Conclusie · Personen- en familierecht

Parket bij de Hoge Raad, 13 november 2026 – Wvggz: Zorgmachtiging

ECLI:NL:PHR:2026:1098Zaaknummer 26/01796

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum conclusie
13 november 2026
Publicatiedatum
19 november 2026
Zaaknummer
26/01796
Rechtsgebied
Civiel recht, Personen- en familierecht
Hoofdwetsartikel
Artikel 5 EVRM
Soort
Conclusie

Inhoudsindicatie

Wvggz. Zorgmachtiging. Ontbrekende handtekening onder zorgplan (art. 5:13 en art. 5:14 Wvggz) en onder bevindingen geneesheer-directeur (art. 5:15 lid 2 Wvggz). Moet de rechtbank ambtshalve constateren dat een handtekening onder het zorgplan ontbreekt?

4 Conclusie

De conclusie strekt tot vernietiging van het cassatieberoep en tot terugwijzing.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G

Volledige tekst

Inhoud van de uitspraak
  1. 1 Inleiding en samenvatting
  2. 2 Feiten en procesverloop
  3. 3 Bespreking van het cassatiemiddel
  4. 4 Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 26/01796

Zitting 13 november 2026

CONCLUSIE

L.M. Coenraad

In de zaak

[betrokkene] ,

hierna: betrokkene,

advocaat: mr. G.E.M. Later

tegen

de officier van justitie in het arrondissement Noord-Holland,

hierna: de officier van justitie.

1 Inleiding en samenvatting

1.1

In deze Wvggz-zaak heeft de rechtbank een zorgmachtiging aansluitend op een voortzetting crisismaatregel voor de duur van zes maanden verleend. In cassatie wordt, naar ik begrijp, geklaagd dat de rechtbank geen zorgmachtiging had mogen verlenen op basis van de bevindingen van de geneesheer-directeur en van het zorgplan, nu deze stukken niet ondertekend zijn. Ten aanzien van het zorgplan worden verder vraagtekens geplaatst bij de datum ervan.

1.2

Onder verwijzing naar de vaste rechtspraak over de vereiste ondertekening van de medische verklaring onder de Wvggz, ga ik er bij de bespreking van de klachten van uit dat ook de bevindingen van de geneesheer-directeur en het door de zorgverantwoordelijke opgestelde zorgplan moeten worden ondertekend door de opsteller ervan.

1.3

De klacht dat geen zorgmachtiging verleend mocht worden op basis van de niet getekende bevindingen van de geneesheer-directeur slaagt niet. Nu de rechtbank, naar aanleiding van een daarop gericht verweer, rechtstreeks bij de geneesheer-directeur zelf heeft geverifieerd dat de voorliggende bevindingen door haar zijn opgesteld, is het door de rechtbank geconstateerde gebrek van een ontbrekende handtekening geheeld en kunnen die bevindingen alsnog in aanmerking worden genomen.

1.4

In de onderhavige zaak wordt pas voor het eerst in cassatie aan de orde gesteld dat de handtekening van de zorgverantwoordelijke onder het zorgplan ontbreekt, en wordt, zo begrijp ik althans het middel, geklaagd dat de rechtbank daarom geen zorgmachtiging had mogen verlenen. Daarmee rijst de vraag of voor het eerst in cassatie de stelling kan worden aangevoerd dat de handtekening in het zorgplan ontbreekt. Daarmee ligt ook de vraag voor of de rechtbank ambtshalve had moeten constateren dat het zorgplan niet was getekend. Deze vraag beantwoord ik uiteindelijk bevestigend, mede gelet op artikel 5 EVRM. Nu de rechtbank de zorgmachtiging heeft verleend, terwijl het zorgplan niet is ondertekend en ook niet is gebleken dat de rechtbank heeft geverifieerd of de daarop vermelde zorgverantwoordelijke het zorgplan heeft opgesteld, slaagt de klacht over de ontbrekende handtekening van het zorgplan.

2 Feiten en procesverloop

2.1

De officier van justitie heeft bij verzoekschrift, ingekomen op 19 februari 2026 bij de rechtbank Noord-Holland (hierna: de rechtbank), verzocht om ten aanzien van betrokkene een zorgmachtiging aansluitend op een voortzetting crisismaatregel voor de duur van zes maanden te verlenen voor verschillende vormen van verplichte zorg.

2.2

De mondelinge behandeling van het verzoekschrift heeft plaatsgevonden op 4 maart 2026. De rechtbank heeft de volgende personen gehoord: betrokkene, bijgestaan door zijn advocaat, een arts-assistent en een verpleegkundige. De geneesheer-directeur is telefonisch gehoord. Van de mondelinge behandeling is proces-verbaal opgemaakt.

2.3

Voor zover hier relevant is ter zitting als volgt verklaard:

“[advocaat van betrokkene]:

Ik merk op dat de bevindingen van de geneesheer-directeur niet zijn ondertekend, maar ik refereer mij voor dit onderdeel aan uw oordeel.

rechter:

Hoe kan het dat de bevindingen niet zijn ondertekend?

