Uitspraak uitgelegd

BOR en liquide middelen: A-G acht 10%-criterium ongeschikt

Volgens advocaat-generaal Koopman maakt een zakelijk gebruikte fractie niet automatisch alle liquide middelen en beleggingseffecten van een holding tot ondernemingsvermogen. Hij acht het 10%-criterium voor gemengd gebruikte zaken ongeschikt voor deze deelbare middelen. Zijn gemeenschappelijke bijlage van 25 september 2026 behandelt dit voor vier zaken over een overlijden in 2016, naast de bewijslast, holdingtoerekening en BOR-bezitseis. Daarbij blijft de voor het besproken 2016-regime beschreven beperkte toevoeging van beleggingsvermogen van belang. De bijlage is geen arrest en beslist niet over de aanslagen.

Conclusie: advies aan de rechter. Deze bron is geen rechterlijke uitspraak.
Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum conclusie
2026-09-25
Publicatie bron
2026-10-09

In het kort

  • Volgens de A-G maakt ten minste 10% zakelijk gebruik niet alle liquide middelen en beleggingseffecten tot ondernemingsvermogen voor de BOR en doorschuiffaciliteit.
  • Het zakelijke en het duurzaam overtollige deel moeten naar zijn mening afzonderlijk worden beoordeeld. Hij erkent dat de besproken oudere bronnen zijn afwijzing van het 10%-criterium niet duidelijk ondersteunen of verwerpen.
  • De belastingplichtige moet de ondernemingsfunctie van de middelen aannemelijk maken; een concreet investeringsplan kan daarbij een belangrijk aanknopingspunt zijn.
  • In het besproken 2016-regime kon voor beide faciliteiten daarnaast beleggingsvermogen meetellen tot maximaal 5% van de waarde van het aan de onderneming toerekenbare vermogen, met behoud van de overige toepassingsvoorwaarden.
  • Voor een groter procentueel belang in een onderneming begint volgens de bijlage voor die uitbreiding een nieuwe indirecte BOR-bezitstermijn, ook als er maar één onderneming is.
  • De gemeenschappelijke bijlage bevat juridische uitgangspunten bij vier conclusies, geen beslissing over de belastingaanslagen.

Waarom deze zaak belangrijk is

Voor de besproken nalatenschap is de concrete ondernemingsfunctie van reserves en beleggingseffecten van belang. Volgens de A-G maakt een zakelijk gebruikt deel niet automatisch de hele portefeuille tot ondernemingsvermogen. Dat moet worden onderscheiden van de beperkte wettelijke toevoeging van beleggingsvermogen tot maximaal 5% van de waarde van het aan de onderneming toerekenbare vermogen in het besproken 2016-regime. Daarnaast vraagt een uitbreiding van het procentuele belang om een afzonderlijke toets aan de BOR-bezitseis. De bijlage geeft daarvoor juridische uitgangspunten, maar beslist niet over de vier belastingaanslagen.

Vier zaken over een overlijden in 2016, geen beslissing over de aanslagen

De gemeenschappelijke bijlage van 25 september 2026 hoort bij vier conclusies van de advocaat-generaal over een aanmerkelijkbelanghouder die in 2016 overleed. De erven willen voor de inkomstenbelasting de doorschuiffaciliteit van artikel 4.17a Wet IB 2001 toepassen; voor de erfbelasting wordt een beroep gedaan op de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR). Centraal staat of liquide middelen en effecten op de holdingbalans van eind 2015 ondernemingsvermogen zijn. De bijlage geeft hiervoor juridische uitgangspunten, maar bevat geen toewijzing of afwijzing van deze beroepen op de faciliteiten.

Bronpassages bij deze uitleg

ADVOCAAT-GENERAAL

Gemeenschappelijke bijlage bij de conclusies van 25 september 2026 inzake:

Deze gemeenschappelijke bijlage hoort bij vier conclusies die ik neem in zaken waarin een aanmerkelijkbelanghouder (ab-houder) overleed in 2016.

In de inkomstenbelastingzaak (25/03966) doen de erven van de aanmerkelijk belanghouder een beroep op de doorschuiffaciliteit van art. 4.17a Wet IB 2001.

In de erfbelastingzaken doen de erfgenaam (25/03967) en legatarissen (25/03968 en 25/03969) een beroep op de bedrijfsopvolgingsregeling in de Successiewet 1956 (SW).

In alle zaken ligt de vraag voor of de liquide middelen en effecten op de balans van de holding ultimo 2015 behoren tot het ondernemingsvermogen voor de toepassing van de doorschuiffaciliteit respectievelijk de bedrijfsopvolgingsregeling.

