijk naar tevredenheid) gebruik hebben gemaakt van de diensten van Ennetcom. Er zijn, zo schrijft de recherche in dat proces-verbaal, geen indicaties aangetroffen voor sporen van technische gebreken in de berichtenuitwisseling of in de BES-systemen. In de conclusie van het proces-verbaal wordt de verdediging erop gewezen dat, als zij concrete feiten en omstandigheden aanwijst, scenario’s verder kunnen worden onderzocht.[_12a7d4a9-b147-4b3f-bbdf-9c0305a8e862] Van die mogelijkheid heeft de verdediging geen gebruik gemaakt.

De rechtbank is gelet op het voorgaande niet gebleken dat de gestelde integriteitsproblemen of storingen invloed hebben gehad op de ontsleutelde inhoud van de PGP-berichten. Bij het voorgaande betrekt de rechtbank nog dat de inhoud van de PGP-berichten op een groot aantal onderdelen bevestiging vindt in andere bewijsmiddelen, zoals hierna bij de bespreking van de zaaksdossiers zal worden weergegeven.

3.3.6.2.6.3 PGP-e-mailadres (mede) bij een ander in gebruik

Enkele raadslieden voeren het verweer dat hun cliënt niet de enige gebruiker was van een bepaald e-mailadres en/of dat een e-mailadres op enig moment tijdelijk in gebruik was bij een ander dan de eerdere gebruiker.

De rechtbank stelt in dit verband voorop dat, waar dit het geval zou zijn, dit geen invloed heeft op de integriteit van het bericht zelf, gelet op wat hiervoor over de ontsleuteling is overwogen. De rechtbank heeft in de zaaksdossiers inderdaad voorbeelden aangetroffen van het wisselen van de gebruiker van een PGP-telefoon en het tijdelijk gebruiken van een PGP-telefoon van een ander. Deze gevallen komen voor zover nodig in die zaaksdossiers aan de orde. In voorkomende gevallen wordt in de processen-verbaal van identificatie verantwoord op basis waarvan is geconcludeerd dat een e-mailadres op een volgende gebruiker is overgegaan.

Op basis van het dossier heeft de rechtbank niet kunnen vaststellen dat gewisseld werd van gebruiker zonder dat dit kenbaar werd gemaakt aan de andere deelnemer aan een gesprek. Dat ligt ook voor de hand: het zou immers ernstig afbreuk doen aan het vertrouwen van de andere deelnemers aan de versleutelde communicatie als zij het risico zouden lopen dat hun berichten onbedoeld bij derden terecht zouden kunnen komen. Dat geldt temeer nu de gesprekken in het dossier Marengo veelal zien op (voorbereidingen van) liquidaties. In het verlengde hiervan ligt ook niet voor de hand dat een derde gebruik maakt van een PGP-toestel van een ander zonder dat de eigenlijke gebruiker dat weet, en al helemaal niet dat die derde dan communiceert over (voorbereidingen van) liquidaties. Al met al brengt dit de rechtbank ertoe om, behoudens duidelijke aanwijzingen voor het tegendeel, ervan uit te gaan dat als een PGP-account aan een geïdentificeerde persoon kan worden gekoppeld, de berichten van dat account ook door die persoon zijn verzonden of ontvangen.

3.3.6.2.7 Yüksel Yalçinkaya tegen Turkije

De rechtbank heeft zich rekenschap gegeven van het na de dupliek van de verdediging gewezen arrest van het EHRM van 26 september 2023 in de zaak Yüksel Yalçinkaya tegen Turkije, waarin het EHRM oordeelt dat artikel 6 EVRM is geschonden.[_746b5c76-10b3-499c-8e57-c8db831d61b4] Dit arrest geeft de rechtbank evenwel geen aanleiding om anders te oordelen over de geboden inzage- en controlemogelijkheden voor de verdediging in relatie tot het recht op een eerlijk proces. Daartoe is redengevend dat het EHRM in dat arrest expliciet heeft overwogen – kort gezegd – dat de omstandigheid dat het bewijs ziet op versleutelde elektronische data geen aanleiding is om een andere toets toe te passen in het licht van artikel 6 EVRM dan de toets die het steeds heeft aangelegd.[_49b7640a-2b11-45f7-a41d-aa61d19371af]Ook waar het gaat om het niet aan de verdediging verstrekken van alle brondata verwijst het EHRM naar zijn eerdere jurisprudentie.[_34594171-a2a3-4856-8dee-dc808b71145c] Bovendien verschillen de feitelijke vaststellingen in die Turkse zaak zodanig van de feiten in Marengo dat een vergelijking niet opgaat. De rechtbank wijst er onder andere op dat de klager in die Turkse zaak geen toegang had tot gegevens die specifiek op hemzelf betrekking hadden, dat dit (ByLock-)bewijs van doorslaggevend belang was voor de veroordeling en klager geen reële mogelijkheid had om het bewijs te betwisten. Ook was de Turkse rechter niet ingegaan op de verweren van klager over de rechtmatigheid en de betrouwbaarheid van de gegevens. Die omstandigheden doen zich in Marengo – zoals hiervoor uiteen is gezet – niet voor. Zo heeft de verdediging wél inzage in de Marengo-dataset, hebben de raadslieden de ‘eigen lijnen’ op een laptop verstrekt gekregen, kan de verdediging desgewenst bij het NFI met Hansken in de Marengo-dataset zoeken en heeft zij gedurende dit proces verzoeken met betrekking tot dat PGP-bewijs kunnen doen en daaromtrent verweren kunnen voeren, waarop de rechtbank steeds gemotiveerd heeft beslist.

3.3.7.1 Prejudiciële vragen Hof van Justitie EU

De verdediging heeft voorwaardelijk, namelijk indien de verdediging niet wordt gevolgd in een of meerdere van de door haar ingenomen standpunten over de uitleg en schending van het Unierecht met betrekking tot de verkrijging en verwerking van de PGP-data, dan wel als wordt volstaan met constatering van een vormverzuim, prejudiciële vragen te stellen aan het Hof van Justitie EU, met het verzoek aan het Hof om de zogenoemde versnelde procedure (een procedure préjudicielle accélérée, PPA) toe te passen. Daartoe stelt de verdediging een aantal concreet geformuleerde vragen voor.

De rechtbank komt gelet op voorgaande beslissingen toe aan de beoordeling van dit verzoek. De rechtbank heeft hiervoor uiteengezet dat zij de verdediging niet of niet steeds geheel volgt in haar standpunten over gestelde schendingen van Unierecht en de daaraan te verbinden rechtsgevolgen. Het antwoord op de te stellen vragen ligt echter naar het oordeel van de rechtbank al besloten in de jurisprudentie van het Hof van Justitie EU zoals die eerder is besproken. De rechtbank acht zich dan ook voldoende voorgelicht en wijst het verzoek daarom af.

3.3.7.2 Aanhouden van de zaak

De verdediging heeft bij dupliek aan haar voorwaardelijk verzoek het subsidiaire verzoek toegevoegd dat als de rechtbank het (nog) niet noodzakelijk acht zelf prejudiciële vragen te stellen, de zaken van verdachten aan te houden tot na de beslissing van het Hof van Justitie EU op de prejudiciële vragen van het Berlijnse gerecht van 19 oktober 2022. Die vragen zijn vooral relevant voor de vraag of uit het Unierecht, in het bijzonder uit het doeltreffendheidsbeginsel, volgt dat schendingen van het Unierecht – samengevat – ook bij ernstige strafbare feiten niet geheel zonder gevolgen mogen blijven en ten minste gevolgen moeten hebben voor het bewijs of de op te leggen straf.

De rechtbank heeft acht geslagen op de Europese jurisprudentie, ook die waarin het doeltreffendheidsbeginsel een rol speelt. Daarover acht de rechtbank zich voldoende voorgelicht. De omstandigheid dat een ander, niet Nederlands gerecht (mede) over dat onderwerp prejudiciële vragen heeft gesteld, geeft de rechtbank geen aanleiding de zaken aan te houden in afwachting van die beantwoording. De rechtbank neemt daarbij in aanmerking dat verdachten in deze zaak zich al zeer lange tijd in (geschorste) voorlopige hechtenis bevinden en voor hen van belang is dat de zaken thans worden afgerond.

3.3.7.3 Overige voorwaardelijke verzoeken

De verdediging heeft voorts voorwaardelijk, namelijk voor het geval de rechtbank tot enige bewezenverklaring zal komen, verzocht om alle Ennetcom- en PGP-safe-data die met de rechtshulpverzoeken aan Canada en Costa Rica zijn verkregen op toegankelijke wijze verstrekt te krijgen en daar het Openbaar Ministerie opdracht toe te geven. Daarnaast is voor dat geval verzocht (alsnog) de volgende personen als getuige te horen/als deskundige te benoemen:

1. [betrokkene 13]2. [betrokkene 14]

3. [naam deskundige 2] of een andere direct bij de werking en ontwikkeling van Hansken betrokken deskundige (van het NFI)4. [naam deskundige 1]

5. Onafhankelijke deskundigen teneinde te onderzoeken:

- De effectiviteit, waaronder ook de betrouwbaarheid, van de methode om middels

zoekwoorden een selectie van de brondata te maken in het kader van waarheidsvinding;

- Of voldoende is voorzien in controle op betrouwbaarheid van onderliggende brondata;

- Of Hansken voldoende stabiel is, loggegevens en versies qua instellingen en tools inzichtelijk zijn en resultaten van de inzet van Hansken voldoende correct, reproduceerbaar en controleerbaar zijn;

- Of sprake is of kan zijn van een effectieve mogelijkheid van tegenonderzoek omtrent de

verwerking van de Ennetcom- en PGP-safe-data middels de software van Hansken en de

ontwikkeling en toepassing van Hansken door de medewerkers van het NFI in dat kader;

- Of en zo ja welke nadelen voor de mogelijkheden van contra expertise het gevolg zijn van de keuzen om data in bulk te verkrijgen;

- Of de mogelijkheden voor het overzetten van resultaten uit Hansken naar het dossier

voldoende betrouwbaar en controleerbaar zijn;

- Of onafhankelijkheid van bejegening van de data gegarandeerd is;

- Of voldaan is aan eisen van het Hof van Justitie EU en het EHRM (op grond van de artikelen 7 en 8 EU Handvest en artikel 8 EVRM) over de bejegening van dergelijke data in bulk door mensen en technisch middel;

- Of de ten behoeve van het beroepsgeheim ingezette waarborgen voldoende effectief en

inzichtelijk zijn;

6. De Canadese rechter [naam Canadese rechter] van het Superior Court of Justice in Toronto, omtrent de uitleg van de door hem geformuleerde voorwaarden, zoals ten aanzien van het woord “for”

en het door hem bedoelde toezicht en de toestemming en welke data (omvang en aard) hij

meende te verstrekken aan Nederland;

7. De Costa Ricaanse rechter die over de uitvoering van het rechtshulpverzoek van het

Nederlandse Openbaar Ministerie aan de Costa Ricaanse autoriteiten heeft beslist omtrent

welke data (omvang en aard) hij meende te kunnen laten kopiëren voor en verstrekken aan

Nederland naar aanleiding van dat rechtshulpverzoek.

Omdat de rechtbank tot bewezenverklaringen zal komen, komt zij toe aan de beoordeling van deze verzoeken. De rechtbank wijst het verzoek tot verstrekking van alle brondata af omdat – zoals hiervoor gemotiveerd uiteen is gezet – de verdediging daar geen recht op heeft. Ook de verzoeken tot het horen van getuigen en het benoemen van deskundigen worden afgewezen. De rechtbank acht zich voldoende ingelicht op basis van de stukken, de uitvoerige behandeling op met name de speciaal voor dat doel gehouden PGP-regiezitting van 11 en 12 maart 2021 en de daarna nog gewisselde standpunten en toelichtingen ter terechtzitting. Van de noodzaak tot het horen van de door de verdediging verzochte personen is daarom niet gebleken. Om dezelfde reden is de rechtbank de noodzaak tot het benoemen van de verzochte deskundigen niet gebleken. De verzoeken worden afgewezen.

De verdediging van [medeverdachte 1] heeft betoogd dat er sprake is (geweest) van een publieke berechting (‘trial by media’) van [medeverdachte 1]. Er is sprake van vormverzuimen bestaande uit het lekken van stukken aan de media en publieke uitlatingen van opsporende instanties en gezagsdragers in strijd met de onschuldpresumptie. Als gevolg daarvan is ernstig inbreuk gemaakt op zijn recht op een eerlijke behandeling van zijn zaak. Daarnaast heeft dit negatieve gevolgen gehad voor zijn detentie(omstandigheden) en heeft het geleid tot concrete, op hem gerichte wetgeving. Van een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM is geen sprake meer. Primair dient dit te leiden tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Ook via de lijn van het Karman-criterium dient niet-ontvankelijkheid te volgen omdat sprake is van ernstige schendingen van dusdanig fundamentele beginselen van een behoorlijke procesorde, dat daarmee het wettelijk systeem in zijn kern wordt geraakt. Subsidiair is verzocht om strafvermindering.

De verdediging van [verdachte] heeft zich bij deze verweren aangesloten, waarbij specifiek is ingegaan op diens situatie. Daartoe is verwezen naar voorbeelden van publicaties in de media over [verdachte] en naar de vierde aflevering van het eerste seizoen van de serie ‘De jacht op de mocromaffia’ uit 2020 waarna [verdachte] ineens landelijk bekend werd. Het gaat in die publicaties onder andere om uitlatingen van het Hoofd van de Landelijke Politie en een Kamerlid. Ook zijn er publicaties geweest die gebaseerd zijn op vertrouwelijke stukken. In die publicaties wordt [verdachte] in strijd met de onschuldpresumptie van artikel 6 lid 2 EVRM ‘neergezet’ als een meedogenloze moordenaar en als een kopstuk en een belangrijke spil (de rechterhand) in het criminele netwerk van [medeverdachte 1]. Deze schending leidt in samenhang met de andere schendingen van artikel 6 EVRM primair tot de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Subsidiair dient dit te worden verdisconteerd in de strafmaat, in ieder geval zodanig dat niet tot een levenslange gevangenisstraf wordt gekomen.

De verdediging van [medeverdachte 5], [medeverdachte 11] en [medeverdachte 12] heeft zich aangesloten bij de in de zaken van [medeverdachte 1] en [verdachte] gevoerde verweren.

Het Openbaar Ministerie heeft geconcludeerd tot verwerping van de verweren.

De kern van de verweren is dat er geen sprake meer zou zijn van een eerlijk proces vanwege de gestelde schendingen van de onschuldpresumptie. Deze verweren lenen zich voor gezamenlijke bespreking.

3.4.2.1 Onschuldpresumptie

Artikel 6 lid 2 EVRM bepaalt dat eenieder tegen wie een vervolging is ingesteld voor onschuldig wordt gehouden totdat zijn schuld in rechte is komen vast te staan. Het EHRM heeft in zijn arresten onder meer geoordeeld dat de onschuldpresumptie een van de elementen betreft van het recht op een eerlijk proces zoals neergelegd in artikel 6 lid 1 EVRM.[_0e797441-38f7-42e4-8f7e-5d2bbac4af9f] Het vereiste van de onschuldpresumptie richt zich niet alleen tot de rechter,[_071481d2-cc39-4f6e-a889-c7e40df8d352] maar ook tot andere publieke autoriteiten dan de deelnemers aan het strafproces. Ook die andere publieke autoriteiten dienen in hun uitlatingen dus de onschuldpresumptie te respecteren. Gebeurt dit niet, dan kan dat ertoe leiden dat het publiek de persoon schuldig acht en vooruitloopt op de beoordeling van de feiten door de rechter. De autoriteiten moeten het publiek wel kunnen informeren over lopende strafzaken, maar de onschuldpresumptie vereist dat zij dit met de benodigde zorgvuldigheid (‘discretion’) en behoedzaamheid (‘circumspection’) doen.[_4b0036f2-82ef-4c0c-913d-8c7ffcb78718] Het EHRM maakt onderscheid tussen een mededeling dat een persoon wordt verdacht van het plegen van een strafbaar feit en de uitdrukkelijke verklaring dat die persoon een strafbaar feit heeft gepleegd, als er nog geen sprake is van een strafrechtelijke veroordeling voor dat feit. Daarbij benadrukt het EHRM dat de woordkeuze van groot belang is. Of een bepaalde uitlating een schending van de onschuldpresumptie oplevert, moet worden beoordeeld in de context van de specifieke omstandigheden van het geval waarin die uitlating werd gedaan.[_dc029be9-6100-452f-8461-22fa85c72d9c]

3.4.2.2 Eerlijk proces

De rechtbank is van oordeel dat bij de beoordeling van de vraag of het recht op een eerlijk proces is geschonden in het midden kan blijven of de uitlatingen van minister(s), Kamerleden, politiefunctionarissen en vertegenwoordigers van het Openbaar Ministerie een schending van de onschuldpresumptie uit artikel 6 lid 2 EVRM opleveren. Zelfs al zou dit namelijk het geval zijn, dan betekent dat niet dat ook het recht op een eerlijk proces is geschonden. Daarvan is namelijk pas sprake in het geval deze rechtbank zodanig is beïnvloed door die uitlatingen dat zij niet meer onbevooroordeeld een beslissing in deze zaak zou kunnen nemen. Dat is niet het geval.

De rechtbank merkt hierover allereerst op dat het EHRM overweegt dat van een college dat volledig bestaat uit beroepsrechters, zoals hier het geval is en in tegenstelling tot bijvoorbeeld leden van een jury bij juryrechtspraak, verwacht kan worden dat zij zich uit hoofde van hun functie voor een door de media gecreëerd beeld kunnen afsluiten. Van een dergelijke beïnvloeding zal derhalve niet snel sprake zijn.[_30398b40-7ac9-46d0-a9ab-ebd334bba3ef]

Deze rechtbank is zich er steeds bewust van geweest dat in de media (onder meer in kranten, tijdschriften, nieuwsrubrieken, talkshows, series en podcasts, hierna gezamenlijk: de media) veel geschreven en gezegd is over (de verdachten in) dit proces voorafgaand aan, maar ook gedurende, het onderzoek ter terechtzitting. Dat de media in voorkomende gevallen daarbij (mogelijk) zijn gevoed door anonieme bronnen en/of door het lekken van stukken en/of door uitlatingen van gezagsdragers en/of advocaten heeft de rechtbank eveneens onder ogen gezien.

De rechtbank heeft zich ook rekenschap gegeven van het feit dat veel media-aandacht is besteed aan het feit dat gedurende dit proces drie mensen zijn vermoord die in nauwe relatie stonden tot de kroongetuige, namelijk zijn broer [naam broer kroongetuige], zijn raadsman mr. [advocaat 1] en zijn vertrouwenspersoon, [vertrouwenspersoon]. De zaak Marengo gaat niet over deze moorden. De verdachten in de zaak Marengo zijn voor die zaken bovendien niet vervolgd. De rechtbank acht het echter voorstelbaar dat het publiek de strafzaken die in verband met deze moorden hebben plaatsgevonden dan wel nog plaatsvinden,[_087e16e5-c923-45b3-a691-6a028233fc29] niet altijd goed kan scheiden van het Marengo-proces. De uitlatingen die in het kader van deze zaken zijn gedaan kunnen dan ook van invloed zijn op hoe het publiek aankijkt tegen de (verdachten in de) zaak Marengo.

Hetzelfde geldt voor de media-aandacht die er gedurende dit proces is geweest voor het feit dat een advocaat van [medeverdachte 1], te weten diens neef [advocaat 4], is aangehouden op verdenking van deelname aan een criminele organisatie. Hij is daarvoor op 23 januari 2023 door de rechtbank Amsterdam veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijf jaren en zes maanden.[_d8f1f360-9fda-4318-a4d5-d391802b8e15] Ook is er veel media-aandacht geweest voor het feit dat mr. [advocaat 5], de toenmalig raadsvrouw van [medeverdachte 1], twee dagen nadat zij in de zaken van [medeverdachte 11], [medeverdachte 12] en [medeverdachte 1] haar dupliek had uitgesproken, is aangehouden. De verdenkingen tegen deze voormalige raadslieden van [medeverdachte 1] hebben echter, voor zover de rechtbank bekend, geen betrekking op de zaak Marengo. Geen van de verdachten in Marengo wordt in verband met die verdenkingen vervolgd. Niettemin kunnen de uitlatingen die in het kader van deze zaken worden gedaan van invloed zijn op hoe het publiek aankijkt tegen (de verdachten in) de zaak Marengo.

De rechtbank is zich er voorts van bewust dat de veiligheidsmaatregelen rondom dit proces, maar ook rondom en in de detentielocatie(s) van verdachten in dit proces, leiden tot veel media-aandacht, soms ingegeven door voorstellen voor regelgeving en moties van politici maar mogelijk ook op basis van (anonieme) bronnen binnen de politie en/of de detentielocatie(s).