[arts-assistent]:

Normaal gesproken wordt er altijd ondertekend.

[geneesheer-directeur] is telefonisch om een toelichting gevraagd, waarvan de inhoud hiervan kort en zakelijk is weergegeven.

[geneesheer-directeur] :

Er wordt al een aantal maanden door de geneesheer-directeuren niet meer een natte handtekening gezet op de bevindingen. Het systeem is zo ingericht dat de geneesheer-directeur het alleen kan versturen als hij of zij het document zelf heeft opgemaakt.

rechter:

Handhaaft u het verweer?

[advocaat van betrokkene]:

Ja, het is interessant om te handhaven.”

2.4

Bij mondelinge uitspraak van 4 maart 2026, schriftelijk uitgewerkt op 11 maart 2026 (hierna: de bestreden beschikking), heeft de rechtbank een zorgmachtiging voor de duur van zes maanden verleend.[_3ca7ecad-e55c-4892-b668-aaa38323c9f2] De rechtbank heeft, voor zover hier relevant, als volgt overwogen:

“1.2 Bij het verzoekschrift zijn de volgende bijlagen gevoegd:

(…)

- het zorgplan van 6 februari 2026;

(…)

- de bevindingen van de geneesheer-directeur van 18 februari 2026;

- (…).

2.1.1.

De advocaat van betrokkene heeft ter zitting gesteld dat het verzoek niet voldoet aan de eisen voor het verlenen van een zorgmachtiging, nu de bevindingen van de geneesheer-directeur niet zijn voorzien van een handtekening.

2.1.2.

Ter zitting heeft de geneesheer-directeur (telefonisch) toegelicht dat zij betrokkene heeft gezien, dat zij op de hoogte is van de casus en dat zij de bevindingen zelf heeft opgesteld. Voorts heeft zij verklaard dat al enige tijd geen handtekening meer onder de bevindingen wordt gezet, omdat het systeem zo is ingericht dat de geneesheer-directeur de bevindingen alleen kan bijvoegen als de geneesheer-directeur die de casus heeft beoordeeld zelf het document heeft opgesteld.

2.1.3.

De rechtbank heeft vastgesteld dat de bevindingen van de geneesheer-directeur niet voorzien zijn van een handtekening. Dat roept de vraag op of de bevindingen daadwerkelijk zijn opgesteld door de geneesheer-directeur die als opsteller van het document is vermeld. De rechtbank is, gelet op de onder 2.1.2 vermelde toelichting, van oordeel dat ondanks het ontbreken van de handtekening moet worden aangenomen dat de bevindingen afkomstig zijn van de geneesheer-directeur die als opsteller van het document is vermeld. Nu de rechtbank zich er ter zitting van heeft verzekerd dat de bevindingen van de geneesheer-directeur in dit geval afkomstig zijn van [geneesheer-directeur] , die ook als dienstdoend geneesheer-directeur en opsteller van het document is vermeld, heeft de rechtbank geconcludeerd dat er geen gebrek kleeft aan de voorliggende bevindingen en het verweer van de advocaat verworpen. De rechtbank voegt daar nog aan toe dat in artikel 5:15 van de Wvggz niet als wettelijk vereiste is opgenomen dat de bevindingen door de geneesheer-directeur moeten zijn ondertekend.”

2.5

Betrokkene heeft tegen de bestreden beschikking tijdig beroep in cassatie ingesteld.[_583873f1-500b-49ec-924f-42a2dce7a66c] De officier van justitie heeft geen verweer gevoerd.

3 Bespreking van het cassatiemiddel

3.1

Het cassatiemiddel bestaat uit onderdeel I, dat uiteenvalt in twee subonderdelen, en richt zich tegen r.o. 2.1.1-2.1.3 van de bestreden beschikking, hiervoor onder 2.4 geciteerd.

3.2

Subonderdeel 1.1 voert ter inleiding aan dat hier gaat hier om een beslissing met betrekking tot vrijheidsberoving als bedoeld in artikel 5 lid 1, aanhef en onder e, EVRM. Belangrijk is dat duidelijk moet zijn van wie de stukken afkomstig zijn die worden ingediend door de officier van justitie voor die beslissing over de vrijheidsberoving.

3.3

Het subonderdeel klaagt dat door het ontbreken van de handtekening onder de bevindingen van de geneesheer-directeur nooit zekerheid kan bestaan over de vraag wie de bevindingen heeft gemaakt en of die geneesheer-directeur de inhoud van de bevindingen voor zijn rekening neemt. Dat klemt volgens het onderdeel temeer omdat de stukken deel uitmaken van een procedure die tot vrijheidsbeneming kan leiden. De verklaring die de geneesheer-directeur telefonisch geeft, kan volgens het middel niet worden geaccepteerd. Onder verwijzing naar HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1143, wordt betoogd dat ondertekening vereist is, ook als de Wvggz dit niet uitdrukkelijk voorschrijft.[_489b8673-cc2c-4919-a70d-2e0a96111e93] Het subonderdeel voert verder aan dat het van belang is dat de Hoge Raad vaststelt dat stukken ondertekend moeten worden en dat een en ander niet via de computer geregeld kan worden waardoor er nooit zekerheid is over de vraag wie een dergelijk stuk heeft gemaakt, met name nu het hier om een vrijheidsberoving gaat. Het subonderdeel beroept zich daarbij mede op artikel 5 lid 1, aanhef en onder e, en 6 EVRM en artikel 17 en 18 Gw.