Waarom de A-G geen 10%-criterium toepast op deelbare middelen

De A-G ziet geld en beleggingseffecten als deelbaar in euro’s en afzonderlijke waardepapieren. Daarom maakt een zakelijk gebruik van ten minste 10% volgens hem niet de hele kas of effectenportefeuille tot ondernemingsvermogen. Het zakelijke en het duurzaam overtollige deel moeten afzonderlijk worden behandeld. Omgekeerd verdwijnt het zakelijke deel niet doordat het zakelijke gebruik onder 10% ligt. Deze uitleg is uitdrukkelijk zijn eigen opvatting: hij erkent dat de besproken wetsgeschiedenis en rechtspraak zijn afwijzing van het 10%-criterium niet duidelijk ondersteunen, maar ook niet duidelijk verwerpen.

Bronpassages bij deze uitleg

Anders dan personenauto’s, zijn liquide middelen (banksaldi en chartaal geld in de fysieke kas) en effecten (portfoliobeleggingen in met name aandelen en obligaties) ‘splitsbaar’ in euro’s en/of losse waardepapieren (losse aandelen bijvoorbeeld).

Bij een zakelijk gebruik van ten minste 10% vormt dus niet het gehele bedrag aan liquide middelen of de gehele effectenportefeuille keuzevermogen.

En bij een privégebruik van meer dan 90% is niet alles privévermogen.

Die liquide middelen en effecten vormen verplicht privévermogen voor zover zij duurzaam overtollig zijn (3.15, 3.16 en 3.18).

In die wetsgeschiedenis en rechtspraak kan dus geen steun worden gevonden voor mijn opvatting dat het 10%-criterium niet kan worden toegepast op liquide middelen en effecten.

Maar een duidelijke verwerping van die opvatting is ook niet in deze bronnen te lezen.

Ondernemingsfunctie bewijzen, met behoud van de beperkte 5%-marge

Niet elk ongebruikt banksaldo is beleggingsvermogen. De A-G wijst erop dat tijdelijk overtollige middelen met een ondernemingsbestemming kunnen kwalificeren, bijvoorbeeld een reserve voor een overname die aansluit bij de bestaande activiteiten. Een concreet investeringsplan is daarbij een belangrijk aanknopingspunt. Wie de BOR of doorschuiffaciliteit inroept, moet volgens hem aannemelijk maken dat de betrokken middelen ondernemingsvermogen zijn. Duurzaam overtollige middelen zonder ondernemingsfunctie zijn volgens de etiketteringsregels geen ondernemingsvermogen. Dat moet worden onderscheiden van de wettelijke berekening voor de faciliteiten: voor zowel de doorschuiffaciliteit van artikel 4.17a Wet IB 2001 als de BOR vermeldt de bijlage in het besproken 2016-regime daarnaast een beperkte toevoeging van beleggingsvermogen. Dit kon meetellen tot maximaal 5% van de waarde van het aan de onderneming toerekenbare vermogen, dus niet van het totale vermogen inclusief beleggingen. Daarbij bleven de overige voorwaarden van de betreffende faciliteit gelden.

Bronpassages bij deze uitleg

liquide middelen als ondernemingsvermogen aangemerkt kunnen worden als zij ‘tijdelijk overtollig’ zijn

het (…) bijeengespaard vermogen dat is bestemd voor de aanschaf van een bedrijfspand of een overname die aansluit bij de bestaande ondernemingsactiviteit

Het al dan niet aanwezig zijn van een concreet investeringsplan zal daarbij een belangrijk element zijn waarlangs beoordeeld kan worden of sprake is van ondernemingsvermogen of niet.

Een dergelijke bewijslastverdeling lijkt mij juist, aangezien de aanwezigheid van ondernemingsvermogen een voorwaarde is voor toepassing van de vrijstelling van de BOR en de doorschuiffaciliteit.

Daarom liggen de stelplicht en bewijslast bij de belanghebbende die zich op deze vrijstelling of faciliteit beroept.

In het arrest van 8 mei 1985 heeft de Hoge Raad geoordeeld dat ‘liquide middelen die duurzaam overtollig zijn en dus in die onderneming geen enkele functie vervullen’ niet tot het ondernemingsvermogen gerekend kunnen worden.

Doorschuiffaciliteit van art. 4.17a Wet IB 2001 (zoals gold in 2016)

Bedrijfsopvolgingsregeling van art. 35b SW e.v. (zoals die gold in 2016)

Tot het ondernemingsvermogen behoren (a) de bezittingen en schulden die toerekenbaar zijn aan de door de vennootschap gedreven onderneming, vermeerderd met (b) het beleggingsvermogen tot maximaal 5% van de waarde van de bezittingen en schulden bedoeld in (a).

Als ondernemingsvermogen wordt slechts aangemerkt (a) de waarde van de aan de onderneming toerekenbare vermogensbestanddelen en (b) het beleggingsvermogen tot maximaal 5% van de waarde bedoeld in (a).