De rechtbank heeft zich geconcentreerd op het procesdossier, de behandeling ter terechtzitting en de daar door de procespartijen en verdachten ingebrachte (schriftelijke) stukken en standpunten. Bij gelegenheid heeft de rechtbank laten weten dat zij op basis daarvan haar oordeel zal vormen en niet op basis van artikelen in de media. De rechtbank heeft in dit verband haar zorgen geuit over het lekken van (informatie uit) processtukken naar journalisten, ook op momenten dat deze stukken nog niet aan de rechtbank of de verdediging waren verstrekt. Het is kennelijk ook voorgekomen dat journalisten kennis hebben kunnen nemen van iPhone-berichten van de kroongetuige die geen onderdeel uitmaakten van het procesdossier maar slechts ter inzage – en om die reden niet geanonimiseerd – waren verstrekt aan de raadslieden in de zaak Marengo.[_935eecc0-be14-4186-8415-be8cb9e7b9da] De rechtbank is ook kritisch geweest op de wijze waarop het Openbaar Ministerie het ‘Proces-verbaal bevindingen verificatie verklaringen [medeverdachte 2] betreffende het onderzoek 26Koper’ (hierna: proces-verbaal 26Koper) in deze strafzaak heeft opgesteld. Daarover heeft de rechtbank geoordeeld dat het Openbaar Ministerie wellicht een andere, minder beschadigende wijze van verslaglegging had kunnen kiezen en dat het Openbaar Ministerie bij het maken van een keuze daarin weinig oog heeft gehad voor de positie van de in het proces-verbaal 26Koper genoemde advocaten, nu het zich had moeten realiseren dat het risico op voor advocaten schadelijke berichten in de pers aanwezig was en dat het voor deze advocaten buitengewoon lastig zou zijn zich hiertegen te weren.[_7d00ba4e-ac4f-4190-8552-05d2aa5b801f]

De verdediging heeft overigens ook geen concrete omstandigheden aangevoerd waaruit zou moeten blijken dat de rechtbank is beïnvloed door de media-aandacht. Voor zover zij daarbij heeft gewezen op de afwijzing van specifieke onderzoekswensen geldt dat de rechtbank deze afwijzingen steeds heeft gemotiveerd. De verdediging mag het daarmee oneens zijn. Dat betekent echter niet dat de rechtbank vooringenomen is geweest. De gevoerde verweren worden op dit punt daarom verworpen.

3.4.3.2 Strafvermindering?

De verdediging heeft (subsidiair) gesteld dat strafvermindering dient te volgen.

Onder verwijzing naar het arrest van de Hoge Raad van 13 oktober 2015[_2689388b-d145-4b10-bcd7-fcc559497e9e] stelt de rechtbank voorop dat het haar in beginsel vrij staat bij het bepalen van de straf rekening te houden met nadeel dat door media-aandacht voor een verdachte is veroorzaakt, ook indien dit niet aan het toedoen van het Openbaar Ministerie is te wijten of indien dit niet als een schending van artikel 8 EVRM kan worden aangemerkt. Deze factoren kunnen wel van belang zijn voor het bepalen van de ernst van het nadeel en de mate waarin met die nadelige gevolgen bij de strafoplegging rekening wordt gehouden. Dat betekent overigens niet dat een verdachte indien hij te lijden heeft gekregen van indringende media-aandacht omtrent zijn strafzaak, altijd recht heeft op matiging van de hem op te leggen straf.

De rechtbank ziet in het gestelde door de verdediging niet dat [verdachte] (processueel) nadeel heeft ondervonden van de media-aandacht en, voor zover al sprake is van nadeel, dat hiervan het Openbaar Ministerie een verwijt kan worden gemaakt. Zoals hiervoor is overwogen is de media-aandacht namelijk niet van invloed geweest op de objectiviteit van de rechtbank en heeft deze er niet toe geleid dat [verdachte] geen eerlijk proces heeft gekregen. Dit neemt niet weg dat het lekken van processtukken te denken geeft en enkele uitlatingen van politici en vertegenwoordigers van de politie en/of de officier van justitie in de media kunnen hebben bijgedragen aan de vorming van de publieke opinie over de verdachten en de zaak Marengo. De rechtbank zal hierna verder uiteenzetten dat en waarom dit in haar ogen niet leidt tot strafmindering.

3.4.3.1 Standpunt van de verdediging

De verdediging heeft gewezen op het lekken van processtukken naar de media. Zij heeft in dit verband gesteld dat het dossier in het onderzoek Koper, met daarin onder andere een ‘dodenlijst’ van [medeverdachte 1], naar de media is gelekt in de periode waarin dat onderzoek liep. Verder heeft zij opgemerkt dat Het Parool in de periode dat het onderzoek Marengo liep (al) over een lijst beschikte van acht moorden en vier moordplannen van [medeverdachte 1] waarover de kroongetuige in zijn kluisverklaringen had verklaard, nog voordat de verdediging en de rechtbank daarover beschikten. Zij heeft daarvan aangifte gedaan. Ook heeft zij gewezen op het proces-verbaal 26Koper dat volgens de verdediging al enkele weken voordat het aan de rechtbank en verdediging was verspreid, naar diverse media was gelekt. Een specifiek voorbeeld van lekken is verder, volgens de verdediging, het lekken uit de EBI. Aanwijzingen daarvoor zijn onder andere de uitlatingen van journalist [naam journalist] en Kamerlid [naam Kamerlid] over de berichten via e-mates en de vermeende contacten en briefwisseling tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 15] Ook is er vanuit de EBI geheimhouderscommunicatie gelekt, zoals volgt uit een artikel van journalist [naam journalist] over EBI-bewaarders die geconstateerd zouden hebben dat als een van de raadslieden om 16:00 uur naar de EBI belt, de advocatentelefoon op speaker wordt gezet en er derden deelnemen aan het gesprek.

Ten slotte heeft de verdediging in dit verband gewezen op de aanhoudende negatieve berichten in de richting van [medeverdachte 1] die – zo begrijpt de rechtbank de stelling van de verdediging – ook het gevolg moeten zijn van lekken aan de media. Daarbij is gewezen op de uitlatingen van Kamerlid [naam Kamerlid] over de detentieomstandigheden van [betrokkene 12] in relatie tot [medeverdachte 1] en de publicatie van artikelen van journalist [naam journalist] over het veronderstelde verblijf van [medeverdachte 1] in Iran, waar [medeverdachte 1] bescherming zou genieten terwijl hij in werkelijkheid in Dubai verbleef. Het gevolg van deze publicaties was dat Dubai dacht dat [medeverdachte 1] banden heeft met Iran, een land waarmee de Verenigde Arabische Emiraten (hierna: VAE) in staat van conflict verkeert. Ook heeft de verdediging gewezen op de mediaberichten over de bedreigingen aan het adres van prinses [naam prinses] en premier [naam premier], waar [medeverdachte 1] ten onrechte mee in verband is gebracht. Zelfs nadat journalist [naam journalist] hierover heeft gezegd dat niet werd gedoeld op [medeverdachte 1] in relatie tot deze bedreigingen, is dit blijven ‘hangen’ en heeft het voor [medeverdachte 1] onder andere tot gevolg gehad dat hij niet meer mocht bellen met zijn familie, aldus de verdediging. Ook de verdediging van [verdachte] heeft gesteld dat uitlatingen in de media gedaan konden worden omdat er processtukken zijn gelekt.

3.4.3.2 Oordeel van de rechtbank

De rechtbank heeft hiervoor al overwogen dat er gedurende dit proces aanwijzingen waren dat journalisten al beschikten over (informatie uit) processtukken voordat deze stukken aan de rechtbank en de verdediging waren verstrekt. Ook is al overwogen dat zij onder ogen heeft gezien dat publicaties in de media (mede) gebaseerd kunnen zijn geweest op informatie van (anonieme) bronnen binnen politie en/of justitie. Vast staat dit echter niet en waar dit aannemelijk is – bijvoorbeeld omdat de desbetreffende journalist met zoveel woorden in een artikel schrijft zijn informatie te hebben gekregen van dergelijke anonieme bronnen of door inzage in processtukken – dan is daarmee nog niet gezegd dat het Openbaar Ministerie daaromtrent een relevant verwijt kan worden gemaakt.

3.4.3.2.1 Lekken inzake Koper

Waar het gaat om het lekken naar de media van processtukken uit het onderzoek Koper in de periode dat die strafzaak speelde, ontgaat de rechtbank de relevantie voor de zaak Marengo. Voor zover de verdediging doelt op het in het Marengo-dossier gevoegde TCI-proces-verbaal van 4 april 2018 over ‘een lijst met informatie over de organisatie van [medeverdachte 1] en de betrokkenheid van deze organisatie bij diverse misdrijven’, welke lijst als bijlage bij dat TCI-proces-verbaal is gevoegd,[_7da7326b-b49c-49f1-a58f-23d6ffad6586] heeft het Openbaar Ministerie uitgelegd dat het dit heeft gedaan zodat inzichtelijk is welke informatie destijds in het criminele milieu zou rondgaan. De inhoud van de lijst wijst erop dat er destijds in het criminele circuit veel (al dan niet juiste) informatie rondging. Dat (de informatie op) deze lijst door politie of justitie is gelekt staat dus bepaald niet vast.

3.4.3.2.2 Lekken inzake Marengo

De verdediging heeft op 31 mei 2019 aangifte gedaan van het schenden van ambtsgeheimen door – kort gezegd – de politie en/of het Openbaar Ministerie betrokken bij het onderzoek Marengo. De aanleiding daarvoor was een artikel in Het Parool van 29 mei 2019 waarin de journalist schreef dat de kroongetuige de organisatie van de voortvluchtige [medeverdachte 1] heeft beschuldigd van acht liquidaties en twee mislukte moordpogingen wat zou blijken uit de zinsnede: ‘uit een lijst die is opgenomen in zijn nog geheime kluisverklaringen, waarover het Parool beschikt. Die verklaringen worden een dezer dagen aan de verdachten verstrekt (...).’ Door de Rijksrecherche is vervolgens onderzoek verricht en de resultaten daarvan zijn verstrekt.[_3dfc4456-3ad5-485e-af34-defb57f523e0] Het onderzoek heeft, zo schrijft de hoofdofficier van justitie in zijn brief, niet tot een verdachte geleid en is afgesloten. Het onderzoek heeft, onder andere, uitgewezen dat het erg onwaarschijnlijk lijkt dat de journalist inzage heeft gehad in de verklaringen van de kroongetuige omdat er enkel wordt gerelateerd wat al eerder in de media is verschenen, de lijst verre van volledig is en de inhoud van het artikel van de journalist, voor zover het de zaak Tennis betreft, niet juist is. Mocht er al sprake zijn van schending van de geheimhoudingsverplichting, dan maakt de onbekendheid met het feit of en van wie de journalist informatie zou hebben verkregen in combinatie met het aantal personen dat op de hoogte kon zijn van (een gedeelte van) de verklaringen van de kroongetuige, de kans dat nader onderzoek zou leiden tot een persoon/verdachte nihil. Het achterhalen van de identiteit van de perso(o)n(en) van wie de journalist informatie mogelijk zou hebben gekregen is daarmee illusoir te noemen, aldus de hoofdofficier van justitie in de aangehaalde brief. De verdediging is vervolgens een artikel 12 Sv-procedure gestart, maar het beklag is door het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden niet-ontvankelijk verklaard.[_309a5a89-e6e9-4f6f-b650-aa07ea06bf0f]De rechtbank leidt hieruit af dat een mogelijke schending van ambtsgeheimen niet licht is opgevat en is onderzocht, maar in dit geval niet heeft geleid tot de vaststelling dat sprake is van een dergelijke schending. De stelling van de verdediging dat de kring van personen die toegang had tot de kluisverklaringen zo groot is dat dit – zo begrijpt de rechtbank – op zichzelf al in strijd is met de te betrachten zorgvuldigheid, maakt dit niet anders, omdat hiervoor legitieme (onderzoeks)redenen kunnen zijn.

Ten aanzien van het gestelde voortijdig lekken naar de media van het proces-verbaal 26Koper geldt dat, ook als deze stukken aan de media zijn verstrekt, de rechtbank niet kan vaststellen hoe dit is gebeurd en daarmee niet kan vaststellen dat het Openbaar Ministerie daarvoor verantwoordelijkheid draagt.

3.4.3.2.3 Lekken inzake EBI en overig

De rechtbank kan hier betrekkelijk kort over zijn. Op basis van de aangehaalde artikelen lijkt het erop dat journalisten en politici bronnen hebben binnen detentielocaties en/of politie in brede zin. Het zou naïef zijn om te denken dat volledig kan worden voorkomen dat informatie bedoeld of onbedoeld wordt gelekt. Het is niettemin buitengewoon zorgelijk omdat het – en dat heeft de verdediging met verve betoogd – ertoe kan leiden dat het publiek verdachten al als schuldig beschouwt aan de strafbare feiten waarvoor zij in Marengo terechtstaan, maar ook aan allerlei andere strafbare feiten waar zij niet voor vervolgd worden. Voor die strafbare feiten geldt bovendien dat verdachten zelfs geen gelegenheid hebben zich in een strafrechtelijke procedure te verweren. Uit geen van de aangehaalde publicaties kan de rechtbank echter de conclusie trekken dat het Openbaar Ministerie een relevant verwijt kan worden gemaakt dat de media (mogelijk) informatie heeft gekregen van bronnen binnen detentielocaties en/of politie in brede zin.

3.4.3.2.4 Conclusie ten aanzien van lekken

Gezien de geschetste voorbeelden zijn er aanwijzingen dat er gelekt wordt naar de media. Dit is buitengewoon zorgelijk in verband met de onschuldpresumptie. Het leidt de rechtbank echter niet tot het oordeel dat het Openbaar Ministerie hiervoor verantwoordelijk kan worden gehouden. Deze publicaties hebben ook niet bijgedragen aan of invloed gehad op enig oordeel van de rechtbank bij de behandeling en de uitkomst van deze strafzaak.

3.4.4.1 Door opvolgende ministers en Kamerleden

De verdediging heeft gewezen op vele voorbeelden waarin ministers en politici met name over [medeverdachte 1], maar ook over [verdachte] spreken als ‘criminele kopstukken’, ‘grootste en gevaarlijke criminelen’ en ‘topcriminelen’ terwijl zij nog verdachten zijn. Dit is zorgelijk omdat daardoor bij het publiek de indruk kan ontstaan dat zij wel al schuldig zijn bevonden. De rechtbank is echter van oordeel dat deze uitlatingen – voor zover zij al raken aan de zaak Marengo – niet voor rekening en risico van het Openbaar Ministerie kunnen worden gebracht.

3.4.4.2 Door politiefunctionarissen en een officier van justitie

De verdediging wijst op publicaties in kranten waarin wordt geciteerd uit interviews met politievertegenwoordigers en waarin ‘bronnen binnen politie’ worden aangehaald. Ook is gewezen op het boek van een journalist met de titel ‘De drugsmaffia dicteert’, waarin een chef van de Amsterdamse recherche en een officier van justitie betrokken bij de zaak Koper worden geciteerd. Enkele citaten die de verdediging aanhaalt wekken zowel ten aanzien van [medeverdachte 1] als [verdachte] de indruk alsof al zou zijn vastgesteld dat zij leiding gaven aan een criminele organisatie. Echter, de rechtbank kan niet vaststellen wat de precieze bewoordingen zijn geweest in die desbetreffende interviews en/of in hoeverre nuancerende bewoordingen daarbij mogelijk zijn weggelaten. De verdediging verwijst op dit punt naar het genoemde boek en (het vierde deel van) de serie ‘De jacht op de mocromaffia’. Deze maken echter geen onderdeel uit van het procesdossier en de rechtbank heeft daarvan ook geen kennis genomen. Ook de meeste krantenartikelen maken geen deel uit van het dossier, voor zover zij niet zijn gevoegd bij de pleitnota of eenvoudig via een link in de pleitnota waren te vinden. De rechtbank moet in zoverre dan ook afgaan op wat de verdediging hierover heeft aangehaald. Ter illustratie wijst de rechtbank er in dit verband bovendien op dat zij in de aangehaalde citaten terugleest dat ook zou zijn gezegd dat ‘men bezig is het bewijs daarvoor rond te krijgen’ en ‘We proberen zicht te krijgen op de exacte rolverdeling en willen iedereen voor de rechter brengen’ en ‘(…) wijst alles op [medeverdachte 1], maar het bewijs moet er wel zijn’. Dit wijst erop dat de geïnterviewden hebben gesproken over verdachten, maar daarbij wel nuances hebben aangebracht en (alleen) het beeld vanuit de opsporing hebben geschetst. Zoals uit de aangehaalde jurisprudentie van het EHRM volgt is de woordkeuze belangrijk voor de beoordeling van de vraag of uitlatingen in strijd zijn met de onschuldpresumptie. In dit geval staat juist de precieze woordkeuze en de context van de uitlatingen in de aangehaalde interviews voor de rechtbank niet vast, nog daargelaten dat het veelal niet gaat over de strafbare feiten waarvoor verdachten in Marengo worden vervolgd. De rechtbank ziet al met al dan ook niet in hoe het zaaks-Openbaar Ministerie een verwijt kan worden gemaakt met betrekking tot de inhoud van deze publicaties.

3.4.4.3 Gevolgen voor detentie-omstandigheden [medeverdachte 1] en nieuwe regelgeving

De verdediging heeft gesteld dat [medeverdachte 1] in een strenger detentie-regime terecht is gekomen. Het Openbaar Ministerie heeft erkend dat ten aanzien van [medeverdachte 1] beperkende maatregelen zijn opgelegd. De rechtbank heeft echter geen enkele aanwijzing dat die maatregelen zijn opgelegd als gevolg van mediaberichtgeving, zoals de verdediging stelt. Het Openbaar Ministerie heeft erop gewezen dat de beperkende maatregelen zijn opgelegd door de directeur van de EBI en dat tegen beslissingen van de directeur de mogelijkheid bestaat van beklag bij de commissie van toezicht en beroep bij de Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ).

De aanpassing van de detentieregels en de nieuwe huisregels van de EBI gelden niet alleen voor [medeverdachte 1] maar voor alle EBI-verdachten en zijn, zo begrijpt de rechtbank uit de repliek van het Openbaar Ministerie, ook aan alle EBI-verdachten uitgereikt. De rechtbank is niet gebleken dat deze regels er zijn gekomen vanwege de media-aandacht voor de zaak Marengo. De directe aanleiding voor deze regels zijn de aangenomen moties van een Kamerlid waarin onder andere werd aangedrongen op – kort gezegd – maatregelen ter voorkoming van voortgezet crimineel handelen vanuit detentie. Het lijkt er veeleer op dat deze regels zijn ingegeven door de verdenkingen tegen de voormalig advocaat van [medeverdachte 1], [advocaat 4], in het hiervoor al aangehaalde onderzoek Mandel.

3.4.4.4 Artikel op de website van het Openbaar Ministerie

De verdediging heeft bij dupliek gewezen op citaten uit een artikel op de website van het Openbaar Ministerie.[_0e74e90d-8962-4bf9-a952-d8d3b17848bf] Bij bestudering van dit artikel heeft de rechtbank geconstateerd dat het hier om een persbericht gaat dat is uitgebracht op de laatste dag van het requisitoir in de zaak Marengo, namelijk op 28 juni 2022. Hoewel in de kop van het bericht en in het bericht zelf onomwonden staat dat [medeverdachte 1] opdrachtgever is van alle moorden, pogingen moord en voorbereiding voor moord in de zaak Marengo en dat het daarbij niet alleen gaat om het laten doodschieten van slachtoffers, maar ook om het laten opblazen van auto’s en gebouwen met (vermoedelijk) mensen daarin, moet dit bericht in de context worden gezien van het toelichten door het Openbaar Ministerie op grond waarvan het tot zijn strafeis is gekomen. Dat staat namelijk ook met zoveel woorden in diezelfde kop: ‘Overwegingen OM voor de strafeis’. De rechtbank ziet het belang van uitleg van de eis op deze laatste dag van het requisitoir, zeker in een zaak van een omvang en met een (maatschappelijke) impact als deze. Voor de lezer is ook aanstonds duidelijk dat het hier de weergave betreft van het door het Openbaar Ministerie ingenomen standpunt ter zitting. De rechtbank heeft ook kunnen constateren dat het nieuwsbericht in grote lijnen overeenkomt met de bewoordingen in het afsluitende gedeelte van het requisitoir. De omstandigheid dat in het nieuwsbericht de meervoud-vermelding ‘gebouwen’ staat is hoogstens weinig zorgvuldig te noemen. De stelling dat het voor de verdediging niet duidelijk zou zijn waar het Openbaar Ministerie op doelt, volgt de rechtbank echter niet. In het requisitoir zelf staat immers in enkelvoud ‘gebouw’ en daarmee wordt duidelijk gerefereerd aan de aan [medeverdachte 1] ten laste gelegde voorbereidingshandelingen voor een aanslag op de spyshop.

3.4.4.5 Veroordeling voor bedreiging

Bij dupliek heeft de verdediging ook nog gewezen op een arrest van het gerechtshof Amsterdam van 6 februari 2023[_ffafb4b2-1e71-407c-a9f7-5b49cfb78898] waarin het gerechtshof een bedreiging (met enig misdrijf tegen het leven gericht) bewezen heeft verklaard omdat de verdachte in die zaak het desbetreffende slachtoffer dreigend de woorden heeft toegevoegd: “Je moet maar oppassen, pas maar op met alles wat je doet, ik ben namelijk het neefje van [medeverdachte 1] ." De motivering van het gerechtshof houdt in: “Immers gelden naar het oordeel van het hof als feiten van algemene bekendheid dat [naam] als opdrachtgever met moorden in verband wordt gebracht, dat hij eind 2019 is uitgeleverd aan Nederland en sindsdien gedetineerd is en dat hij als verdachte betrokken is in het zogenaamde ‘[zaak]’ dat, kort gezegd, drugshandel en een reeks moorden tot onderwerp heeft.” Anders dan de verdediging kennelijk meent, behelst deze motivering geen uitlating in strijd met de onschuldpresumptie, omdat het gerechtshof niet stelt of suggereert dat vaststaat dat [medeverdachte 1] de feiten waarvan hij wordt verdacht heeft gepleegd.

De conclusie is dat de verweren ten aanzien van de gestelde publieke berechting worden verworpen omdat er geen sprake is van de situatie dat de media-aandacht heeft geleid tot een oneerlijk proces voor verdachten. Ook ziet de rechtbank geen grond voor strafvermindering als gevolg van de media-aandacht, omdat niet is gebleken dat [verdachte] daarvan nadeel heeft ondervonden, en indien [verdachte] al enig nadeel zou hebben ondervonden, dat niet kan worden gezegd dat het Openbaar Ministerie daarvoor verantwoordelijk kan worden gehouden.

De verdediging stelt dat er door de wijze waarop het proces in de zaak van [verdachte] bij de rechtbank is gevoerd, geen sprake is van een proces dat voldoet aan de eisen van en beginselen voortvloeiend uit artikel 6 EVRM. Een proces dient in zijn geheel eerlijk te zijn en eventuele inbreuken dienen hersteld of gecompenseerd te worden. De verdediging voert in dit verband – samengevat – de volgende gebreken aan.

3.5.1.1 Recht op bijstand advocaat

Het recht op bijstand van een advocaat was geruime tijd onvoldoende gewaarborgd. De strafzaak is begonnen als een verstekprocedure. In de periode dat [verdachte] werd bijgestaan door mrs. [advocaat 6] en [advocaat 7] waren de overlegmogelijkheden met hun cliënt in hun woorden ‘verdomd lastig, of eigenlijk onmogelijk’. Er was toen dus geen sprake van een effectieve rechtsbijstand. Toen de inhoudelijke behandeling op 21 maart 2021 stond te beginnen zat [verdachte] net weer zonder advocaat. In plaats van de zaak tegen [verdachte] stil te leggen, heeft de rechtbank ervoor gekozen om de zaak op tegenspraak door te laten gaan. Intussen hebben de rechters-commissarissen uitvoering gegeven aan diverse onderzoekswensen, zonder dat [verdachte] en zijn verdediging hier op effectieve wijze aan konden deelnemen.

In de periode van 1 februari 2021 tot 1 november 2021 zat [verdachte] zonder rechtsbijstand (in Marengo) in uitleveringsdetentie in Colombia. Het proces tegen hem in Nederland is op tegenspraak voortgezet. Voor de zittingen in die periode zijn geen oproepingen gestuurd naar [verdachte] zelf. De rechtbank heeft, toen zij daar door de huidige verdediging op werd gewezen, beslist dat dit wel had moeten gebeuren. De rechtbank heeft daarbij echter aangegeven dat het niet aan haar is om te beoordelen of dit leidt tot nietigheid van het onderzoek, gelet op het gesloten stelsel van rechtsmiddelen. De rechtbank heeft vervolgens aangegeven wel rekening te houden met een mogelijk oordeel in hoger beroep dat de zittingen in de zaak van [verdachte] in die periode ten onrechte op tegenspraak hebben plaatsgevonden. Zij heeft aangegeven voornemens te zijn alle zaaksdossiers met [verdachte] te bespreken, zich voor te kunnen stellen dat de verdediging de kroongetuige nog zal willen bevragen en is nagegaan wat er in die periode in de zaak van [verdachte] allemaal is beslist. De vraag is echter of het gebrek daarmee voldoende is gecompenseerd; de bestaande achterstand wordt in stand gelaten, beslissingen worden in stand gelaten en het uitvoeren van toegewezen verzoeken gaat in de zaak van [verdachte] gewoon door.

3.5.1.2 Voldoende tijd en faciliteiten

[verdachte] is toen hij op 7 december 2021 uit Colombia naar Nederland is overgebracht direct en zonder plaatsingsbeslissing in de EBI geplaatst, met alle beperkingen – ook in het contact met zijn raadslieden – van dien. De verdediging mocht geen eigen laptop met een eigen digitaal dossier met aantekeningen gebruiken en moest werken met een oude laptop van de EBI en een schrijfblok. Na afspraken met de Nederlandse orde van advocaten (NOvA) kreeg de verdediging een USB-stick met een digitale versie van het dossier, maar die werd meerdere malen geweigerd door de EBI omdat deze niet ‘op de lijst’ stond. Het duurde doorgaans lang om met de USB-stick in de spreekkamer te komen en het was moeizaam om ermee te werken. [verdachte] heeft lang geen leesbril gehad waardoor hij zelf het dossier niet kon lezen. De rechtbank dient ervoor te zorgen dat voldaan wordt aan het beginsel van equality of arms en heeft de mogelijkheid tot het treffen van compenserende maatregelen, bijvoorbeeld door [verdachte] ex artikel 78 lid 4 Sv in een andere penitentiaire inrichting te plaatsen. Dit laatste heeft de rechtbank niet besloten.

Het krijgen van voldoende tijd en faciliteiten werd steeds gekaderd door de planning van de rechtbank, die vonnis wilde wijzen. Daarom heeft [verdachte] onvoldoende tijd en faciliteiten gekregen om op deugdelijke wijze zijn verdediging voor te bereiden en onvoldoende gelegenheid gekregen om het door het Openbaar Ministerie gepresenteerde bewijsmateriaal middels onder andere het horen van getuigen te kunnen betwisten en weerleggen. De wijze waarop de rechtbank de inhoudelijke behandeling vorm heeft gegeven – door het voorhouden van stukken – was niet om [verdachte] een reële gelegenheid te bieden om te reageren op de inhoud van het dossier en de beschuldiging. In mei 2022 zijn [verdachte] alleen de stukken voorgehouden door de rechtbank op een moment dat hij nog niet zijn verdediging kon voeren. In juni 2022 heeft het Openbaar Ministerie het requisitoir gehouden in de zaken van de overige verdachten. Het requisitoir is toen in de zaak van [verdachte] voorgedragen als uitdrukkelijk ingenomen schriftelijk standpunt. Daarin werd door het Openbaar Ministerie al een oordeel uitgesproken over [verdachte] ’s betrokkenheid bij diverse zaaksdossiers, terwijl zijn zaak in feite nog volledig behandeld moest worden.

Bij getuigenverzoeken en verhoren is in strijd gehandeld met artikel 6 lid 1 jo. lid 3 sub d EVRM, het beginsel van equality of arms. In september 2022 heeft de rechtbank nog onderzoekswensen van de verdediging ingewilligd, maar daarna is iedere aanvullende onderzoekswens structureel afgewezen. Op 14 februari 2023 zouden de zaaksdossiers opnieuw met [verdachte] worden besproken en zouden ook de persoonlijke omstandigheden met hem worden besproken. Bij die zitting was hij echter niet aanwezig en toen is er niet meer over de stukken gesproken. Daarmee is geen compensatie geboden. Op 17 februari 2023 is vervolgens gerequireerd, met verwijzing naar het in juni 2022 uitdrukkelijk ingenomen schriftelijk standpunt. De verdediging diende vervolgens vanaf 30 mei 2023 te pleiten, terwijl het onderzoek nog steeds niet was afgerond. Er werden nog steeds aanvullingen aan het dossier toegevoegd en [verdachte] heeft zich door alle beperkende maatregelen in de EBI niet op deugdelijke wijze kunnen inlezen en voorbereiden op de zaak. Daarmee is het proces Marengo zoals dat tegen [verdachte] gevoerd is in strijd met artikel 6 lid 3 sub b en c jo. lid 1 EVRM.

3.5.1.3 Horen partner kroongetuige

De rechtbank heeft al in september 2020 beslist dat de partner van de kroongetuige in onder meer de zaak van [verdachte] als getuige gehoord diende te worden. In een periode dat [verdachte] geen rechtsbijstand had is in zaken van de medeverdachten discussie gevoerd over de omvang van dat verhoor en met name of dat ook over de iPhone-berichten mocht gaan. Uiteindelijk heeft de rechtbank de beslissing om dat niet toe te staan gebaseerd op het verhoor van de kroongetuige op 22 september 2021, dus op een zitting waar in de zaak van [verdachte] een nietigheid aan kleeft. Daardoor zijn aan de verdediging van [verdachte] ten onrechte kaders opgelegd waarbinnen een toegewezen getuige mocht worden ondervraagd. Toen het getuigenverhoor in mei 2022 zou plaatsvinden werd de verdediging geconfronteerd met een vooraf door de rechters-commissarissen ten onrechte aan de getuige verleend familiair verschoningsrecht. Dit maakte een inhoudelijke ondervraging onmogelijk, waarna een wrakingsincident volgde. De wrakingskamer heeft vervolgens de wraking zonder een zitting te houden afgewezen. Daarnaast hadden de rechters-commissarissen de partner van de kroongetuige buiten aanwezigheid van de verdediging als getuige gehoord in de zaak van de kroongetuige. De verdediging is daarmee buitenspel gezet. Vervolgens heeft de verdediging aan de rechtbank verzocht dit verhoor nogmaals te gelasten, maar de rechtbank heeft dit afgewezen omdat het verdedigingsbelang om deze getuige (nader) te horen onvoldoende was onderbouwd. Daarbij verwijst de wrakingskamer voor wat betreft de artikel 6 EVRM-schendingen door de rechters-commissarissen naar de zittingsrechter, terwijl de zittingscombinatie naar de wrakingskamer verwijst, door aan te geven geen appelinstantie van de wrakingskamer te zijn. Het proces-verbaal van het verhoor van de partner in de zaak van de kroongetuige is door de rechters-commissarissen aan de verdediging verstrekt. De verdediging heeft daarop geen invloed kunnen uitoefenen en heeft zich geen oordeel kunnen vormen over de betrouwbaarheid van de getuige. Bovendien bleek het Openbaar Ministerie vragen gesteld te hebben buiten het door de rechtbank gestelde kader.

3.5.1.4 Horen kroongetuige

De kroongetuige is op zeven zittingsdagen in 2021 in de zaken van alle verdachten als getuige gehoord, waarbij aan die zittingen voor wat betreft [verdachte] ofwel een nietigheid kleefde, ofwel gold dat de verdediging nog niet in staat was inhoudelijk deel te nemen. Op 1 en 2 november 2022 heeft de verdediging voor het eerst zelf de kroongetuige kunnen horen, maar dat verhoor werd gekenmerkt door incidenten, discussies en geparkeerde vragen. Uiteindelijk heeft de kroongetuige zich vele malen op zijn verschoningsrecht beroepen of aangegeven op grond van de beschermingsovereenkomst niet te mogen antwoorden. De rechtbank hanteerde bij vragen die de kroongetuige niet wilde of mocht beantwoorden de werkwijze dat de vragen werden geparkeerd waarbij later door de rechtbank – schriftelijk – werd beslist of vragen beantwoord moesten worden. Daarmee werd de verdediging benadeeld, wanneer de beletting te maken had met de wijze waarop de vraag was geformuleerd en dit wellicht met een herformulering van de vraag hersteld had kunnen worden.

Door het antwoord op vragen naar gunsten in detentie te beletten heeft de rechtbank het onmogelijk gemaakt te toetsen of de gesloten overeenkomst voldoet aan artikel 226g lid 4 Sv en de Aanwijzing. De mogelijkheden voor de verdediging om het bewijs te betwisten worden hierdoor ernstig belemmerd. Daarnaast was er het onderwerp geld. Uit de iPhone-berichten blijkt dat er wel degelijk door de kroongetuige over geld dan wel een financiële beloning is gesproken, of dat dit een onderwerp van onderhandeling was. Als die berichten kloppen is er in strijd met artikel 226g Sv gesproken over een beloning en komt de rechtmatigheid van de overeenkomst ter discussie te staan. De verdediging heeft de rechtbank gevraagd om het Openbaar Ministerie op te dragen de TBG-officier van justitie hier vragen over te laten beantwoorden, maar de rechtbank heeft dit verzoek afgewezen. Onduidelijkheid op dit punt zou moeten worden uitgesloten en door dit niet te willen weten laat de rechtbank mogelijk een bestaand onrechtmatig handelen in stand. Op 14 maart 2023 heeft de verdediging een nieuwe poging ondernomen om de kroongetuige te horen. De kroongetuige bleek toen geen advocaat meer te hebben. Dit was niet vooraf aan de verdediging medegedeeld. De verdediging heeft toen meermalen op dit mankement aan het verhoor zonder advocaat gewezen en heeft uiteindelijk geconcludeerd dat het niet ging. Door de wijze waarop de verdediging de kroongetuige aanvullend heeft moeten horen, is sprake van schending van artikel 6 lid 1 jo. lid 3 sub d EVRM.

3.5.1.5 Psychologisch onderzoek

In het Algemeen Dagblad van 4 juli 2020 heeft een voormalig raadsman van de kroongetuige in een interview gesproken over een psychologisch rapport dat over de kroongetuige zou zijn uitgebracht, waarbij de kroongetuige laaiend zou zijn geweest over de inhoud van dat rapport. Met inzicht in dat rapport wordt inzicht verkregen in de persoon van de kroongetuige en in hoeverre zijn persoonlijkheid de juistheid en betrouwbaarheid kan hebben beïnvloed. De rechtbank heeft echter het verzoek tot inzage in dit rapport door de verdediging afgewezen. Daarbij overweegt de rechtbank ten onrechte dat zij enkel de betrouwbaarheid van de verklaringen dient te beoordelen. De rechtbank miskent dat zij ook de betrouwbaarheid van de persoon van de getuige moet beoordelen.

3.5.1.6 Conclusie

Alle hiervoor genoemde onderdelen en gebreken leveren tezamen een ernstige inbreuk op van het fundamentele recht op een eerlijk proces en compensatie of herstel heeft niet of onvoldoende plaatsgevonden. Met betrekking tot de toepasbaarheid van de kroongetuigenregeling is gehandeld in strijd met de wet en de bedoeling van de wetgever. Voorts is gehandeld in strijd met de minimumrechten zoals neergelegd in artikel 6 lid 3 sub b, c en d EVRM, en met de algemene beginselen van een goede procesorde en het beginsel van equality of arms. Dit levert een evidente schending op van artikel 6 lid 1 EVRM, nu er geen sprake is geweest van een eerlijk proces. Dit dient primair te leiden tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie en subsidiair tot bewijsuitsluiting van de verklaringen van de kroongetuige.

In de algemene inleiding van dit hoofdstuk (zie hoofdstuk 3.1 Algemeen kader vormverzuimen) heeft de rechtbank weergegeven wat de kaders zijn voor de beoordeling van de vraag of er sprake is van een eerlijk proces. De verdediging heeft een groot aantal omstandigheden aangevoerd die in haar ogen maken dat het proces in eerste aanleg in de zaak van [verdachte] niet eerlijk is geweest. De rechtbank ziet dit anders. Het is duidelijk dat de huidige raadslieden van [verdachte] toen zij zijn verdediging in de zaak Marengo in november 2021 op zich namen voor een grote opgave stonden. Terwijl in de zaken van de medeverdachten de inhoudelijke behandeling in een afrondende fase was, moesten zij beginnen met het zich inlezen in een omvangrijk dossier, waarbij al een groot aantal zittingen en getuigenverhoren had plaatsgevonden. Het gegeven dat zij op dat moment een achterstand hadden ten opzichte van hun collega’s – en naar hun gevoel wellicht enigszins zijn blijven houden – maakt niet dat het proces tegen [verdachte] niet eerlijk is. Waar het om gaat is dat de verdediging van [verdachte] voldoende tijd en faciliteiten moest krijgen om de verdediging vorm te geven en te voeren. Op de eerste regiezitting waar de raadslieden aanwezig waren – op 20 december 2021 – heeft de rechtbank voor het eerst met hen gesproken over de voortgang van de zaak van [verdachte] in relatie tot de planning in de zaken van de medeverdachten. De verdediging heeft toen verzocht de zaak van [verdachte] los te koppelen van de andere zaken. Dat verzoek is door de rechtbank – na afweging van alle betrokken belangen – afgewezen, omdat de rechtbank voldoende mogelijkheden zag voor een goede verdediging van [verdachte] en een (nagenoeg) gelijktijdige behandeling van alle zaken. De verdediging heeft op dezelfde zitting aangegeven dat zij verwachtte dat zij in staat was om in september 2022 haar onderzoekswensen aan de rechtbank op te geven en dat heeft zij ook gedaan. Nadat op de regiezitting in december 2022 besproken is wanneer de verdediging zou kunnen pleiten, is bij de planning vervolgens rekening gehouden met de wensen van de verdediging. Zij heeft haar pleidooi gehouden vanaf 30 mei 2023, na een requisitoir op 27 februari 2023. Inherent aan de omstandigheid van het op een laat moment op zich nemen van de verdediging was dat al veel aanvullend onderzoek gedaan was. Bij het bestuderen van het dossier is de verdediging geconfronteerd met een groot aantal voornamelijk door raadslieden van medeverdachten geïnitieerde onderzoekshandelingen – vooral getuigenverhoren ter terechtzitting en bij de rechters-commissarissen – die deels mede in de zaak van [verdachte] hadden plaatsgevonden. De huidige verdediging is niet bij die verhoren aanwezig geweest en heeft daarop dus ook geen invloed kunnen uitoefenen. Zij heeft deze stukken echter wel tot zich kunnen nemen en kunnen betrekken bij het formuleren van haar onderzoekswensen. Dat heeft zij ook gedaan en een aantal getuigen is in de zaak van [verdachte] opnieuw door de rechters-commissarissen gehoord. Ook is de kroongetuige nog een aantal dagen ter terechtzitting door de verdediging van [verdachte] bevraagd. De achterstand die de verdediging van [verdachte] op dit punt had is daarmee adequaat gecompenseerd.

Het is een gegeven dat er in de periode van 1 februari 2021 tot 1 november 2021 (op tegenspraak) zittingen zijn gehouden, beslissingen zijn genomen en onderzoekshandelingen zijn verricht in de zaak van [verdachte], terwijl hij geen oproeping voor deze zittingen had ontvangen. Of dit consequenties moet hebben voor de geldigheid van die zittingen is niet aan de rechtbank. Zij verwijst ten aanzien van dit onderwerp naar haar tussenbeslissing van 17 december 2021 en blijft bij de hierin genomen beslissingen.[_1f01f39b-8a80-4e38-95a5-b6545191092e] De rechtbank heeft er vanaf het moment dat [verdachte] in Nederland was en bijgestaan werd door zijn huidige raadslieden, alles aan gedaan om mogelijk nadeel dat in deze periode zou kunnen zijn ontstaan te compenseren. De verdediging heeft ten aanzien van alles wat zich in die periode heeft voorgedaan de gelegenheid gekregen om daar – door het formuleren van nadere verzoeken – op terug te komen en dat heeft zij ook gedaan. In die zin was de situatie niet heel anders geweest als het proces tegen [verdachte] in februari 2021 was gestopt en in november 2021 weer was aangevangen. De verdediging had dan immers alles wat in die periode in de zaken van de medeverdachten was gebeurd en in processen-verbaal was vervat, verstrekt gekregen en aan de hand van die stukken nadere onderzoekswensen kunnen formuleren. In mei 2022 – een half jaar na de aankomst van [verdachte] in Nederland – wilde de rechtbank het dossier met hem bespreken. Omdat hij zich onvoldoende voorbereid achtte om gehoord te worden op het dossier is het enkel door de rechtbank aan [verdachte] voorgehouden. Vragen over het dossier heeft hij toen – begrijpelijkerwijs – niet beantwoord. Op die zitting heeft de rechtbank uitdrukkelijk de mogelijkheid opengehouden voor [verdachte] om op latere zittingen op dat wat eerder aan hem is voorgehouden terug te komen, maar van die gelegenheid heeft hij geen gebruik gemaakt. Op 14 februari 2023 heeft de rechtbank een zitting gepland om hem (nogmaals) de gelegenheid te geven om inhoudelijk te verklaren over de zaaksdossiers, maar toen heeft hij er om hem moverende redenen voor gekozen om daarbij niet aanwezig te zijn.