Echter, op verzoek van de gezamenlijke belanghebbenden wordt onder bepaalde voorwaarden bij overlijden geen fictieve vervreemding in aanmerking genomen.

wordt op verzoek van de verkrijger en onder bepaalde voorwaarden een voorwaardelijke vrijstelling verleend.

Bij een holding komt toerekening vóór de vermogenstoets

Bij een holding moet volgens de bijlage eerst worden gekeken naar het vermogen en de activiteiten van kwalificerende werkmaatschappijen. Bezittingen en schulden worden naar rato aan de holding toegerekend als de erflater in de werkmaatschappij indirect een aanmerkelijk belang had. Pas daarna volgt de ondernemings- en vermogenstoets. Onder het voor deze zaken besproken oude regime konden ook eigen bezittingen van de holding, waaronder deelnemingen, via vermogensetikettering kwalificeren. De A-G beschrijft vervolgens de wetswijziging met terugwerkende kracht tot 1 juli 2016: een belang in een ander lichaam dat niet tot een indirect aanmerkelijk belang behoorde, werd niet langer tot het ondernemingsvermogen gerekend. Volgens hem raakt die wijziging de voorliggende zaken niet.

Bronpassages bij deze uitleg

De doorschuiffaciliteit en de BOR kennen een toerekeningsregel in art. 4.17a(5) Wet IB 2001 en art. 35c(5) SW:

worden de bezittingen en schulden van die werkmaatschappij pro rata toegerekend aan de houdster, mits de erflater in die werkmaatschappij indirect een ab had.

Of de houdster een onderneming drijft – en met welk vermogen zij dit doet – wordt beoordeeld nadat de bezittingen en schulden van onderliggende kwalificerende deelnemingen, en hun activiteiten, zijn toegerekend aan de houdster; dus ná consolidatie.

Als eenmaal is vastgesteld dat de houdster een onderneming drijft (of geacht wordt te drijven), kunnen ook ‘eigen’ bezittingen van de houdster – waaronder deelnemingen – ondernemingsvermogen zijn op basis van de vermogensetiketteringsregels.

Art. 4.17a Wet IB 2001 en art. 35c SW zijn vervolgens met terugwerkende kracht tot 1 juli 2016 aangepast.

Hoewel die wetswijzigingen voor de onderhavige zaak niet relevant zijn, bespreek ik ze voor de volledigheid toch even.

Op grond van die nieuwe leden 7 en 6 wordt het niet tot een indirect ab behorend belang in een ander lichaam niet tot het ondernemingsvermogen gerekend.

Groei van de onderneming is iets anders dan een groter belang

De indirecte bezitseis voor de BOR verlangt in het besproken regime dat de betrokken vennootschap de betreffende onderneming vóór overlijden één jaar en vóór schenking vijf jaar heeft gedreven. Een bestaande onderneming mag intussen groeien. Ook een overname leidt niet tot een nieuwe termijn als de aangekochte onderneming op het moment van schenking of vererving in de bestaande onderneming is opgegaan. Een groter procentueel belang in die onderneming verwerven is iets anders: volgens de bijlage begint voor de uitbreiding wél een afzonderlijke indirecte bezitstermijn. Dat onderscheid blijft gelden als er maar één objectieve onderneming is.

Bronpassages bij deze uitleg

De indirecte bezitseis houdt in dat het lichaam waarop het ab betrekking heeft gedurende ten minste één jaar (bij erfrechtelijke verkrijgingen) of vijf jaar (bij schenkingen) ‘de daar bedoelde onderneming dreef’.

Dit geldt ook als de uitbreiding plaatsvindt door aankoop van een al bestaande onderneming, mits die onderneming opgaat in de al bestaande onderneming van het lichaam (5.4-5.6).

Voor een aangekochte onderneming vangt dus geen nieuwe bezitstermijn aan, als het ten tijde van de schenking of vererving al deel is gaan uitmaken van een reeds bestaande (al dan niet toegerekende) onderneming van de vennootschap waarvan de aandelen worden geschonken of vererfd.

Indien de betrokken vennootschap is gerechtigd tot een evenredig deel van een onderneming in de zin van artikel 35c, lid 1, letter a, van de SW, en die gerechtigdheid wordt uitgebreid, begint in zoverre een nieuwe, eigen indirectebezitstermijn te lopen.

Uit de overweging 5.1.3 en 5.2.1 van het tweede ‘horen en zien’-arrest blijkt namelijk dat de regel dat bij een dergelijke uitbreiding een nieuwe termijn aanvangt, óók geldt als er maar één objectieve onderneming is.