Dat de detentie van [verdachte] in de EBI, met de daarbij behorende beperkingen, de voorbereiding van de verdediging soms lastig heeft gemaakt wil de rechtbank aannemen. Een verdediging voorbereiden met een cliënt in de EBI is complexer dan met een cliënt op vrije voeten of in een regulier huis van bewaring, zeker nu er de laatste jaren – door omstandigheden buiten [verdachte] en de verdediging om – aanvullende maatregelen in de EBI zijn getroffen die het overleg tussen raadsman en cliënt ingewikkelder maken. Het voorbereiden van een verdediging met een cliënt in de EBI kost simpelweg meer tijd. Met de ruime termijnen die de rechtbank de verdediging heeft gesteld voor het indienen van onderzoekswensen en het voorbereiden van haar pleidooi – waarbij de rechtbank overigens in grote lijnen is meegegaan met wat de verdediging voor ogen had – heeft zij voldoende tijd gekregen om haar verdediging goed te voeren. Ook geldt dat [verdachte] zelf in die periode voldoende tijd heeft gehad om zich in het dossier in te lezen.

De verdediging heeft tot slot een groot aantal bezwaren geuit tegen beslissingen van de rechtbank betrekking hebbend op:

- het verhoor van de partner van de kroongetuige als getuige (waarbij een deel van de bezwaren zich richt op beslissingen van de rechters-commissarissen en de wrakingskamer);

- het verhoor van de kroongetuige zelf (en de beslissingen van de rechtbank omtrent welke vragen al dan niet beantwoord moesten worden);

- het psychologisch rapport dat over de kroongetuige opgemaakt zou zijn.

De verdediging heeft ten aanzien van deze onderwerpen op de openbare zitting standpunten kunnen innemen en verzoeken kunnen doen. Dit heeft zij herhaaldelijk gedaan en de rechtbank heeft – gehoord het Openbaar Ministerie – telkens gemotiveerde beslissingen gegeven op deze verzoeken. Zo heeft de rechtbank op 8 juli 2022 beslist op het verzoek de partner van de kroongetuige te mogen horen[_c25cbe8f-04ca-49c2-8120-e701b8458354] en op 28 september 2022 heeft zij nogmaals op dit verzoek beslist.[_29739f7d-3e9b-46db-8eeb-74b081df956e] Op 7 december 2022 heeft zij beslist op het (herhaalde) verzoek om vragen voor te leggen aan de TBG-officier van justitie over financiële afspraken in de beschermingsovereenkomst.[_a6e1eac0-7327-4254-9160-0be9d3e81840] Op 7 juni 2023 heeft de rechtbank beslist op het verzoek om de kroongetuige nogmaals te mogen horen.[_71e84d48-ffe7-453c-b4a1-fc6e3b671e3e] Op het verzoek om inzage in een eventuele psychologische rapportage heeft de rechtbank beslist op 10 november 2022[_d1baaf3a-996e-49ff-bc73-71d124fc0486] en 7 december 2022.[_291ad49a-cad9-4f26-8eb7-d1d562f37e4f] Op de zitting van 6 februari 2024 en bij beslissing van 8 februari 2024 heeft de rechtbank beslist op verzoeken van de verdediging naar aanleiding van op 17 januari 2024 door het Openbaar Ministerie verstrekte stukken, waaronder een proces-verbaal over ontsleutelde berichten afkomstig van het PGP-toestel dat [medeverdachte 2] in detentie onder zich heeft gehad.[_af27f044-bbb3-49ab-b1a6-6eaa749caaaf] De omstandigheid dat de verdediging zich niet in die beslissingen kan vinden, maakt niet dat [verdachte] geen eerlijk proces heeft gehad.

Conclusie

Naar het oordeel van de rechtbank heeft de verdediging van [verdachte] voldoende tijd en faciliteiten gekregen om haar verdediging te voeren. Zij heeft voldoende tijd gekregen om zich in te lezen en nadere onderzoekswensen in te dienen. Ook heeft zij voldoende tijd gekregen om haar pleidooi voor te bereiden. Alle door de verdediging aangevoerde omstandigheden leiden, afzonderlijk noch gezamenlijk, tot de conclusie dat de wijze waarop het proces zoals het in eerste aanleg gevoerd is tegen [verdachte], niet eerlijk is geweest.

Voor zover in het voorgaande al vormverzuimen of (andere) onrechtmatigheden zijn vastgesteld leiden deze noch op zichzelf, noch gezamenlijk tot de conclusie dat het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk is in de vervolging. De conclusie van de rechtbank is daarom dat het Openbaar Ministerie ontvankelijk is in de vervolging.

Verder is de dagvaarding geldig, is deze rechtbank bevoegd tot kennisneming van de ten laste gelegde feiten en zijn er geen redenen voor schorsing van de vervolging.

4 Waardering van het bewijs

De rechtbank heeft op basis van de processen-verbaal van identificatie – en in voorkomende gevallen op basis van overige informatie in het dossier en/of wat is besproken ter terechtzitting – vastgesteld wie de gebruiker van een PGP-e-mailadres was. Ook is op basis daarvan vastgesteld of, en zo ja onder welke bijnamen een bepaalde gebruiker bekend stond of werd opgeslagen. In bijlage 2 bij dit vonnis is een overzicht opgenomen van deze PGP-e-mailadressen en de gebruikers met hun eventuele bijnamen.

De rechtbank zal hierna ten aanzien van [verdachte] aan de hand van de vindplaats in het dossier weergeven op grond waarvan is vastgesteld dat hij de gebruiker van een bepaald e-mailadres was. Als die verwijzing naar de vindplaats in het dossier – waar de feiten en omstandigheden die leiden tot de identificatie zijn beschreven – nog tot een inhoudelijke reactie nopen, naar aanleiding van hetgeen door de verdediging is aangevoerd of ambtshalve is geconstateerd, zal de rechtbank daarop hierna ook ingaan.

Het dossier bevat een aantal processen-verbaal van identificatie met betrekking tot e-mailadressen die door het Openbaar Ministerie aan andere personen, niet zijnde verdachten in Marengo, worden toegeschreven. In sommige gevallen is de identificatie van de gebruiker(s) van die overige e-mailadressen van belang voor de beoordeling en duiding van conversaties uit de zaaksdossiers en/of voor de koppeling van e-mailadressen aan (Marengo-)verdachten. Om die reden is de rechtbank nagegaan of de identificatie op basis van de in die processen-verbaal van identificatie genoemde feiten en omstandigheden gerechtvaardigd is. De rechtbank komt tot de conclusie dat dit het geval is. Om die reden zijn ook deze overige gebruikers van e-mailadressen in de genoemde bijlage bij dit vonnis opgenomen.

4.1.3.1 Standpunten

Het Openbaar Ministerie schrijft aan [verdachte] zeven, hierna te melden, e-mailadressen toe die hij in verschillende periodes zou hebben gebruikt.

De verdediging stelt dat van de aan [verdachte] in de zaaksdossiers Roos/Doorn en Kreta gekoppelde e-mailadressen, te weten 745e1a@ghostmail.biz, gdba597v@pgpsafe.net (Roos/Doorn), affc480s@pgpsafe.net en aa5a9b@activeshield.net (Kreta) niet kan worden vastgesteld dat [verdachte] er de gebruiker van was. In de kern voert de verdediging daartoe aan dat de koppeling alleen is gebaseerd op vermoedens, mede aan de hand van bijnamen waarvan [medeverdachte 2] heeft verklaard dat [verdachte] daaronder bekend staat. De bij die adressen behorende communicatie bevat echter geen identificerend taalgebruik en/of andere identificerende uitlatingen op basis waarvan deze adressen aan [verdachte] gekoppeld kunnen worden.

4.1.3.2 Oordeel van de rechtbank

De rechtbank stelt op basis van de processen-verbaal van identificatie vast dat [verdachte] de gebruiker is geweest van de volgende zeven e-mailadressen en ook dat hij wordt aangeduid met onder andere Grote, Kar, Kardash, Steen en Kale. Het betreft:

745e1a@ghostmail.biz,[_e2723c74-f57b-49d1-a5b5-f7975c91fdf1]

- gdba597v@pgpsafe.net,[_e0e14a35-6625-4e08-838c-8cee9136d13b]

- affc480s@pgpsafe.net,[_7a819608-f1e3-4bb6-806f-e02be988d013]

- aa5a9b@activeshield.net,[_4914ca93-5f82-4569-b61f-433d8970b974]

- xpzh217m@pgpsafe.net,[_048728bd-3c14-41e9-aa4c-c10029880d95]

- e01e80@activeshield.net[_197c70bd-af99-450b-9a03-7e4dd9dea0ea] en

- fjh206r@pgpsafe.net.[_6c3515ce-d7eb-4105-b732-f793b707ebaa]

De verdediging merkt terecht op dat in het proces-verbaal van identificatie van het e-mailadres 745e1a@ghostmail.biz (in een ‘opmerking verbalisant’) wordt vermeld dat [medeverdachte 2] in zijn verhoor van 15 februari 2018 voor [verdachte] de bijnamen Kardas, Grote en Kale noemt, terwijl het proces-verbaal zelf dateert van vóór dit verhoor, namelijk van 23 januari 2018. Het Openbaar Ministerie heeft daarover evenwel uitgelegd dat per abuis de datum niet is aangepast toen het oorspronkelijke proces-verbaal van 23 januari 2018 is aangepast na ontvangst van de verklaring van 15 februari 2018. De omstandigheid dat deze onjuiste datering in het proces-verbaal is blijven staan, maakt dan ook niet dat de inhoud van dit proces-verbaal van identificatie onbetrouwbaar is en niet voor het bewijs gebruikt kan worden. De informatie over de vermelde bijnamen volgt namelijk ook uit de eerder afgelegde kluisverklaringen van [medeverdachte 2].

De rechtbank stelt in dit verband vast dat de ‘opmerking verbalisant’ ziet op het eerste verhoor van [medeverdachte 2] als verdachte van 15 februari 2018. [medeverdachte 2] verklaart in dat verhoor dat [verdachte] meerdere bijnamen heeft, dat hij daarover eerder heeft verklaard en dat de voor hem meest bekende namen Kardash en Grote zijn.[_60295e9c-6ee8-4068-b8d6-720a4094ab30] Waar door [medeverdachte 2] in zijn eerste verhoor als verdachte wordt gerefereerd aan zijn eerdere verklaringen begrijpt de rechtbank dat hij doelt op zijn kluisverklaringen. In de kluisverklaring van 26 januari 2017 heeft [medeverdachte 2] onder meer verklaard dat de bijnaam van [verdachte] Kardas[_ae2080a9-7ad0-4efb-8d0b-d089ac74be85] is en dat hij [verdachte] zelf steeds onder een andere naam opslaat, de ene keer Lupo, dan Lucas, steeds iets met een ‘L’.[_90122e51-8ab0-49fe-98d3-658eeba34812] In de kluisverklaring van 20 maart 2017 heeft [medeverdachte 2] onder andere verklaard dat [verdachte] in de PGP-communicatie de naam Steen gebruikte, dat de spelling van [verdachte] niet zo goed was, dat [medeverdachte 2] zelf [verdachte] opsloeg in zijn namenlijst onder de naam ‘Logan’[_26a43926-7a8b-4021-ad30-52c568767042] en dat [verdachte] ook Kale[_a1ffac1f-12e5-47e1-b937-8249ecd01825] werd genoemd.

De rechtbank is verder van oordeel dat de communicatie die in het proces-verbaal van identificatie van dit adres wordt beschreven, aansluit bij de verklaringen van [medeverdachte 2] over de communicatie voorafgaand en na de moord op [slachtoffer 2]. De rechtbank wijst dan op de verklaringen van [medeverdachte 2] over het maken van foto’s van ‘Imo’ die aan [verdachte] moeten worden gestuurd en dat dit terugkomt in de PGP-communicatie. De verklaring van [medeverdachte 2] over de communicatie na de moord op [slachtoffer 2] en de instructies die [medeverdachte 2] meekrijgt over wat hij tegen de familie moet zeggen sluit ook aan bij de PGP-conversatie. In aanvulling op het proces-verbaal van identificatie is de rechtbank van oordeel dat ook de vermelding “pataYa” in het PGP-bericht van 10 januari 2017 meeweegt bij de koppeling van dit adres aan [verdachte]. Het betreft het volgende bericht waaruit de rechtbank afleidt dat [medeverdachte 9] het adres 745e1a@ghostmail.biz opslaat onder de naam ‘Kardach pataYa’.[_cff639dd-b257-420e-8943-65116dbe615f] [medeverdachte 2] heeft in zijn kluisverklaring van 20 maart 2017 verklaard dat ‘pataya’ de naam is van de hond van [verdachte], dat die benaming wordt gebruikt als een codewoord zodat degene met wie wordt gecommuniceerd zeker weet dat hij met [verdachte] van doen heeft.[_39df8384-dba6-47f3-aea9-2109ca321b14]

Anders dan de verdediging betoogt is de rechtbank van oordeel dat [verdachte] als gebruiker van het e-mailadres gdba597v@pgpsafe.net kan worden aangemerkt. In het aangehaalde proces-verbaal van identificatie wordt beschreven dat [medeverdachte 2], geconfronteerd met het contact ‘Lupo 2’ voor dit adres in de iPhone 6 die bij zijn aanhouding is aangetroffen, heeft verklaard dat dit [verdachte] is. In de woning van [medeverdachte 10] is op 2 mei 2018 een PGP-doosje van een BlackBerry aangetroffen en in beslag genomen en hierop zat een sticker met dit e-mailadres. In die woning zijn onder andere post, een bankpas, een verlopen paspoort en pasfoto’s van [verdachte] aangetroffen. Verder bevat het dossier het navolgende PGP-gesprek van 20 april 2017 tussen dit PGP-adres (reeds geduid als van [verdachte]) en [medeverdachte 10]:

De vermelding ‘ [naam] ’ wijst naar het oordeel van de rechtbank op [verdachte] als gebruiker van dit adres aangezien dit kan worden gezien als de afkorting van de bij de rechtbank bekende voornaam van zijn dochter. Daarbij betrekt de rechtbank dat [medeverdachte 10] wordt medegedeeld dat de ‘iped’ is achtergelaten door de gebruiker in de woonkamer waar [medeverdachte 10] kennelijk verblijft. Anders dan de verdediging stelt, is de vermelding van ‘ [naam] ’ tegen die achtergrond een aanwijzing dat [verdachte] degene is die aan het woord is.

De rechtbank overweegt verder nog dat de verdediging drie andere adressen die aan [verdachte] kunnen worden gekoppeld onbenoemd laat. De identificatie van de adressen xpzh217m@pgpsafe.net en e01e80@activeshield.net is onder andere gebaseerd op het feit dat de gebruiker van het adres e01e80@activeshield.net wordt geduid als ‘Steen&Pataya’, een combinatie van de van [verdachte] bekende bijnamen, dat de gebruikers van beide adressen zich ‘Bob’ noemen in de communicatie met de helpdesk van PGP-Safe, dat de gebruiker van xpzh217m@pgpsafe.net technische problemen lijkt te hebben waarover de gebruiker van de e01e80@activeshield.net communiceert met de helpdesk. Ook maakt de gebruiker van het adres e01e80@activeshield.net in een PGP-bericht melding dat hij in Colombia is, waar [verdachte] – zij het bijna drie jaren na dit bericht – is aangehouden. Ten aanzien van het adres fjh206r@pgpsafe.net geldt dat [verdachte] als gebruiker kan worden geïdentificeerd op basis van het feit dat verschillende PGP-gebruikers dit adres opslaan onder de bekende (combinatie van) bijnamen van [verdachte], waaronder Kardash, KaLe KaRdEZ, Kale en Steen en ook een keer ‘ [verdachte] utr’. Ook stuurt de gebruiker van dit adres op 23 januari 2016 de volgende PGP-berichten aan [medeverdachte 1]:

Hoewel het proces-verbaal van identificatie verwijst naar het tactisch verhoor van [medeverdachte 2] van 10 december 2019 heeft de rechtbank ook acht geslagen op de kluisverklaring van 26 januari 2017, waarin [medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 9] in 2010 gedetineerd zat in verband met een zogenoemde ripdeal waarbij onder andere [medeverdachte 9], [medeverdachte 10] en [betrokkene 16] (hierna: [betrokkene 16]) aanwezig waren.[_4decf4e3-47e7-4728-926b-5f9aac4f2b17] [medeverdachte 2] heeft ook verklaard dat de bijnaam van [betrokkene 16] ‘Spanjaard’ is.[_d2eafadf-b197-40e2-8a4e-9b39eb1e4c95]

De feiten en omstandigheden op basis waarvan deze drie adressen aan [verdachte] kunnen worden gekoppeld, dragen naar het oordeel van de rechtbank in onderlinge samenhang gelezen bij aan de identificaties van de andere vier adressen aan [verdachte] die de verdediging wel noemt.

Op 22 juni 2016 rond 21:52 uur is [slachtoffer 1] (hierna: [slachtoffer 1]) beschoten op de [adres] te [plaats] .[_d8b27b42-dd55-4ebd-97b0-e32b58a45929] Hij is ter plaatse overleden als gevolg van een groot aantal schotverwondingen.[_02465067-6014-4dfa-9cc5-16b2c251612c] Uit onderzoek is gebleken dat sprake is geweest van een gerichte aanslag op het leven van [slachtoffer 1].

[medeverdachte 6], [medeverdachte 7], [medeverdachte 2], [medeverdachte 8], [medeverdachte 3], [medeverdachte 9], [verdachte], [medeverdachte 10], [medeverdachte 11] en [medeverdachte 1] worden allen vervolgd voor het medeplegen van de moord op [slachtoffer 1] en voor het medeplegen van de voorbereiding van moord op [slachtoffer 1] in de periode van 17 april 2016 tot en met 22 juni 2016. Daarnaast is de verdenking gerezen dat ook [betrokkene 3] (hierna: [betrokkene 3] ), [betrokkene 1] (hierna: [betrokkene 1]) en [betrokkene 2] (hierna: [betrokkene 2]) doelwit waren van te plegen aanslagen. Met uitzondering van [medeverdachte 2] worden voornoemde verdachten ook vervolgd voor het medeplegen van de voorbereiding van moord op hen in de periode van 17 april 2016 tot en met 22 juni 2016.

Het onderzoek naar de gewelddadige dood van [slachtoffer 1] is indertijd gestart als TGO Kreta. Nadien heeft [medeverdachte 2] (kluis)verklaringen afgelegd en zijn PGP-berichten beschikbaar gekomen die beide in relatie tot dat onderzoek staan. Voor de bewijswaardering acht de rechtbank de volgende onderwerpen van belang: een schets van de voorgeschiedenis, de (kluis)verklaringen van [medeverdachte 2] in relatie tot het onderzoek Kreta, relevante PGP-berichten en andere onderzoeksbevindingen. Hieronder volgt een (beknopte) weergave en de duiding daarvan. Het overzicht met PGP-berichten is chronologisch en begint met het oog op de begrijpelijkheid op een eerder tijdstip dan de ten laste gelegde periode.

Het Openbaar Ministerie stelt zich op het standpunt dat het medeplegen van voorbereiding van moord op [slachtoffer 1], [betrokkene 1], [betrokkene 2] en [betrokkene 3] en het medeplegen van moord op [slachtoffer 1] bewezen kan worden.

De verdediging bepleit ten aanzien van beide feiten vrijspraak.

[betrokkene 1] is op 24 juni 2015 door de politie gewaarschuwd dat zijn leven gevaar liep en dat er (mogelijk) een baken onder zijn huurauto heeft gezeten.[_4f17212a-f636-4227-a671-49594d6c375e] Hij is door de politie als getuige gehoord op 27 juni 2015 en 7 september 2015.[_db451f15-efb1-4dab-8c8e-013e447dd0f7] Op 12 juli 2016 is hij bij de rechter-commissaris als getuige gehoord in het onderzoek Koper.[_b5e110a7-d3d7-4c40-b891-7e0c4cef0c74] De bijnaam van [betrokkene 1] is Chino.[_1b2fd980-3404-485a-9ee5-86a2f0203882]

[betrokkene 3] heeft op 27 juni 2015 aangifte gedaan van bedreiging.[_3a8c8567-0269-4189-baad-cd240118cf6d] Hij heeft verklaard dat hij enkele maanden daarvoor in België is gevolgd. Een van de drie inzittenden van de achtervolgende auto, een negroïde man, heeft hij herkend als iemand die volgens hem liquidaties pleegt voor [medeverdachte 1]. In de aangifte verklaart [betrokkene 3] dat een vriend, [betrokkene 1], eerder die week is gewaarschuwd. Volgens [betrokkene 3] heeft dat ermee te maken dat [betrokkene 1] wordt gebruikt om bij hem te komen of om hem, [betrokkene 3], een signaal te geven dat hij aan de beurt komt. [betrokkene 3] verklaart verder dat [verdachte] ook voor [medeverdachte 1] werkt. Hij zou [medeverdachte 1] aangeven waar een mogelijk slachtoffer is en hij zou ook mensen hebben die voor hem uitkijken naar personen. Als zij die persoon zien, dan geven zij dat door aan [verdachte] en hij stuurt dat dan met een PGP-bericht door aan [medeverdachte 1]. [medeverdachte 1] laat dan de negroïde man weten waar en wie degene is die dood moet. Op 9 oktober 2015 heeft [betrokkene 3] verklaard deze negroïde man te kennen als [betrokkene 17], die in juli 2015 is aangehouden in verband met de wapenvondst van Nieuwegein. Bij een fotoherkenning blijkt dit om [betrokkene 17] (hierna: [betrokkene 17]) te gaan.[_9e3fd539-63f1-4336-bf9c-01f4de99b3bc]Op 27 augustus, 9 oktober en 9 november 2015 heeft [betrokkene 3] verklaringen afgelegd in het onderzoek Bornheim.[_0fd69a3e-4425-4455-a587-2465000d3168] Dit onderzoek hangt samen met het onderzoek Koper. Op 2 oktober 2018 zijn tijdens een doorzoeking in de berging van de woning van een zus van [medeverdachte 1] drie USB-sticks aangetroffen. Op deze USB-sticks stond een pdf-bestand met daarin verhoren van [betrokkene 3] uit de onderzoeken Bornheim en Koper.[_0f8f0deb-0944-4aef-9a44-4b325b1c0427] In het onderzoek Koper heeft op 10 juni 2016 een getuigenverhoor van [betrokkene 3] bij de rechter-commissaris plaatsgevonden.[_74e1e3ae-7e5c-4f4e-bd0c-c342ac3976af]De bijnaam van [betrokkene 3] is Slager.[_b7aaf8fd-11de-4bd7-9aec-565ed7e21d44]

Op 15 september 2015 zijn in het tv-programma Opsporing Verzocht onder meer beelden vertoond van een ontmoeting van twee mannen bij het Carlton President Hotel in Maarssen.[_d0cbd11b-08e6-424e-8a89-63f104b8ad2a]Deze beelden/filmopnames zijn in het onderzoek Koper op gegevensdragers aangetroffen.[_738ff10d-2fba-43c9-a71b-bce7a903d33f] De beelden zijn vermoedelijk op 17 november 2014 heimelijk opgenomen.[_4d934070-f18f-4873-b47b-21fa99710efe]Op 16 september 2015 heeft [slachtoffer 1] contact gezocht met de politie omdat hij zichzelf en een vriend heeft herkend op de in Opsporing Verzocht vertoonde beelden.[_f3c03c64-0a3a-4793-8580-842c4891e3e1] De politie heeft [slachtoffer 1] die dag gewaarschuwd dat hij mogelijk slachtoffer van een liquidatie zou kunnen worden.

In de woning van [slachtoffer 1] is na zijn dood op 22 juni 2016 een oproeping aan hem aangetroffen om op 30 juni 2016 te getuigen bij de rechter-commissaris in het onderzoek Koper.[_7c1cfca8-0ab7-4f19-a431-069b5f53da5c]

heeft in zijn tweede kluisverklaring op 26 januari 2017 verklaard dat hem is gevraagd mee te helpen met het observeren van [slachtoffer 1], in de zin van: mocht je hem zien, gelijk melden alsjeblieft. Voorts verklaart hij dat Slager (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 3]) verklaringen heeft afgelegd en iedereen bij elkaar heeft opgenoemd waardoor iedereen naar hem op zoek was. [medeverdachte 2] heeft een deel van deze verklaringen gelezen op een USB-stick die hij van [verdachte] heeft gekregen.[_9396aa08-006c-41b0-b963-2b93bd044245] Dit is ruim voor de moord op [slachtoffer 1] geweest. [medeverdachte 2] verklaart dat hij (doorstuur)berichten heeft gezien waaruit duidelijk wordt dat het niet lukt om [betrokkene 3] te vinden en dat daarom is geprobeerd via zijn ‘kliekje’ bij hem te komen. Het gaat om [slachtoffer 1] en de Chino’s (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 1] en [betrokkene 2] ). [betrokkene 1] reed in die tijd in een witte Mercedes CLA. [medeverdachte 2] heeft kentekens doorgekregen met het verzoek het meteen door te geven als hij ze ziet. [slachtoffer 1] is ook gezien met een witte Mercedes CLA omdat hij weleens voor de deur werd opgehaald door deze persoon (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 1] ).[_74f64e3c-f077-4583-b822-5ddbc4ae5bab] heeft verder verklaard dat er een stroomversnelling is ontstaan na een incident in mei 2016 waardoor is gedacht dat [verdachte] ontvoerd zou worden.[_6415db90-503c-4e35-8f9a-bbab3e35102f]

[medeverdachte 2] verklaart dat [verdachte] altijd buiten de oorlog van [medeverdachte 1] is gehouden en geen nieuwsgierig type was die door gaat vragen. Die houding van [verdachte] is na het ontvoeringsincident veranderd. [medeverdachte 1] wilde vanaf dat moment gelijk de twee broers Chino aanpakken en [slachtoffer 1] later.[_8c428be8-6480-42aa-a097-9f0434527de8] [medeverdachte 2] verklaart verder dat ‘we’ later met het idee zijn gekomen [slachtoffer 1] te ‘zenderen’ (de rechtbank begrijpt: een tracker plaatsen) maar dat vonden ‘ze’ geen goed idee.[_f616fd15-5865-469b-8fa9-5c2c978c5f35] [medeverdachte 2] verklaart verder dat de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] zijn nagetrokken, dat hun autogegevens en adressen zijn gedeeld, dat er heel veel druk is ontstaan en alles op alles is gezet tegen [slachtoffer 1], omdat hij op korte termijn moest getuigen in het onderzoek Koper.[_baa68b4b-d53a-4e30-993f-46c7b8e98999]

In zijn kluisverklaring van 27 januari 2017 gaat [medeverdachte 2] uitvoeriger in op het onderzoek Kreta.[_4391cd69-e98c-49c6-9eb2-0df779e4b7c8] Hij verklaart dat hij kort na het ontvoeringsincident met [verdachte] via [verdachte] (doorstuur)berichten van [medeverdachte 1] kreeg waarin de gegevens van de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] stonden met de bedoeling het in de gaten te houden, ook in de lounge. [medeverdachte 2] is gevraagd te helpen hun auto’s te traceren en hij heeft dat gedaan. [medeverdachte 9] en andere personen, waarvan [medeverdachte 2] niet weet wie dit zijn, ook.[_bbbce6e2-97ab-40da-b02d-b5314b7b2d76] Blijkbaar is het de bedoeling om te beginnen met [betrokkene 1]. Een week later – een week voor de ramadan – willen ze toeslaan, de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] zouden makkelijk zijn. Dat is lastiger gebleken en er is een omwenteling gekomen waarbij de nadruk meer op [slachtoffer 1] is komen te liggen. Bij de observatie van [slachtoffer 1] is er een (doorstuur)bericht gestuurd dat hij nu op de Straatweg is. Er zijn ook rechtstreeks berichten gestuurd door [verdachte] aan [medeverdachte 2] met de vraag: kan je aan de slag om die jongens te spotten?[_9b8155dc-4954-4d79-b34e-6dbc437ee7c1] [medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 3] (de rechtbank begrijpt: [medeverdachte 3]) goed contact heeft met [slachtoffer 1]. Zij hebben telefonisch contact met elkaar. [medeverdachte 3] probeert [slachtoffer 1] te traceren en geeft het door als hij met hem heeft afgesproken. Er zijn mensen aan wie gevraagd is om het door te geven als zij [slachtoffer 1] zien en er zijn mensen die hebben gezocht naar [slachtoffer 1] en daar een bedrag voor te horen hebben gekregen. Er is dan van [slachtoffer 1] bekend dat hij op de (Amsterdamse)straatweg komt, bij het Griekse café, welke auto hij rijdt, het kenteken daarvan en andere informatie. [medeverdachte 2] verklaart dat hem in deze periode ook is gevraagd of hij professionele autorijders kent, waarop hij zegt te hebben geantwoord dat hij niet zo iemand kent. Er was blijkbaar wel iemand om te schieten, maar geen chauffeur. Hij heeft verklaard dat hem is gevraagd of hij een huis kan regelen in de omgeving van [plaats]. Er is tegen hem gezegd: zeg maar gewoon dat het voor een drugsdeal is. Vanwege het noemen van [plaats] begrijpt [medeverdachte 2] dat het verband houdt met [slachtoffer 1] .[_30f96ef3-5ba9-416b-b2e4-a946a8f1b286] De rechtbank stelt vast dat de voorgaande verklaring tot in detail wordt bevestigd in de hierna weergegeven PGP-berichten.

[medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 9] en hij een discussie hebben gehad over een huis, waarbij [medeverdachte 9] heeft geopperd een van de buurjongens te vragen. [medeverdachte 2] heeft vervolgens een buurjongen benaderd en hem gezegd dat hij een huis nodig heeft voor een drugsdelict. Via deze buurjongen is een andere jongen uit de buurt gevraagd, die uiteindelijk ook zijn huis in [plaats] heeft uitgeleend in ruil voor een vakantie van circa € 1.700,-.[_a0d82c85-dcbe-438f-b5b6-fb95fbb35ead] Dit is door [medeverdachte 2] aan [verdachte] doorgegeven en hij heeft daarmee ingestemd. De chauffeurs zijn het adres gaan bekijken en hebben het goed gevonden. [medeverdachte 2] verklaart dat hij contant geld heeft gekregen van [medeverdachte 9], die op dat moment niet wist waar het voor was. Het geven van contant geld is wel normaal, dat gebeurt vaker. [medeverdachte 9] wist in zijn achterhoofd wel waar het om ging.[_cf877beb-20a0-4cbc-b1fc-1f1be56b003d] [medeverdachte 2] verklaart dat hij het geld aan de bewoner heeft gegeven en die heeft gezegd het geld te gaan storten en de vakantie te gaan boeken. [medeverdachte 2] heeft de sleutels gekregen en op verzoek (via een doorstuurbericht waarin stond: lees wat ze zeggen, maak sleutels na) van [verdachte] laten kopiëren. [medeverdachte 2] heeft de sleutels afgegeven. [medeverdachte 2] is gevraagd een ander adres, aan de [adres], te bekijken. Dat heeft hij gedaan en hij heeft [verdachte] laten weten dat het oké is. Door de eigenaar zijn, na de liquidatie van [slachtoffer 1], in dit huis kogels aangetroffen. Blijkbaar is deze woning door [medeverdachte 3] geregeld. Nadat de bewoners van de woning in [plaats] op vakantie zijn gegaan is er gelijk actie ondernomen. Het hele verhaal van observeren is opnieuw begonnen.[_3a7cf530-426e-41cd-becb-626841219551] [medeverdachte 2] verklaart dat [slachtoffer 1] niet makkelijk te vinden was en dat er berichten zijn geweest dat hij mogelijk in het buitenland verblijft waarbij gevraagd is toch bij het huis te posten. Het plaatsen van een zender die mogelijk niet te traceren is, is overwogen en dat idee is uiteindelijk verworpen. [medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 3] niet volledig wilde meewerken. Er is hem gevraagd [slachtoffer 1] te lokken en daar heeft hij blijkbaar moeilijk over gedaan en ook op berichten heeft hij niet altijd gereageerd. [medeverdachte 3] wist dat [slachtoffer 1] gepakt ging worden. [slachtoffer 1] heeft ook niet steeds de waarheid verteld aan [medeverdachte 3]. Er moet met [medeverdachte 3] overleg zijn geweest over wat [slachtoffer 1] heeft gedaan en waarom hij gepakt gaat worden, aldus [medeverdachte 2]. De rechtbank stelt vast dat al het voorgaande nagenoeg geheel ondersteuning vindt in de hierna weergegeven PGP-berichten en in verklaringen van de bewoners van de twee woningen, alsmede in financieel onderzoek naar de betaling en vakantie van de bewoners van de betreffende woning in [plaats].

[medeverdachte 2] verklaart dat in de dagen kort voor 22 juni 2016 een auto met camera is geplaatst op de [adres] met enig zicht op het huis van [slachtoffer 1]. [medeverdachte 2] verklaart dat hij en [medeverdachte 9] dat hebben gedaan. [medeverdachte 9] heeft de beelden uitgelezen, het was moeilijk en heeft niet gewerkt.[_71fcfe12-51d1-4b00-a573-843bb269b27e] De dag voor zijn liquidatie is [slachtoffer 1] getraceerd en in de avond is er een raam bij hem ingegooid. [medeverdachte 3] heeft een bericht aan [verdachte] gestuurd dat hij met [slachtoffer 1] heeft afgesproken. [medeverdachte 2] is zich gaan stationeren op de [adres]. Hem is gevraagd zicht te houden op de woning van [slachtoffer 1]. De afspraak met [medeverdachte 3] is toen niet doorgegaan. Omstreeks 22:30 uur heeft [medeverdachte 2] (thuis) bericht ontvangen dat [slachtoffer 1] thuis is en of hij wil gaan kijken en het in de gaten houden tot het andere team er is. [medeverdachte 2] heeft een bericht ontvangen dat het andere team is aangekomen en dat hij kan gaan. Kort daarna is er weer een verzoek of hij naar de woning van [slachtoffer 1] terug kan gaan. [medeverdachte 2] heeft daar rondgelopen en een (doorstuur)bericht ontvangen van [verdachte] dat de spot nu moet wegwezen waarop [medeverdachte 2] is weggegaan. Blijkbaar heeft iemand toen een baksteen door de ruit gegooid. Daarover is de volgende dag gezegd dat dit is geweest om [slachtoffer 1] uit huis te lokken, aldus telkens [medeverdachte 2]. [medeverdachte 2] kreeg diezelfde nacht bericht, dat de heads het hebben geprobeerd, maar dat het niet was gelukt, en dat die hond door het keukenraam had gekeken maar niet naar buiten was gekomen.[_009d9c27-867d-49ec-b1d2-fe196706b363]

[medeverdachte 2] verklaart dat hij op 22 juni 2016 in de nacht of vroege ochtend bericht ontvangt dat zij de hele dag op [slachtoffer 1] gaan zitten en dat waar hij ook is er gelijk actie wordt gezet.[_5b54a494-7ef4-4582-a6d3-988517481899]

[medeverdachte 2] is vervolgens via [medeverdachte 9] in een andere auto gaan rijden, hij wil niet langer rijden in auto’s uit zijn privésfeer. [medeverdachte 2] verklaart dat hij de sleutel van de Seat Ibiza van [medeverdachte 9] heeft gekregen.[_b4335656-91a7-4bd6-9eac-91c87fbe153a] [medeverdachte 2] is met deze auto bij de Kalymnosdreef (plek A) gaan staan, daar is hij op een gegeven moment gezien door een buurtbewoner en daarom is hij verplaatst naar de [adres] (plek B). [medeverdachte 9] is aan het eind van de middag ook gekomen en hij vertelt [medeverdachte 2] dat hij [medeverdachte 3] in zijn auto heeft gezien maar dat hij niet reageert op berichten.[_511906e8-6c44-40e5-b82a-a7f34e49cd26] [medeverdachte 2] is op zoek gegaan naar [medeverdachte 3] en ziet hem in gezelschap van [slachtoffer 1] uit de Milosdreef komen rijden. [medeverdachte 2] stuurt een bericht hierover aan [verdachte] en ook hij laat weten dat [medeverdachte 3] niet reageert op zijn berichten. [medeverdachte 2] ziet wat later [medeverdachte 3] bij de autoboulevard rijden, geeft dat door en raakt hem vervolgens kwijt. [medeverdachte 2] krijgt daarna bericht dat [medeverdachte 3] heeft laten weten dat hij met [slachtoffer 1] is geweest en dat [slachtoffer 1] nu thuis is, aldus steeds [medeverdachte 2] .[_b9581d6f-90d9-44a4-8112-e51f51c6eb57] [medeverdachte 3] heeft verklaard dat hij de betreffende middag met [slachtoffer 1] naar een autoverhuurbedrijf is gegaan.[_f3d8b807-bf30-4ef4-a0ef-232560a8714c] De rechtbank stelt vast dat deze verklaring ondersteuning biedt aan die van [medeverdachte 2] over het volgen van [medeverdachte 3] en [slachtoffer 1] die dag. Ook is uit het verificatieonderzoek gebleken dat [medeverdachte 2] ’s beschrijving van de route die hij reed bij het volgen van [medeverdachte 3] en [slachtoffer 1] overeenkomt met de feitelijke situatie en dat het volgen bevestigd wordt door de verkeersgegevens van [medeverdachte 2] en [medeverdachte 3] .[_3c93e346-ec20-4dcf-b056-7f1d7c12581f] De beschrijving door [medeverdachte 2] van de auto waarin [medeverdachte 3] reed is daarin eveneens bevestigd. Die auto (een zwarte Volkswagen Passat) stond op naam van de broer van [medeverdachte 3] en [medeverdachte 3] is op 24 juni 2016 in die auto gecontroleerd in Amsterdam met [verdachte] als bijrijder.[_ed2ba191-9fb9-4d9d-bf54-f911f792103e]

[medeverdachte 2] verklaart dat hij op enig moment een bericht ontvangt van [verdachte] dat ‘die hond’ thuis is en ook of de spot daar naartoe kan gaan. [medeverdachte 2] is eerst naar de Kalymnosdreef (plek A) gegaan tot de eerdergenoemde buurtbewoner hem daar weer ziet om dan naar plek B te gaan met zicht op de woning. [medeverdachte 9] staat op de Naxosdreef (plek C) met zicht op een hek. Dat hek kan [medeverdachte 2] niet in de gaten houden. Een man met een groen shirt (geïdentificeerd als [betrokkene 18], hierna: [betrokkene 18]) belt bij [slachtoffer 1] aan en [medeverdachte 2] ziet hem met [slachtoffer 1] naar buiten komen. [medeverdachte 2] informeert meteen [verdachte]. [slachtoffer 1] en de man met het groene shirt lopen de bocht om. [medeverdachte 2] verklaart dat hij het zicht op hen zou verliezen, maar dat [medeverdachte 9] wel zicht zou hebben als hij naar plek D gaat. [medeverdachte 2] stuurt [medeverdachte 9] hierover bericht en hij is op dat moment naar plek D gegaan. [medeverdachte 9] antwoordt dat hij ze ziet, dat ze staan te praten en vervolgens dat ze terug lopen. [medeverdachte 2] krijgt ze vervolgens inderdaad weer in zicht.[_ccf76149-d57b-47fa-aa68-bacf2e7b008a] [medeverdachte 2] ziet ze bij het huis op de hoek van [adres] met Milosdreef stoppen. Zij gaan weer de Milosdreef op. [medeverdachte 2] ziet ze niet meer en gaat ervan uit dat [medeverdachte 9] dan klaar staat op plek C. Heel kort daarna ziet [medeverdachte 2] [slachtoffer 1] rennen, hij ziet een vrouw die geschrokken was en daarom wist hij dat de actie gaande is. Hij rijdt direct weg en stuurt [medeverdachte 9] bericht. Ook stuurt hij [verdachte] meermaals bericht dat die mensen actie zetten waar hij bij is, dat dit niet de bedoeling was. [verdachte] laat weten dat hij het gewoon heeft doorgestuurd. [medeverdachte 2] verklaart vervolgens dat hij [medeverdachte 9] heeft gevraagd waar zij elkaar gaan zien en dat hij van de Seat Ibiza af wil. Deze heeft hij geparkeerd ergens in het verlengde van de Straatweg (de rechtbank begrijpt: Amsterdamsestraatweg). De sleutel heeft hij aan [medeverdachte 9] gegeven, die zijn auto ook in deze omgeving heeft geparkeerd en samen zijn zij bij de Straatweg (de rechtbank begrijpt: Amsterdamsestraatweg) bij [betrokkene 16] in de auto gestapt. [medeverdachte 2] verklaart dat hem werd gevraagd waar hij was, dat hij geantwoord heeft dat hij aan het parkeren is en waar hij staat, dat [medeverdachte 9] toen nog zou komen en dat hij blijkbaar contact had gehad met [betrokkene 16] .[_8a33a030-4312-4ce8-adcf-cd6990f5e95b] [medeverdachte 2] verklaart dat er politieauto’s en helikopters te horen waren en dat zij naar de McDonald’s zijn gegaan om te eten. Onderweg heeft [medeverdachte 2] een bericht ontvangen met de vraag dat met spoed het adres in [plaats] nodig was, waarna hij het adres aan de [adres] heeft gestuurd. Kort daarna komt het bericht dat de heads veilig zijn. Zij hebben een kilometer moeten rennen, het is een doorstuurbericht van [medeverdachte 1] .[_96409a27-785f-4a90-afa3-82dad0d57836] Bij McDonald’s komt ook Lange Pep.[_a561b368-d667-4bb4-b7a7-47dbd950ace5] Na het eten zijn [medeverdachte 2] en [medeverdachte 9] door [betrokkene 16] af gezet bij de Platinum Lounge. [medeverdachte 9] heeft nog gezegd: nu gaan we naar de hel toe. [medeverdachte 2] verklaart dat dit hem bevreemdde, omdat het gebeurde niet de bedoeling was, hij is gaan helpen, maar dit was van te voren niet gezegd.[_cdb46d4a-5246-44f9-8f1d-ca056db76b91]Na de berichten dat de heads veilig zijn heeft [medeverdachte 2] doorstuurberichten van [verdachte] ontvangen, met de tekst: ‘Machine preacher heeft hem goed te pakken’, ‘Die waterhoofd leeft niet meer’ en ‘Hij heeft vijf, zes bullets door zijn hoofd heen gejaagd.’ Daar is in de chats lachend op gereageerd. [medeverdachte 9] heeft deze berichten blijkbaar niet gekregen. [verdachte] heeft er niet om gelachen, aldus [medeverdachte 2] .[_b06dae85-28e0-4b17-8cd8-8c0a6173f1a2]

[medeverdachte 2] verklaart verder dat hij toen hij de Platinum Lounge uit liep [medeverdachte 9] met [medeverdachte 3] zag praten en dat [medeverdachte 3] gestrest was. [medeverdachte 2] is weggegaan en krijgt later een bericht van [medeverdachte 9] dat hij naar hem toe komt. Hij kwam vervolgens met [betrokkene 16] naar [medeverdachte 2] en gaf [medeverdachte 2] een stuk of zes of zeven kogels, een flesje met spul erin, een jackje en handschoenen. [medeverdachte 9] vroeg [medeverdachte 2] de kogels schoon te maken en alles te dumpen. Dat heeft hij gedaan. [medeverdachte 9] heeft verteld dat [medeverdachte 3] in paniek was, dat hij de woning (aan de [adres]) geregeld had en dat de bewoner kort na de liquidatie van [slachtoffer 1] naar huis is gegaan en kogels en die spullen heeft gevonden. [medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 9], als het goed is, erheen is gereden en de spullen heeft aangepakt. [medeverdachte 2] heeft het jasje in een kledingbak gedaan.[_71d3c629-3f73-4a4c-974c-b34d8e2bc8c9] [verdachte] heeft [medeverdachte 2] een doorstuurbericht van [medeverdachte 1] gestuurd waarop hij heeft geantwoord dat hij de kogels, schoongemaakt, in het water heeft geloosd, handschoenen in de vuilcontainer, flesje in een andere en het jasje in de kledingbak. Hij krijgt bericht terug dat de kleding en handschoenen verbrand moesten worden.