Eén gezamenlijke onderneming neemt de bezitseis niet weg

De A-G illustreert dit onderscheid met de afzonderlijke zaak over de splitsing van hoor- en optiekactiviteiten. Daar werd een belang van 49% in de gezamenlijke keten vervangen door een belang van 100% in de hooractiviteiten. Bij twee afzonderlijke ondernemingen is het belang in de hooronderneming daardoor uitgebreid. Bij één gezamenlijke onderneming is nog een waardevergelijking nodig: vertegenwoordigt het verkregen hoorbedrijf meer waarde dan het vroegere aandeel in het geheel, dan is volgens de A-G alsnog sprake van een uitbreiding. Alleen vaststellen dat er één onderneming was, is dus onvoldoende.

Bronpassages bij deze uitleg

In de zogenoemde horen en zien-arresten oordeelde de Hoge Raad over de gevolgen van een ruziesplitsing van een keten van hoor- en optiekcentra.

Voor de splitsing hield de schenker een 49% belang in de gezamenlijke keten; na de splitsing had zij een belang van 100% in alleen de hooractiviteiten.

Indien horen en zien twee objectieve ondernemingen waren, hield de schenker eerst een 49% belang in iedere onderneming.

Het belang in horen zou dan als gevolg van de splitsing van D binnen de bezitstermijn zijn uitgebreid van 49% naar 100%.

Anders gezegd: de waarde van het 100% belang in horen mag niet meer bedragen dan het oorspronkelijke 49% belang in horen en zien.

Zou dat wel zo zijn, dan zou de subjectieve gerechtigdheid van de schenker tot de onderneming alsnog zijn uitgebreid door de splitsing.

Verhouding tot eerdere rechtspraak

De vergelijking betreft uitsluitend de vermogensetikettering naar ondernemingsfunctie, niet de volledige wettelijke afbakening van de faciliteiten. Op dat beperkte punt sluit de A-G aan bij de arresten uit 1984 en 1985: reserves kunnen het bedrijf versterken, maar duurzaam overtollige middelen zonder ondernemingsfunctie behoren volgens de etiketteringsregels niet tot het ondernemingsvermogen. Daarmee is niet vastgesteld dat ook zijn afwijzing van het 10%-criterium uit die arresten volgt. Hij erkent dat de besproken oudere bronnen zijn eigen opvatting hierover niet duidelijk ondersteunen of verwerpen. Deze begrensde vergelijking toont geen rechterlijke koerswijziging aan.

Bronpassages bij deze uitleg

In het arrest van 8 mei 1985 heeft de Hoge Raad geoordeeld dat ‘liquide middelen die duurzaam overtollig zijn en dus in die onderneming geen enkele functie vervullen’ niet tot het ondernemingsvermogen gerekend kunnen worden.

Die grenzen worden overschreden indien een belastingplichtige tot het vermogen van zijn onderneming rekent liquide middelen die duurzaam overtollig zijn en dus in die onderneming geen enkele functie vervullen.

welke tot versteviging van het bedrijf dienen en in daartoe leidende gevallen ten behoeve van de onderneming kunnen worden aangesproken, mits deze zaken niet dienstbaar zijn aan het persoonlijk belang van de vennoten

zoals gelden, effecten en ook onroerende goederen, welke tot versteviging van het bedrijf dienen en in daartoe leidende gevallen ten behoeve van de onderneming kunnen worden aangesproken, mits deze zaken niet dienstbaar zijn aan het persoonlijk belang van de vennoten.

In die wetsgeschiedenis en rechtspraak kan dus geen steun worden gevonden voor mijn opvatting dat het 10%-criterium niet kan worden toegepast op liquide middelen en effecten.

Maar een duidelijke verwerping van die opvatting is ook niet in deze bronnen te lezen.

Reikwijdte en beperkingen

  • Dit is een gemeenschappelijke bijlage bij conclusies van een advocaat-generaal, geen arrest. De afzonderlijke conclusies en beslissingen over de vier belastingaanslagen zijn niet aangeleverd.
  • De bespreking betreft het door de A-G behandelde regime voor een overlijden in 2016. De 5%-marge en andere historische voorwaarden mogen niet zonder meer op huidige bedrijfsopvolgingen worden toegepast; de voor actuele gevallen geldende wetsversies zijn niet afzonderlijk onderzocht.
  • De vergelijking is beperkt tot de aangeleverde bronnen en de daarin behandelde vragen. Het jurisprudentieonderzoek is niet uitputtend.

Uitspraken en wetsartikelen

De gekoppelde wetsbron heeft geen gecontroleerde tijdsversie voor deze zaak. Raadpleeg voor toepassing de relevante historische tekst en eventuele overgangsregels.

Deze bespreking is met AI voorbereid. De rechterlijke brontekst en de redactionele uitleg zijn afzonderlijke teksten.