[medeverdachte 2] verklaart dat hem met een doorstuurbericht van [medeverdachte 1] door [verdachte] is gevraagd de woning in [plaats] op te ruimen. Daar zou een tas met kleding zijn en er zouden ook wapens zijn in de berging. [medeverdachte 2] vindt daar een tasje met twee wapens, een wapen met demper en een Glock 17 of 19. Het wapen met demper herkent [medeverdachte 2] van (een foto van) de zaak Koper.[_d408f1de-087b-4244-8930-c7be7a7eb936] [medeverdachte 2] neemt dit mee. [medeverdachte 2] verklaart verder dat [medeverdachte 9] laat weten dat hij naar de Hornbach gaat om inkopen te doen en daar een slijptol, handschoenen, een overall, mondkapjes en doekjes heeft gekocht. [medeverdachte 9] en [medeverdachte 2] hebben in de schuur van [medeverdachte 2] de wapens in stukken geslepen en met allesreiniger de kogels schoongemaakt. [medeverdachte 2] heeft dit op verschillende plaatsen in de rivier en een kanaal gegooid, terwijl [medeverdachte 9] de boel in de gaten hield. De kleding is verbrand bij [verdachte] op de camping in Makkum. [medeverdachte 2] verklaart dat hij op de terugweg (maar in Nieuwegein) een boete heeft gekregen voor te hard rijden.[_2d94e68b-ddc6-439a-90a6-fcbe4333476f] [verdachte] heeft [medeverdachte 2] op de camping gezegd dat hij over twee, drie dagen een nieuwe telefoon zou krijgen en dat iedereen overstapte naar een nieuwe telefoon.[_b1759977-be54-403a-948d-bd218f21e232] [medeverdachte 2] en [medeverdachte 9] is nog gevraagd de woning in [plaats] schoon te maken maar dat hebben zij allebei niet willen doen en de originele sleutels zijn teruggegeven aan de bewoner.[_ae7b8f1a-0ade-4636-8356-3b8364fb330d]

Voor de beoordeling van deze zaak zijn berichten uit in beslag genomen telefoons en uit de Marengo-dataset van belang.

4.2.5.1 Periode van oktober tot en met december 2015

Het dossier bevat PGP-berichten van [medeverdachte 13] aan [medeverdachte 12] onder de kop: Berichten over observeren dikkop/groothoofd.[_2572de04-8b0c-48ae-ae10-676dc911fad3] Deze leiden de rechtbank tot de volgende conclusies.

[medeverdachte 13] heeft het in deze berichten aan [medeverdachte 12] over [slachtoffer 1]. In oktober 2015 is [medeverdachte 13] bezig te achterhalen waar [slachtoffer 1] woont met de bedoeling hem (heimelijk) te kunnen observeren. [medeverdachte 13] houdt [medeverdachte 12] hiervan op de hoogte. De rechtbank gaat er, gezien het verloop van de berichten, zowel wat betreft tijd als inhoud, van uit dat [medeverdachte 12] actief deelneemt aan de communicatie.

13 oktober 2015

15 oktober 2015

18 oktober 2015

4.2.5.2 Periode van december 2015 tot en met januari 2016

[medeverdachte 1] heeft rond 22 december 2015 een dossier aan [medeverdachte 7] gegeven. Dat blijkt uit onderstaande berichten.[_dab2cb5f-2e30-475c-8f64-49dc1fd3120b] Gelet op de inhoud stelt de rechtbank vast dat het dossier waarover gesproken wordt het dossier van het onderzoek Koper is.

24 januari 2016

In dezelfde periode heeft [medeverdachte 1] een foto van [betrokkene 3], waarover hij op dat moment kennelijk de beschikking had, aan een onbekend gebleven persoon (gebruiker van het PGP-account l774580d6z@ennetcom.com) verzonden.[_9971ef6a-3be3-4801-892e-c7c0133189ea]

29 december 2015

De rechtbank leidt uit de volgende berichten van [medeverdachte 11] af dat hij met [medeverdachte 1] bespreekt dat [betrokkene 3] (wiens bijnaam immers Slager is) heeft gepraat en dat dit gevolgen moet hebben. [betrokkene 3] is kennelijk onvindbaar. De inhoud van het bericht van 19:24 uur sluit aan bij de verklaringen bij de politie van [betrokkene 3] waarin hij [betrokkene 17], [verdachte] en [medeverdachte 1] heeft genoemd. De rechtbank gaat ervan uit dat met ‘book’ [betrokkene 17] wordt bedoeld, want zijn bijnaam is Boek, en dat met ‘kale’ [verdachte] wordt bedoeld, een van zijn bijnamen is Kale. De rechtbank gaat er verder van uit, gezien het verloop van de berichten wat betreft tijdstip en inhoud, dat [medeverdachte 1] reageert op de berichten van [medeverdachte 11].

7 januari 2016 [_57b23da0-e225-4bf2-8988-f292fb4ba127]

Dat [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] inderdaad actief met elkaar communiceren wordt bevestigd door latere berichtenwisselingen, waaronder het hieronder genoemde. De rechtbank leidt uit deze berichten af dat [medeverdachte 11] en [medeverdachte 1] ervan uitgaan dat [betrokkene 3] beschermd wordt en dat degenen die hem beschermen in ieder geval met [medeverdachte 1] bezig zijn. [medeverdachte 1] vindt dat ‘we’ (de rechtbank begrijpt: in ieder geval [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11]) informatie over deze personen moeten verzamelen met de bedoeling toe te kunnen slaan.

9 januari 2016 [_6c8e0b72-63aa-4d2b-aa52-d7a10aa8e2b5]

Uit de navolgende berichten van 11 januari 2016 blijkt dat [verdachte] (bijgenaamd: Steen of Kerdas) [medeverdachte 1] op de hoogte houdt van de verblijfplaats van [slachtoffer 1], [betrokkene 1] en twee andere personen. [medeverdachte 1] informeert [medeverdachte 11] daarover. [medeverdachte 11] vermoedt dat [betrokkene 3] daar dan ook zal zijn. [medeverdachte 1] bevestigt dat [betrokkene 3] de dag ervoor ‘mocro’ (de rechtbank begrijpt: Marokko) in is geweest. Hieruit blijkt dat [medeverdachte 1] op de hoogte is van bewegingen van [betrokkene 3]. De rechtbank gaat ervan uit dat, gelet op de inhoud van het doorgestuurde bericht met tijdsaanduiding 18:28 uur, het proces-verbaal waar [verdachte] het over heeft een proces-verbaal uit het onderzoek Koper betreft. Dat dossier is eind december 2015 verspreid ten behoeve van de pro formazitting van 14 januari 2016.[_6589b161-134a-4aaa-9a5d-d97122e47a49] Uit het bericht van 17:51 uur blijkt dat [medeverdachte 1] er al voor deze zitting van op de hoogte is dat door [slachtoffer 1] en [betrokkene 1] verklaringen zijn afgelegd en uit de eerder genoemde communicatie met [medeverdachte 11] op 7 januari 2016 geldt ditzelfde ten aanzien van [betrokkene 3]. De rechtbank maakt uit deze communicatie ook op dat [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] er (steeds meer) van uit gaan dat zij door een andere groep, waar [betrokkene 3], [slachtoffer 1] en [betrokkene 1] deel van uitmaken, als vijanden worden beschouwd en dat deze andere groep er mogelijk op uit is hen (de rechtbank begrijpt: in ieder geval [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11]) te doden.

11 januari 2016 [_2f0ca1d8-856f-4f96-b255-a840a0f312e0]

Tijdens de pro formazitting in de zaak Koper heeft [medeverdachte 12] (bijgenaamd: Piet) de navolgende berichten, waarin door [medeverdachte 15] die hij in zijn telefoon heeft opgeslagen als Brada Bril, verslag wordt gedaan van die zitting, doorgestuurd naar [medeverdachte 1]. [betrokkene 3], [betrokkene 1 en betrokkene 2] en [slachtoffer 1] zijn daar – mede – onderwerp van gesprek.

14 januari 2016 [_2ae9b7e0-93a7-490d-bb91-7bcaa1e3d226]

Het verloop van de pro formazitting van 14 januari 2016 wordt door [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] op 15 januari 2016 besproken, zoals blijkt uit onder andere onderstaande berichten. Uit deze berichten blijkt dat [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] bespreken dat [slachtoffer 1] (die yoego), [betrokkene 1] (chino) en [betrokkene 3] (slager) als getuigen zullen worden gehoord in het onderzoek Koper. De reactie van [medeverdachte 11] komt er op neer dat hij vindt dat een aantal mensen (de rechtbank neemt aan: in ieder geval de genoemde mensen) gedood moeten worden (gaan slapen). [medeverdachte 1] vindt dat hij en [medeverdachte 11] goed met elkaar moeten praten want het is nu een echte oorlog, zij zijn vogelvrij verklaard en dat vraagt om een (re)actie. Later deze dag spreken [medeverdachte 11] en [medeverdachte 1] weer over de getuigen, waaronder [slachtoffer 1], [betrokkene 3] en [betrokkene 1].

15 januari 2016 [_bd04aa95-31c4-4801-8f1c-bfef7d6c2a9f]

Uit het dossier blijkt dat op 19 januari 2016 een bestelbus voorzien van tennisstickers in beslag is genomen. Deze bus was uitgerust met software om heimelijk video-opnames te maken. In de bus is een SD-kaart aangetroffen met daarop observatiefoto’s van [betrokkene 22] (hierna: [betrokkene 22] ), een neef van [medeverdachte 1], bijgenaamd Bolle.[_6676f7aa-722a-4fd4-8336-a28aa56c9536] Het onderzoek Vosbergen ziet op deze vondst. Op 23 januari 2016 stelt [betrokkene 22] [medeverdachte 1] ervan op de hoogte dat hij is gewaarschuwd door de politie (petten) en dat zijn leven mogelijk in gevaar is.

23 januari 2016 [_c4771377-3b96-4ccd-92e3-13195f5d9ab6]

[medeverdachte 1] informeert een paar minuten later [medeverdachte 12][_18795fd8-c407-4705-b148-16efc5210328] en [medeverdachte 11] .[_020bd3f7-de07-4bf5-b59d-ea6a61ed6f20] Kort daarna informeert hij [verdachte][_f845eff1-a56d-41f0-8b6c-62025630efa4] en weer wat later informeert hij [medeverdachte 7] .[_3f150a43-b068-41de-a8cb-3a3302b0102d] Ze denken alle vier mee met [medeverdachte 1] en [verdachte] en [medeverdachte 7] geven aan dat zij gaan uitzoeken wie er achter zou kunnen zitten. Uit de berichten komt naar voren dat [medeverdachte 7] de mogelijkheid met [medeverdachte 1] bespreekt dat [betrokkene 3] er achter zou kunnen zitten. De rechtbank leidt uit deze berichten af dat [medeverdachte 7] suggereert dat eventueel een lid van de familie van [betrokkene 3] vermoord zou kunnen worden. Hij zegt ook toe informatie te verzamelen en actie te ondernemen en hij geeft daadwerkelijk informatie over de familie van [betrokkene 3] aan [medeverdachte 1] .[_8b917c6a-c8a7-4afa-a769-25edb27281e4]

[medeverdachte 1] heeft de observatie van [betrokkene 22] dezelfde avond ook gedeeld met [medeverdachte 8]. Ook hij doet actief onderzoek naar wie er achter de tennisbus zit.[_df1ab008-ff2e-4d97-9610-33ace0e233d0] Uit berichten aan en afkomstig van [medeverdachte 7] blijkt dat hij in de dagen daarna door [medeverdachte 1] op de hoogte wordt gehouden van hetgeen [betrokkene 22] zegt over wat voor persoon met die bus te maken zou hebben en in wat voor auto deze persoon zou rijden. Weliswaar is de afzender van deze berichten niet bekend, maar gezien de inhoud van deze (doorstuur)berichten in samenhang met gedateerde berichten van [medeverdachte 7] aan [medeverdachte 1] leidt de rechtbank af dat de ongedateerde berichten van [medeverdachte 1] afkomstig zijn. [medeverdachte 1] heeft [betrokkene 22] opgeslagen in zijn PGP-toestel als Bolle n. In deze berichten wordt gesuggereerd dat Chino (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 1]) met de bus te maken zou hebben.[_6087fa3f-d748-4abf-b0a9-b2278cf29dbe]

[medeverdachte 7] informeert [medeverdachte 1] over het type auto’s waar de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] in rijden en vraagt waar [betrokkene 22] de Volkswagen Golf 4 heeft gezien. De rechtbank gaat ervan uit, gelet op de inhoud van het doorgestuurde bericht van [betrokkene 22] (Bolle n), dat onderstaand bericht van [medeverdachte 1] afkomstig is en een reactie is op de vraag van [medeverdachte 7] .[_e606c689-70fb-43c5-9cab-160653a788a4]

24 januari 2016 [_7206e9c5-ef7e-432a-b4d8-3633b5115094]

[medeverdachte 7] laat [medeverdachte 1] weten dat zij rond gaan vragen. Uit de berichten blijkt dat [medeverdachte 7] daadwerkelijk bij zijn broer [medeverdachte 6] (Brede) navraag doet en diens antwoorden aan [medeverdachte 1] doorstuurt.[_a62b0168-5ca3-4ac0-972a-3fa483e58320]

[medeverdachte 2] heeft – het is hiervoor al weergegeven – als achtergrond van de moord op [slachtoffer 1] geschetst dat Slager (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 3]) verklaringen heeft afgelegd over [medeverdachte 1], [verdachte] en anderen, waardoor iedereen naar hem op zoek was.[_6811babb-575d-4f30-9249-5dde49dc73c4] Een deel van deze verklaringen heeft hij gelezen en hij heeft (doorstuur)berichten gezien waaruit duidelijk wordt dat het niet lukt om [betrokkene 3] te vinden en dat daarom is geprobeerd via zijn ‘kliekje’ bij hem te komen. Daarmee worden [slachtoffer 1] en de Chino’s (de rechtbank begrijpt: [betrokkene 1] en [betrokkene 2]) bedoeld. De hiervoor aangehaalde berichten in de periode december 2015 tot en met januari 2016 ondersteunen de verklaring van [medeverdachte 2] over de achtergrond van de moord op [slachtoffer 1]. De berichten uit oktober 2015 maken duidelijk dat er al langer naar [slachtoffer 1] is uitgekeken. Dat geldt ook voor [betrokkene 3] en [betrokkene 1] blijkens hun verklaringen uit 2015 (zie hoofdstuk 4.2.3 Voorgeschiedenis).

4.2.5.3 Periode van 17 tot en met 19 april 2016

Op 17 april 2016 is [slachtoffer 4] (hierna: [slachtoffer 4] ), bijgenaamd Hak, in IJsselstein doodgeschoten. Dezelfde dag vindt onderstaande berichtenwisseling tussen [medeverdachte 1] en [betrokkene 23] (hierna: [betrokkene 23] ), een contact van hem, plaats. De rechtbank acht deze van belang omdat hierdoor duidelijk wordt dat er een link bestaat tussen [slachtoffer 4], [betrokkene 3] en de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] en dat zij allemaal in verband staan met een kennelijke oorlog. Ook de verklaring van [betrokkene 3] speelt hierbij een rol. De gewelddadige dood van [slachtoffer 4] moet de andere partij duidelijk maken hoe ver [medeverdachte 1] bereid is te gaan in een oorlog. Gelet op de inhoud van de berichten gaat de rechtbank ervan uit dat dit dezelfde oorlog is waar [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] het over hebben in berichten van januari 2016. Wat [medeverdachte 1] betreft gaat [betrokkene 3] dood (slapen), ongeacht of hij zijn verklaring intrekt.

17 april 2016 [_7f361bf9-7297-4d51-a9e2-94a17d0bdbb8]

Uit onderstaande berichten blijkt dat [medeverdachte 1] en [medeverdachte 7] het de dag nadat [slachtoffer 4] vermoord is over hem hebben, hij was een vriend van de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2]. [medeverdachte 7] noemt deze mensen ratten en honden.[_44b659a0-c106-43d2-a87f-73a51aa95cbd] Verder laat [medeverdachte 1] zijn broer [betrokkene 10] die dag weten dat [medeverdachte 8] (black) nieuwe spot auto’s moet regelen. De spots moeten klaar staan. [betrokkene 10] had al aan [medeverdachte 8] doorgegeven dat er snel nieuwe auto’s moeten komen. Uit het bericht van 20:29:14 uur in samenhang met het antwoord van [betrokkene 10] blijkt dat de auto’s ook zijn geregeld door [medeverdachte 8] .[_dfe61821-415b-4125-b036-161aef6c9e51]

18 april 2016

4.2.5.4 Periode van 20 mei tot en met 1 juni 2016

Door [medeverdachte 2] is verklaard dat zich ergens in mei 2016 bij de Platinum Lounge in Utrecht een situatie heeft voorgedaan waardoor gedacht werd dat [verdachte] ontvoerd zou worden en dat [betrokkene 3] en [betrokkene 2] daarbij betrokken waren.[_ef91760e-b1f2-44e6-9f52-e308a50d6ae8] De volgende chats bevestigen dat daar inderdaad sprake van is geweest.[_12894e50-f8b4-458b-b1be-addb5acbf56a] Uit onderstaande berichten blijkt verder dat [medeverdachte 1] direct als hij dit hoort informatie over [betrokkene 3] vraagt aan [medeverdachte 7] .[_03609526-04fa-4877-9711-270e2d66db91] Weliswaar ontbreken bij deze chats de antwoorden van [verdachte] en [medeverdachte 7], maar uit de inhoud van de chats blijkt dat zij wel hebben geantwoord. [medeverdachte 1] legt aan [verdachte] uit dat er een oorlog gaande is, dat er op [betrokkene 3] gejaagd gaat worden en dat niet alleen [betrokkene 3] gedood zal worden. [slachtoffer 1] (die yoego), [betrokkene 1] (chino) en [betrokkene 2] (zyn broertje) moeten ook dood. [medeverdachte 1] laat [medeverdachte 7] weten dat [betrokkene 3] iemand (van hem) heeft willen laten ontvoeren en dat nu eerst [betrokkene 3] en dan [betrokkene 1] en [slachtoffer 1] gedood zullen worden. [medeverdachte 1] stuurt [medeverdachte 7] berichten van [verdachte] (Steen) door. [medeverdachte 1] geeft aan dat als [verdachte] het wil er ook met [betrokkene 1] kan worden begonnen, hij is in Kanaleneiland en makkelijk voor de jongens van [medeverdachte 1].

20 mei 2016

Over de kwestie in de laatste chats rond een persoon die twee ton (van [medeverdachte 3] / [medeverdachte 3]) wil en aan de deur is geweest (by [medeverdachte 3] ze broer) ontspint een discussie tussen [medeverdachte 1] en [verdachte]. De rechtbank hecht hier belang aan omdat de berichten duidelijk maken dat [medeverdachte 1] over zichzelf zegt dat hij alles weet, informatie verzamelt en mensen naar de hel stuurt, dat dat zijn werk is geworden, terwijl [verdachte] alleen zou weten wat op straat is te horen.

[medeverdachte 1] laat vervolgens kort na elkaar aan [verdachte][_a7be8145-32c6-4521-ae48-5f437ea13ff6] en [medeverdachte 7][_e211cb5b-00e1-41e3-bd98-0acd9e353165] weten dat alle zeilen worden bijgezet om [betrokkene 3] snel te doden. [verdachte] moet [medeverdachte 1] foto’s sturen van [betrokkene 3]. De rechtbank kan niet vaststellen dat [verdachte] dat daadwerkelijk heeft gedaan. [medeverdachte 1] gaat nu 24 (de rechtbank begrijpt: 24 uur per dag) achter [betrokkene 3] aan. [medeverdachte 1] weet waar [betrokkene 1] en [slachtoffer 1] zijn (heb ik allang lang geplaats) en zij kunnen vandaag meteen worden gedood. Daaruit leidt de rechtbank af dat [medeverdachte 1] daarvoor de mensen gereed heeft. [betrokkene 3] is kennelijk in Spanje (span) en kan gevonden worden via observatie (OT) op een ander (schele [betrokkene 25] ).[_c5110d9f-6eb4-43c8-818e-222c3c84f5fd]

[medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] bespreken een dag later ook de bijna ontvoering van [verdachte]. Weliswaar ontbreken de antwoorden van [medeverdachte 11], maar uit de inhoud van de berichten leidt de rechtbank af dat hij heeft geantwoord. [medeverdachte 1] benoemt in de berichten dat [verdachte] pas na dit incident wil dat [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11] (wy) [betrokkene 3] pakken en dat zij klaar staan voor [verdachte]. Het is gebeurd bij de zaak van zijn kleine, de rechtbank begrijpt hieruit dat de Platinum Lounge wordt bedoeld. [medeverdachte 2] verklaart dat [medeverdachte 1] vanaf dat moment de twee broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] (Chino) wil aanpakken en [slachtoffer 1] later.[_4cf63275-d5dc-4b40-800e-f426e7e75308] De verklaring van [medeverdachte 2] dat de houding van [verdachte] is veranderd sinds dit incident wordt ondersteund door bovenstaande berichten. Het aspect dat [verdachte] tot het veronderstelde ontvoeringsincident buiten de oorlog van [medeverdachte 1] wil blijven wordt verder ondersteund door de volgende berichten van [medeverdachte 1] en [medeverdachte 11].

21 mei 2016 [_f32bc867-2ac5-47b2-98fe-76ddca5cd127]

[verdachte] heeft diezelfde dag contact met zijn broer [medeverdachte 10] (die door [verdachte] is opgeslagen onder de naam Hary). Deze denkt mee met [verdachte] en stelt voor om een zender onder de auto van [betrokkene 1] (chinees) te plaatsen om op die manier bij [betrokkene 3] uit te komen. Dat gaat niet omdat [betrokkene 3] in Spanje is. [verdachte] laat zijn broer [medeverdachte 10] weten dat hij [betrokkene 1] en [betrokkene 2] wil pakken om daarmee een boodschap af te geven. [medeverdachte 10] wil dan weten wat [medeverdachte 1] (die kleine) erover zegt.[_fb2cc6bb-3c71-4bed-9484-fd3ca042b507]

Op 23 mei 2016 stuurt [medeverdachte 1] een bericht van [verdachte] (Cold stone) door aan [medeverdachte 7], waarin [verdachte] beschrijft wat er is gebeurd tijdens het ontvoeringsincident. Hij was in de Platinum Lounge (zaak van mijn broetje). [medeverdachte 10] en [medeverdachte 9] waren daar ook ( Z en M ). [medeverdachte 9] heeft [medeverdachte 2] ( [medeverdachte 2]) een bericht gestuurd. Vanaf een trap buiten is hij in de gaten gehouden door een broer van [betrokkene 1] ( [betrokkene 1] ), die met [betrokkene 3] (slager) en [slachtoffer 1] ( [slachtoffer 1]) gaat.[_71b2b6dc-f586-4899-8ce0-b3e436d51af1] De rechtbank leidt uit dit bericht ook af dat [medeverdachte 1] op dat moment weet wie [medeverdachte 2] is, over hem wordt immers geen enkele uitleg gegeven. Dit bericht stemt geheel overeen met de verklaring van [medeverdachte 2] .[_da92adb8-4152-498c-a25c-30ea0ee55028]

23 mei 2016

[medeverdachte 1] heeft op 23 mei 2016 uitgebreid contact over de kwestie met [medeverdachte 7], hij wil dat de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2], [betrokkene 3] en [slachtoffer 1] gedood worden. [betrokkene 2] (die kk broertje van chino’) is degene die aan het posten was. [medeverdachte 1] vraagt [medeverdachte 7] om hulp om deze mensen te plaatsen zodat zij meteen gedood kunnen worden. Hij vraagt [medeverdachte 7] ook in welke volgorde hij vindt dat zij gedood moeten worden. [medeverdachte 1] zal zijn schutters (heads) sturen en wil een chauffeur (ryder) van [medeverdachte 7], omdat zijn mensen de weg kennen. [medeverdachte 1] heeft ook twee auto’s (fietsen) staan en wil er met spoed vier bij. [medeverdachte 1] regelt de rest zelf. Hij heeft alles klaar en het liefst pakt hij [slachtoffer 1], [betrokkene 1] en [betrokkene 2] tegelijk, desnoods met twee teams. [medeverdachte 1] heeft er al een team op zitten en binnen drie uur staat alles klaar. Uit de berichten maakt de rechtbank op dat [medeverdachte 7] daadwerkelijk een chauffeur zal leveren. Hij heeft [medeverdachte 1] ook voorgesteld een zender te gebruiken, welk aanbod is afgeslagen. Uit het bericht van 11:27 uur maakt de rechtbank verder op dat [medeverdachte 7] het adres van [betrokkene 1] heeft gegeven aan [medeverdachte 1] en dat [medeverdachte 1] hem gevraagd heeft ook het adres van [betrokkene 2] te geven. Uit een doorstuurbericht van [medeverdachte 1], via [verdachte] aan [medeverdachte 10], van 11:30 uur (dat verderop in dit vonnis is opgenomen) blijkt dat [medeverdachte 1] een paar minuten later ook weet waar [betrokkene 2] woont.[_4946ef7e-e8d5-4865-8bfa-16e5a9524153]

Diezelfde dag is er contact tussen [verdachte] en [medeverdachte 10]. [verdachte] wil zijn broer toevoegen aan zijn SkyECC contactenlijst en stuurt hem vervolgens (op zijn SkyECC e-mailadres) doorstuurberichten van [medeverdachte 1]. De antwoorden van [medeverdachte 10] ontbreken, maar uit de context leidt de rechtbank af dat hij geantwoord heeft. [medeverdachte 1] laat in de doorstuurberichten weten dat de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] en [slachtoffer 1] zullen worden gedood, dat [verdachte] beter weg kan gaan en dat ‘u kleintjes’ (de rechtbank begrijpt: [medeverdachte 9] en [medeverdachte 10]) goed moeten opletten (of ze die [betrokkene 26] in hun zaak zien). [verdachte] informeert [medeverdachte 10] over wat er gaande is, over de auto en locatie van [betrokkene 1] en de woonplaats van [betrokkene 2] .[_7f67d9da-8ce0-48aa-988c-04926389f8fc]

Nadat [verdachte] de gegevens over [betrokkene 1] heeft ontvangen van [medeverdachte 1] vraagt hij aan [medeverdachte 9] of [betrokkene 16] (Spanjaard) hem kan helpen met observatie. Uit het daarop volgende bericht van [verdachte] leidt de rechtbank af dat [medeverdachte 9] iets of iemand anders voorstelt.[_06433721-be59-4f5a-97b7-07b219f37eac] Vervolgens vraagt [verdachte] aan [medeverdachte 10] naar auto’s en ook of [betrokkene 16] of ‘buch’ daarmee kan helpen. [verdachte] stuurt [medeverdachte 10] een bericht door van [medeverdachte 1], dat kennelijk over de te stelen auto’s gaat en laat hem weten dat zij (de rechtbank begrijpt: in ieder geval [verdachte] en [medeverdachte 1]) er meteen voor zullen betalen. Daarna vraagt [verdachte] (met een doorstuurbericht van [medeverdachte 1]) aan [medeverdachte 10] om vier automatische wapens (kalas) aan te pakken en goed schoon te maken, ook de munitie (snoepjes) en extra magazijnen (magas). Later die middag (zie het bericht van 14:23 uur dat verderop in dit vonnis is opgenomen) stuurt [medeverdachte 8] een bericht aan [medeverdachte 10] dat hij vier automatische wapens (ak) moet geven. De rechtbank concludeert uit de inhoud van de chats dat [medeverdachte 10] antwoord geeft. Ook concludeert de rechtbank dat het ondanks de verschillende (straattaal)benamingen om dezelfde wapens gaat.

Uit onderstaande berichten van [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 11] maakt de rechtbank op dat laatstgenoemde inmiddels bezig is geweest met het regelen van schutters, maar dat zij vooruit betaald willen worden. De reactie van [medeverdachte 1] is dat als iemand niet dood is (‘slaapt’) er niet wordt betaald. [medeverdachte 11] moet van [medeverdachte 1] een kennelijke tussenpersoon duidelijk maken dat de auto’s (fietsen), wapens (yzer) en chauffeur (onze driver) van de kant van [medeverdachte 11] en [medeverdachte 1] zijn en dat de schutters (heads) van de kant van die persoon zijn.[_610ba234-4111-4755-93da-f2d7b4e9b6ae]

[medeverdachte 1] stuurt vervolgens [verdachte] en [medeverdachte 11] informatie (door) over de auto waar [betrokkene 2] in rijdt. Uit de berichten van [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 7] blijkt dat ook zij het (weer) over de voorgenomen actie tegen de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] (die zyn makkelijk) en [slachtoffer 1] hebben gehad.[_d60c2c7f-9dac-40fd-8e11-ea0535b6d6dd] Dat in eerste instantie gedacht is dat de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] makkelijk te vinden zouden zijn stemt overeen met de verklaring van [medeverdachte 2].

[medeverdachte 8] heeft op hetzelfde moment contact met [medeverdachte 10] over de vier automatische wapens die hij naar hem moet brengen.[_bb3ad194-5b72-429d-ad64-c9d588b7b40c] Uit deze berichten maakt de rechtbank op dat [medeverdachte 8] het door iemand anders laat ophalen en dat hij contact met deze persoon houdt en diens informatie doorgeeft aan [medeverdachte 10]. De antwoorden van [medeverdachte 10] ontbreken, maar uit de inhoud van de berichten leidt de rechtbank af dat hij geantwoord heeft. De vier automatische wapens zijn blijkens de berichten hieronder via (iemand die de opdracht uitvoert voor) [medeverdachte 8] daadwerkelijk aan [medeverdachte 10] afgegeven. Dat blijkt ook uit de berichten vanaf 18:26:10 uur, die verderop in dit vonnis zijn opgenomen.

[verdachte] heeft ondertussen de autogegevens van [betrokkene 2] en [betrokkene 1] aan [medeverdachte 10] en [medeverdachte 9] doorgegeven. De rechtbank stelt aan de hand van onderstaande berichten, waaronder die van [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 11], vast dat [verdachte] de gegevens aan zijn broers [medeverdachte 9] en [medeverdachte 10] heeft doorgegeven zodat zij de auto’s kunnen herkennen als deze in de buurt (van de Platinum Lounge) zijn.[_cf0ccfa4-0e54-4e1d-b95f-1c4183b21b88] De verklaring van [medeverdachte 2] dat de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2] zijn nagetrokken en dat hun autogegevens en adressen zijn gedeeld met de bedoeling het in de gaten te houden, ook in de lounge, stemt hiermee overeen.[_8327eb24-9c73-4e04-9e5c-b555b9a17d4e]

Die avond stuurt [verdachte] aan [medeverdachte 10] de opdracht van [medeverdachte 1] door om de (via [medeverdachte 8]) ontvangen wapens goed schoon te maken en twee ervan klaar te zetten met extra magazijnen. [medeverdachte 10] doet dat en overlegt hierover met [verdachte]. De vraag welke twee hij moet klaarzetten stuurt [verdachte] door aan [medeverdachte 1] en zijn instructies worden door [verdachte] aan [medeverdachte 10] doorgestuurd. Het worden twee korte wapens met extra magazijn.[_5b05757e-5ad1-49d2-9a14-41474e790313]

Inmiddels heeft [medeverdachte 7] een chauffeur geregeld en [medeverdachte 1] een schutter. Dat blijkt uit het volgende bericht van 18:26 uur en de hierna te bespreken berichten van 24 mei 2016. [medeverdachte 1] legt [medeverdachte 7] weer de vraag voor wie ze zullen doden (doen), of alle twee. [verdachte] heeft een auto beschikbaar, die goed is als overstap. Alles is klaar voor morgen, maar [medeverdachte 1] wil meteen door en daarom zijn er snelle auto’s (ook) extra nodig.[_30285cd5-9282-4bb4-864f-3c12c28354b3]

De volgende dag – 24 mei 2016 – gaan de voorbereidingen verder. [medeverdachte 11] moet van [medeverdachte 1] 19 stuks munitie (bonen) pakken, schoonmaken en aan de schutter (head) geven als hij hem afzet bij de chauffeur (ryder) van [medeverdachte 7] (SZ). De rechtbank concludeert dat [medeverdachte 11] het wegbrengen van de schutter overdraagt aan [medeverdachte 8], omdat hij 15 minuten later daarover rechtstreeks contact heeft met [medeverdachte 7]. Uit dat bericht (van 14:39 uur) blijkt dat [medeverdachte 8] zich ervan bewust is dat hij een schutter vervoert.[_bb824301-acae-499c-88e9-d2690a96b4c4] Uit de berichten tussen [betrokkene 29] en [medeverdachte 11] (vanaf 14:16 uur) leidt de rechtbank af dat [betrokkene 29] contact heeft met [medeverdachte 8], op verzoek van [medeverdachte 11] .[_ff02c61b-6949-42f9-ba36-e9d7538fc641] [medeverdachte 7] heeft verklaard dat de schutter inderdaad is afgezet bij de chauffeur, [betrokkene 30] (hierna: [betrokkene 30] ), die hij heeft geregeld via zijn broer [medeverdachte 6]. Hij heeft ook verklaard dat tegelijkertijd een Glock is aangeleverd en een tasje met extra kogels en waarschijnlijk een extra magazijn en dat er die dag ook een (vlucht)auto is afgegeven.[_f5eeebbf-8cad-4245-ab0d-f8159ebe7893] Het doorstuurbericht van [verdachte] via [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 11] bevestigt dat de liquidatie van [slachtoffer 1] aanstaande is. 25 mei 2016 zal [slachtoffer 1] (yoego) de hele dag worden gevolgd, later op de dag zien ‘ze’ de chauffeur, die nog een PGP-toestel moet krijgen zodat de spots en driver in contact met elkaar staan.[_7b1d24d4-a9b9-4bf3-a028-2484ff49b559]

24 mei 2016

Het volgende bericht van [medeverdachte 8] naar [medeverdachte 7] van 25 mei 2016 sluit hierop aan.[_6d134f0e-34b7-402a-b65d-555022f0bc46]

Twee dagen later – op vrijdag 27 mei 2016 – blijkt uit de chats met een niet geïdentificeerde PGP-gebruiker (icqx24tm@hiddennet.info) dat nog niet alles gereed is, maar dat [medeverdachte 1] uiterlijk zondag actie wil (dan stuur ik iedereen mocro hell). Zijn schutters (myn heads) kunnen kennelijk niet wachten op de plek waar zij zijn. Daaruit leidt de rechtbank af dat deze schutters op dat moment dus wel geregeld zijn. [medeverdachte 1] wil nog zelf twee spotters sturen en verwacht twee auto’s (BMW 545). Een BMW staat klaar, de ander wordt nog gestolen en als dat niet lukt is er nog een zwarte BMW die wel al kan worden afgegeven.[_60056b8f-51d0-4ad1-8820-58388276e745] De rechtbank concludeert dat er dus ook al twee auto’s zijn geregeld.

27 mei 2016

Die zondag – 29 mei 2016 – is er veel berichtenverkeer. [medeverdachte 7] vraagt in de ochtend aan [medeverdachte 6] een vuurwapen (gtje) af te geven en hij geeft hem instructies over het schoonmaken van magazijnen en munitie. [medeverdachte 6] doet dat en geeft de problemen die hij hierbij ondervindt door aan [medeverdachte 7], die dit op zijn beurt bespreekt met [medeverdachte 1]. Als alles nagekeken is zal het wapen rond 16:00 uur aan [medeverdachte 8] worden afgegeven, laat [medeverdachte 1] weten, en uit het bericht van 13:11:50 uur blijkt dat [medeverdachte 7] dat ook aan zijn broer, [medeverdachte 6], heeft doorgegeven.[_5576949d-b55f-4678-ac61-870f4c36b9ac]

Vervolgens informeert [medeverdachte 1] naar wapens (ratelslang en bazo, de rechtbank begrijpt: een automatisch vuurwapen en bazooka) die [medeverdachte 7] kennelijk nog van hem heeft. [medeverdachte 7] heeft daarnaast ook zelf nog wat wapens (paar aktjes) voor [medeverdachte 1]. [medeverdachte 7] moet alles klaarzetten want [medeverdachte 1] gaat beginnen met die hoerenkinderen, waaruit de rechtbank opmaakt – zie ook de berichten van 13:10:09 uur en 13:11:51 uur – dat daarmee wordt bedoeld het doden van [slachtoffer 1] en de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2]. Rond 16:00 uur kan [medeverdachte 6] de wapens afgeven aan [medeverdachte 8] .[_93169122-aebb-41f8-806d-af962e4995cc]

Kort hiervoor heeft [verdachte] met een doorstuurbericht van [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 10] laten weten dat de twee automatische wapens (kalas) met extra magazijnen aan [medeverdachte 8] moeten worden gegeven. Ook stuurt hij [medeverdachte 10] het bericht van [medeverdachte 1] door om voor een alibi te zorgen. [medeverdachte 8] stuurt net als op 24 mei 2016 iemand anders naar [medeverdachte 10], nu om wapens op te halen, en met die persoon en [medeverdachte 10] onderhoudt [medeverdachte 8] contact over zijn aankomsttijd. [verdachte] controleert bij [medeverdachte 10] nog of er geen DNA op de wapens zit, niet van [medeverdachte 10] maar ook niet van hemzelf. Hij heeft de dag ervoor het wapen meegenomen in de auto en daar was [medeverdachte 2] ( [medeverdachte 2]) bij aanwezig. De rechtbank stelt vast dat dit overeenkomt met de verklaring van [medeverdachte 2] dat hij samen met [verdachte] automatische vuurwapens heeft getest vanuit de auto.[_03706d63-372d-42fa-ae38-d012fd466cea] Het testen van deze wapens door [verdachte] en [medeverdachte 2] wordt ook ondersteund door de latere berichten van 19:44 uur en 19:46 uur.[_b3f4e391-fa3d-492e-8fb0-e40fdca01c08] Uit de berichten blijkt verder dat [medeverdachte 8] de wapens zelf niet kon schoonmaken en dat deze daarom naar [medeverdachte 10] zijn gegaan. [verdachte] maakt zich zorgen om een kogel die in een automatisch wapen is achtergebleven. De rechtbank concludeert dat daarover contact is geweest met [medeverdachte 8], want hij vraagt aan [medeverdachte 10] hoe die kogel eruit gehaald moet worden. De rechtbank maakt uit deze chats ook op dat de wapens door [medeverdachte 10] daadwerkelijk zijn afgegeven en dat [medeverdachte 8] in contact staat met degene die de wapens heeft.

Intussen heeft [medeverdachte 1] aan [medeverdachte 7] gevraagd na te laten gaan of [slachtoffer 1] en [betrokkene 1] samen zijn. [medeverdachte 7] is zelf ook aan het posten en geeft informatie aan [medeverdachte 1] over de locatie van [slachtoffer 1]. [medeverdachte 1] laat weten dat ze vandaag hun laatste ronde maken en even later dat zij krijgen wat ze nog nooit hebben gezien. De rechtbank concludeert dat het de bedoeling is [slachtoffer 1] en zo mogelijk [betrokkene 1] deze dag te doden. [medeverdachte 7] geeft door dat [slachtoffer 1] op (de rechtbank begrijpt) de Amsterdamsestraatweg is. [medeverdachte 1] vraagt of [medeverdachte 7] iemand heeft om [slachtoffer 1] in de gaten te houden als hij weggaat en met welke auto hij dan vertrekt omdat [medeverdachte 1] hem niet wil (laten) liquideren op de (Amsterdamse)straatweg. [medeverdachte 7] houdt [slachtoffer 1] zelf in de gaten en krijgt ook informatie van een ander (Age m). [medeverdachte 7] geeft informatie over [slachtoffer 1] en [betrokkene 1] door aan [medeverdachte 1] .[_ec8b284d-680a-4a40-9691-1dd7810cfcbd]

Uit daarop volgende berichten blijkt dat [medeverdachte 1] weet dat [slachtoffer 1] thuis is en hij geeft dat door aan [medeverdachte 7]. Als [medeverdachte 6] aan [medeverdachte 7] laat weten dat er een auto beschikbaar is antwoordt hij dat zij er verder over praten als de actie die gaande is, klaar is. [medeverdachte 7] stuurt het bericht over de auto door aan [medeverdachte 1] en als hij opmerkt dat een polo toch niet snel is reageert [medeverdachte 7] dat het voor een korte afstand is en dat de fik er in gaat. Hieruit blijkt dat [medeverdachte 7] weet dat er op dat moment aangestuurd wordt op de liquidatie van [slachtoffer 1] en dat hij via zijn broer [medeverdachte 6] (en [betrokkene 30]) bezig is een auto te regelen die bedoeld is om bij een liquidatie te gebruiken. Dit leidt de rechtbank af uit de bewoordingen: klusje op korte afstand….En de fik in![_530099a6-cb33-4893-b008-1405be366a2c] Ook [medeverdachte 1] en [verdachte] hebben contact en bespreken dat [slachtoffer 1] naar buiten moet komen. [verdachte] gaat daarvoor zorgen. Hij vraagt [medeverdachte 3] om [slachtoffer 1] naar buiten te laten komen. [verdachte] houdt [medeverdachte 1] hiervan op de hoogte en laat [medeverdachte 3] weten dat er haast bij is en hijzelf geen gevaar loopt. [verdachte] neemt ook contact op met een niet geïdentificeerde PGP-gebruiker (nen111z@pgpsafe.net, door [verdachte] opgeslagen als Buurman) en vraagt hem om het telefoonnummer van [slachtoffer 1]. Hij krijgt dat en stuurt dat nummer direct door aan [medeverdachte 3]. [medeverdachte 3] belt [slachtoffer 1] en geeft aan [verdachte] door dat [slachtoffer 1] op de (Amsterdamse)straatweg is. Uit de telecomgegevens blijkt dat [medeverdachte 3] en [slachtoffer 1] tussen 23:11 uur en 23:56 uur drie keer telefonisch contact hebben gehad. Rekening houdend met de zomertijd (UTC+2) past dit bij het bericht van 21:12 uur en daarom gaat de rechtbank ervan uit dat [medeverdachte 3] daadwerkelijk heeft gebeld naar [slachtoffer 1] zoals [verdachte] hem gevraagd heeft.[_26a7eae5-2c07-4031-8f6d-8a9353d905d3]

Op basis van onderstaand intensief berichtenverkeer concludeert de rechtbank dat er op gekoerst wordt dat [slachtoffer 1] die nacht zal worden geliquideerd.[_bc4a00c8-023e-4e9b-b815-fd6a4933e540] [medeverdachte 3] bericht aan [verdachte] dat hij zelf naar [slachtoffer 1] toe gaat en [verdachte] houdt [medeverdachte 1] hiervan op de hoogte. [medeverdachte 1] vraagt vervolgens aan [medeverdachte 7] of hij kan nagaan of [slachtoffer 1] op de (Amsterdamse)straatweg is. [medeverdachte 7] gaat dat vervolgens zelf doen, gelet op zijn bericht van 21:36 uur. De werkelijke tijd van deze en de andere hieronder vermelde chats was overigens – rekening houdend met de zomertijd (UTC+2) – twee uur later. [medeverdachte 1] stuurt [medeverdachte 7] een bericht dat ‘iedereen gaat slapen vandaag’ en kort daarna (om 22:04 uur), laat [medeverdachte 7] zijn broer [medeverdachte 6] weten dat ‘ze’ bezig zijn. De rechtbank leidt hieruit af dat ook [medeverdachte 6] op de hoogte is van de op dat moment actuele gerichtheid op liquidatie. [verdachte] geeft [medeverdachte 3] instructies om [slachtoffer 1] bezig te houden zodat hij wat meer tijd heeft. [medeverdachte 1] informeert [verdachte] dat zij over een half uur ongeveer klaar staan en hij laat [verdachte] weten dat hij ergens naar toe moet waar camera’s zijn voor een alibi. [verdachte] is thuis maar [medeverdachte 1] vindt dat hij ergens moet zijn waar mensen hem kunnen zien. Als blijkt dat [slachtoffer 1] gedronken heeft en niet kan rijden hoopt [medeverdachte 1] dat [betrokkene 1] [slachtoffer 1] naar huis zal brengen, daarom moet goed gekeken worden wie dat doet. [medeverdachte 1] vraagt [medeverdachte 7] of [betrokkene 1] al thuis is. [medeverdachte 7] is op dat moment onderweg naar de (Amsterdamse)straatweg, daar was [slachtoffer 1] volgens hem eerder in de avond al. Hij gaat nu ook op zoek naar de auto van [betrokkene 1], waarover hij al eerder informatie heeft gestuurd (witte Mercedes CLA station). Iemand moet [slachtoffer 1] naar huis brengen en als het [betrokkene 1] is (chino bingo), dan gaat hij er ook aan volgens [medeverdachte 1]. [medeverdachte 1] wil weten of [medeverdachte 3] al weet wie er bij [slachtoffer 1] is en of [betrokkene 1] hem thuis gaat brengen. [verdachte] vraagt dat vervolgens aan [medeverdachte 3] en hij antwoordt dat hij alleen is met [slachtoffer 1]. [medeverdachte 1] maakt dan [verdachte] duidelijk dat [medeverdachte 3] hem niet naar huis mag brengen omdat de schutters iedereen zullen doden (‘laten slapen’). [verdachte] waarschuwt [medeverdachte 3], die op zijn beurt vraagt hem, [slachtoffer 1], niets te doen, omdat hij met hem heeft gepraat. [verdachte] vraagt [medeverdachte 3] nogmaals met klem [slachtoffer 1] niet thuis te brengen en zegt hem dat [slachtoffer 1] zijn – [verdachte] ’s – dood wilde. [medeverdachte 1] bericht [verdachte] dat de dood van [slachtoffer 1] de fout is van [betrokkene 3] en iets daarna dat zij moeten weten wie [slachtoffer 1] naar huis gaat brengen. [verdachte] drukt [medeverdachte 3] nogmaals op het hart dat hij hem niet naar huis moet brengen.

Dan laat [medeverdachte 1] [verdachte] weten dat er teveel politie (petten) in de buurt is van de schutters (heads). De politie heeft de schutters gezien, zij zijn daarom weggegaan. [medeverdachte 3] is nog steeds met [slachtoffer 1] op de Amsterdamsestraatweg en hij moet nog wel kijken wie [slachtoffer 1] naar huis brengt. De rechtbank stelt vast dat de actie om [slachtoffer 1] (en zijn eventuele chauffeur) te doden door aanwezigheid van politie in de nabijheid van de schutters is afgebroken. Direct hierna laat [verdachte] aan [medeverdachte 1] weten dat hij(zelf) dan weggaat van de plaats waar hij is. [verdachte] stuurt vervolgens het bericht aan [medeverdachte 3] dat hij hem (de rechtbank begrijpt: [slachtoffer 1]) vandaag niet gaat pakken. De rechtbank stelt vast dat [medeverdachte 3] wist dat [slachtoffer 1] die avond gedood zou worden, en dat zijn gesprek met [slachtoffer 1] daar niets aan heeft veranderd. Desondanks geeft [medeverdachte 3] nadat de actie voor die avond is afgeblazen aan [verdachte] door waar de auto van [slachtoffer 1] op dat moment staat.

Op 30 mei 2016 heeft de politie een gestolen blauwe BMW 545i aangetroffen op de Rhodosdreef te Utrecht en in beslag genomen.[_2b232759-4b83-4699-9ade-15731768e9cc] In de auto zijn twee flessen met benzine, een jerrycan en drie aanstekers aangetroffen. Op een van de flessen is een DNA-spoor aangetroffen (vanaf de drinkopening en de dop van een colafles). Uit het NFI-rapport van 24 januari 2017 blijkt dat dit overeenkomt met het DNA van [betrokkene 31] .[_f6659ecc-6948-4a75-a0b1-d55c35cad377] Daarmee staat een verband vast met de loods in Landsmeer die werd gebruikt voor de opslag van (gestolen) auto’s. Verderop in het vonnis wordt daar nader op ingegaan (zie hoofdstuk 4.6 Zaaksdossier 140 Sr (criminele organisatie)). Dat de inbeslaggenomen BMW daadwerkelijk de auto is waarin de schutters in de nacht van 29 op 30 mei 2016 klaar stonden om [slachtoffer 1] (en degene die hem thuisbracht) te doden wordt bevestigd door onderstaand bericht van [medeverdachte 1] aan [verdachte] van 31 mei 2016.[_39dfb3df-47c4-450f-ab5d-af9751b361aa]

Nadat de politie hen heeft gezien zijn de schutters snel weggegaan en later, toen ze weer terug gingen om de achtergelaten BMW 545i op te halen, bleek deze te zijn weggesleept.

Uit de navolgende berichten blijkt dat de observatie op [slachtoffer 1] in de middag van 30 mei 2016 is voortgezet. [medeverdachte 1] meldt aan [verdachte] dat hij er mensen (spots) op heeft gezet. Degene die voor [verdachte] gaat zoeken gaat tegen 20:00 uur beginnen. [verdachte] zal het meteen aan [medeverdachte 1] laten weten als [slachtoffer 1] is gevonden. [verdachte] vraagt [medeverdachte 2] om hem te helpen [slachtoffer 1] te vinden. [medeverdachte 2] zegt dat toe en vraagt om instructies. Hetzelfde vraagt [verdachte] aan [medeverdachte 3] en ook hij vindt dat goed. [verdachte] bericht [medeverdachte 3] dat hij van [slachtoffer 1] (hem) af wil. [verdachte] geeft de locatie waar [slachtoffer 1] rondhangt, waar hij woont en het type auto door aan [medeverdachte 2]. Vervolgens gaat [verdachte] bij [medeverdachte 3] na waar [slachtoffer 1] de vorige avond was en geeft ook die informatie aan [medeverdachte 2]. [medeverdachte 2] gaat daadwerkelijk kijken en stelt vast, afgaand op het kenteken (dat inderdaad van de auto van [slachtoffer 1] is), dat [slachtoffer 1] thuis is.[_44f26390-5dbe-4958-a650-a6db15545409]

[medeverdachte 2] heeft verklaard (zie hoofdstuk 4.2.4 Verklaringen van [medeverdachte 2]) dat het de bedoeling is geweest ongeveer een week voor de ramadan toe te slaan. In eerste instantie is het idee geweest om te beginnen met de broers [betrokkene 1 en betrokkene 2], dat bleek lastig en daardoor is een omwenteling gekomen waarbij de nadruk meer op [slachtoffer 1] is komen te liggen. Bij de observatie van [slachtoffer 1] is een (doorstuur)bericht gestuurd dat hij nu op de (Amsterdamse)straatweg is. [medeverdachte 3] (de rechtbank begrijpt: [medeverdachte 3]) heeft goed contact met [slachtoffer 1] en probeert hem te traceren en geeft het door als hij met hem heeft afgesproken. Van [slachtoffer 1] is bekend dat hij op de (Amsterdamse)straatweg komt, bij het Griekse café, in welke auto hij rijdt en het kenteken daarvan, aldus steeds [medeverdachte 2] .[_68366006-d0c0-47a4-9f05-0387a0418f91] Dit komt overeen met de voorgaande en hierna volgende berichten.

30 mei 2016

Die avond gaat het berichtenverkeer door. [medeverdachte 1] vraagt aan [verdachte] of (de rechtbank begrijpt:) [slachtoffer 1] al gevonden is.[_6395d8b8-f4ce-4802-9a4f-df0947054c14] [verdachte] laat weten dat er zicht op zijn auto is voor de deur van zijn woning. [verdachte] vraagt dat nog na bij [medeverdachte 2] die dat bevestigt.[_fb4e9327-390b-4a4a-999d-08fd0af2c98f] [medeverdachte 1] vraagt of [medeverdachte 3] ( [medeverdachte 3]) hem eventueel naar buiten kan lokken.[_81475e3f-223a-4739-b1d1-dcc316552f4d] [medeverdachte 2] laat [verdachte] dan weten dat [slachtoffer 1] is ingestapt bij [betrokkene 1]. [verdachte] stuurt dat bericht meteen door naar [medeverdachte 1]. [medeverdachte 2] geeft kentekens door en deze worden naar [medeverdachte 1] doorgestuurd door [verdachte] .[_724bc252-30d2-40f0-b1d7-691619dc1050] Het kenteken van de witte Mercedes CLA is het kenteken dat [medeverdachte 2] gekregen heeft.[_bbe06a91-30f3-4b21-af6c-8b290a779265] Intussen heeft [medeverdachte 3] aan [verdachte] laten weten dat [slachtoffer 1] hem heeft gevraagd om naar dezelfde plek als gisteren te komen. Dit bericht stuurt [verdachte] ook door aan [medeverdachte 1] .[_37bdddf1-0f4e-41bd-b708-63ca29e9477a] [medeverdachte 1] heeft bericht ontvangen dat de auto (GTI) morgen klaar staat.[_169f546c-a94a-4600-ad59-decd9f35fa7c] [verdachte] laat [medeverdachte 1] (weer) weten dat [slachtoffer 1] bij [betrokkene 1] is ingestapt. [medeverdachte 1] vraagt [verdachte] of hij een chauffeur (prof ryder) heeft die nu met de schutters (heads) wil rijden.[_bedcca8d-b3b2-4b77-8be5-695f2f0d7f1e] [verdachte] vraagt aan [medeverdachte 2] of hij iemand kent die de schutters (die heads) wil rijden.[_92e14c15-4ef5-4c42-9758-abf7f679bc9b] [medeverdachte 2] kent niet iemand die dat wil doen. Dit stemt overeen met de verklaring van [medeverdachte 2] dat hem in deze periode is gevraagd of hij professionele autorijders kent waarop zijn antwoord is dat hij niet zo iemand kent en dat er blijkbaar wel iemand was om te schieten maar geen chauffeur.[_3b770dd3-ea31-415e-aa90-7a1d40d14e43] [medeverdachte 1] vraagt of [slachtoffer 1] samen met [betrokkene 1] op de (Amsterdamse)straatweg is.[_29282af6-9b71-42aa-ba3f-8ab9ec04dd2d] [verdachte] doet navraag bij [medeverdachte 3] en legt hem de informatie over auto’s en kentekens voor die hij van [medeverdachte 2] heeft gekregen. Als [verdachte] vervolgens aan [medeverdachte 3] vraagt of hij een (goede rijder prof) chauffeur heeft voor de schutters (heads) die hij heeft, en dat alles al klaar is, antwoordt [medeverdachte 3] dat hij iemand uit Zeist kent. Die persoon kan goed rijden en is ook bereid iemand te volgen.[_5a46f1d6-4501-4d64-8d60-eca7eb12c17c] [medeverdachte 3] bericht dat hij meteen naar hem toe gaat.

Die nacht – het is inmiddels 31 mei 2016 – gaat het berichtenverkeer nog even door en de volgende middag wordt het hervat. [medeverdachte 1] vraagt [verdachte] om chauffeurs en een safehouse. [verdachte] vraagt vervolgens [medeverdachte 3] en [medeverdachte 2] of zij plofkrakers kennen die willen rijden.[_97248e44-c4e1-42fa-a582-42b4a7850637] [verdachte] vraagt [medeverdachte 2] ook of hij een safehouse in Utrecht kan regelen. [verdachte] vraagt ook de onbekende gebruiker van nen111z@pgpsafe.net, door hem opgeslagen als ‘Buurman’, of hij een goede chauffeur kent.[_7a239f5a-a718-40e7-bc64-7d5619de5fb9] [verdachte] heeft alles klaar behalve een goede chauffeur. Kort daarna wordt door de onbekende gebruiker van icqx24tm@hiddennet.info aan [medeverdachte 1] gevraagd waar de auto (een zwarte Volkswagen Golf GTI) kan worden afgegeven. Dat wordt 20:00 uur aan de Mexicodreef in Overvecht.[_f9b57cfd-f241-4bd5-80f9-5a94d26d704a] [medeverdachte 2] heeft intussen navraag gedaan, maar het huis dat hij op het oog had is niet beschikbaar.[_7c5ab294-9f8c-4603-9b64-f7a8e88aa2ce] In zijn kluisverklaring heeft hij hierover in gelijke zin verklaard.[_bc9d8027-f86b-4b37-856f-351c7284918c]

31 mei 2016

Die avond worden er ook chats verzonden. [medeverdachte 1] vraagt [medeverdachte 7] of hij maandag een chauffeur beschikbaar heeft voor een te plegen aanslag op [betrokkene 1]. Het andere team zal dan [slachtoffer 1] dezelfde dag doden.[_f6521fcd-2ba8-47db-9268-1a97fdba8863] [medeverdachte 7] antwoordt dat de chauffeurs in Marokko zijn. Degene die alles heeft verkend komt maandag 6 juni terug, zo laat hij [medeverdachte 1] weten. [medeverdachte 1] heeft hem dit gevraagd op dinsdag 31 mei 2016, dus daarmee doelt [medeverdachte 7] – naar de rechtbank begrijpt – op 6 juni 2016. Vervolgens vraagt [medeverdachte 7] aan [medeverdachte 6] om ene ‘ [betrokkene 51] ’ te vragen of hij klaar staat op maandag. [medeverdachte 6] stuurt dan [betrokkene 30] een bericht met de vraag of hij meegaat met de actie die gepland is op 6 juni 2016 en overlegt ook verder met hem en [medeverdachte 7]. Wat [medeverdachte 1] betreft moet het die dag gebeuren want ‘die hond’ moet op 10 juni 2016 getuigen. De rechtbank concludeert dat hiermee [betrokkene 3] wordt bedoeld; hij heeft op 10 juni 2016 een getuigenverklaring afgelegd bij de rechter-commissaris. [medeverdachte 7] laat [medeverdachte 1] weten dat hij desnoods een ander, zijn neefje, stuurt. [medeverdachte 1] heeft schutters, hij wil ze uit het buitenland laten komen en moet daarom zeker weten dat er een chauffeur is. [medeverdachte 7] kan via het neefje ook over een ruimte beschikken waar de schutters kunnen wachten tot de volgende dag. [medeverdachte 1] stemt hiermee in.[_f1e7530a-2a3b-417a-ae5b-7d511f6c27a5]

Later die nacht brengt [medeverdachte 7], met een doorstuurbericht van [medeverdachte 6], [medeverdachte 1] op de hoogte van de locatie waar [betrokkene 1] is gezien. [medeverdachte 7] legt [medeverdachte 1] voor dat hij heeft gehoord dat [betrokkene 1] zijn verklaringen zou willen intrekken en vraagt hem of het dan niet beter is hem daarna te straffen. Uit het daaropvolgende bericht van [medeverdachte 1] leidt de rechtbank af dat dat voor hem een gepasseerd station is.[_7dccdf4b-7438-4c11-b61a-f2d5a2138355]

Op 11 juni 2016 heeft [verdachte] contact met [medeverdachte 2], waaruit blijkt dat zij (nog steeds) bezig zijn met het lokaliseren van [slachtoffer 1] .[_927c9278-854c-4c7f-a00e-db1d97cdaa4f]

Op 13 juni 2016 hebben [verdachte] en [medeverdachte 2] contact in verband met het regelen van een huis voor korte tijd. [verdachte] laat hem weten dat ervoor betaald wordt. [_25d8656d-6a5c-482b-9704-ab13e985f13b]

Op 15 juni 2016 is een contant geldbedrag gestort op de rekening van een van de bewoners van de woning aan de [adres] en op 16 juni 2016 is een groot deel hiervan op de rekening van een reisbureau gestort (zie hoofdstuk 4.2.7 Onderzoek naar de liquidatie van [slachtoffer 1] ).[_67b0b874-fd50-46a7-afbe-e89010dabfcb]

Op 17 juni 2016 is [slachtoffer 1] enkele dagen op reis gegaan met een geleende auto.[_3385f118-0378-4df6-a60c-c3fb8afa4e94] [medeverdachte 9] vraagt in de nacht van 17 op 18 juni 2016 aan [medeverdachte 2] of hij ‘die ene’ al is tegengekomen. Uit het antwoord van [medeverdachte 2] begrijpt de rechtbank dat hiermee [slachtoffer 1] wordt bedoeld, die immers zijn eigen auto heeft laten staan terwijl vaststaat dat [medeverdachte 2] naar hem op zoek is.[_d452d4a9-4b03-4f86-a780-ad3ebf46d99d]