3.4

In subonderdeel 1.2 wordt geklaagd dat het zorgplan niet is ondertekend door de zorgverantwoordelijke en worden vraagtekens geplaatst bij de datum van het zorgplan. De datum van het zorgplan is 6 februari 2026, maar uit de stukken blijkt dat het is aangemaakt op 13 februari 2026, aldus het subonderdeel. Voor zover wordt geklaagd over een ontbrekende handtekening onder het zorgplan, lees ik deze klacht mede in het licht van de inleiding op subonderdeel 1.1, waar is betoogd dat belangrijk is dat duidelijk moet zijn van wie de stukken afkomstig zijn die worden ingediend door de officier van justitie voor een beslissing over de vrijheidsberoving (zie hiervoor onder 3.2). Ik begrijp de klachten van subonderdeel 1.2 aldus dat, nu het zorgplan niet getekend is en daaruit niet duidelijk blijkt op welke datum het is opgesteld, de rechtbank op basis van dit zorgplan geen zorgmachtiging mocht verlenen.

3.1

Bij de bespreking van de klachten stel ik het volgende voorop.

Voorbereiding verzoek zorgmachtiging: medische verklaring, zorgplan en bevindingen geneesheer-directeur

3.2

Zodra de officier van justitie ambtshalve of op aanvraag met de voorbereiding van een verzoekschrift voor een zorgmachtiging begint, wijst hij een geneesheer-directeur aan (art. 5:4 lid 1, onder a, Wvggz).

3.3

De geneesheer-directeur zorgt voor een medische verklaring van een onafhankelijke psychiater over de actuele gezondheidstoestand van betrokkene en of uit het gedrag van betrokkene als gevolg van zijn psychische stoornis ernstig nadeel voortvloeit ten behoeve van de voorbereiding van een verzoekschrift voor een zorgmachtiging aan de rechter (art. 5:8 lid 1 Wvggz). De geneesheer-directeur verstrekt de medische verklaring aan de officier van justitie (art. 5:11 lid 1 Wvggz).

3.4

Indien er geen zorgverantwoordelijke voor betrokkene is, wijst de geneesheer-directeur een zorgverantwoordelijke voor betrokkene aan (art. 5:6 Wvggz).

3.5

De zorgverantwoordelijke stelt in overleg met betrokkene en de vertegenwoordiger een zorgplan vast (art. 5:13 lid 1 Wvggz). Van Sprundel-Jansen noemt het zorgplan het “kloppend hart” en het “sluitstuk” van de voorbereiding van het verzoek om een zorgmachtiging en een “omvangrijk document dat primair als basis dient voor de door de rechter af te geven zorgmachtiging”.[_6e21dc25-a11c-4923-aa08-69546da19e22]

3.6

Het zorgplan is inderdaad een omvangrijk document. Volgens artikel 5:14 lid 1 Wvggz vermeldt het zorgplan immers in elk geval:a. een door de zorgverantwoordelijke gestelde diagnose van de psychische stoornis van betrokkene en het gedrag dat voortvloeit uit de psychische stoornis en leidt tot een ernstig nadeel;b. de zorg die noodzakelijk is om het ernstig nadeel weg te nemen;c. het doel van verplichte zorg;d. de wijze waarop rekening wordt gehouden met de voorkeuren van betrokkene ten aanzien van de zorg, zoals vastgelegd op de zorgkaart inclusief de bijlagen;e. de zienswijze en de contactgegevens van de personen, bedoeld in artikel 5:13 lid 4 Wvggz, te weten betrokkene, de vertegenwoordiger, de voor de continuïteit van zorg relevante familie en naasten van betrokkene;f. de maximale duur van de afzonderlijke vormen van verplichte zorg;g. de wijze waarop de zorgaanbieder en de geneesheer-directeur de kwaliteit van de verplichte zorg bewaken en toezicht houden op de uitvoering van de verplichte zorg in ambulante omstandigheden;h. de essentiële voorwaarden voor deelname aan het maatschappelijk leven van betrokkene, voor zover deze ontbreken;i. de frequentie waarmee en de omstandigheden waaronder het zorgplan en de subsidiariteit, proportionaliteit, effectiviteit en veiligheid van de verplichte zorg met betrokkene, de vertegenwoordiger, alsmede het familielid of de naaste en de patiëntenvertrouwenspersoon worden geëvalueerd en het zorgplan wordt geactualiseerd;j. de zorgaanbieder die kan worden belast met de uitvoering van de zorgmachtiging, en zo nodig de accommodatie.

3.7

Blijkens de wetsgeschiedenis wordt, naast de medische verklaring, ook met het zorgplan, uitvoering gegeven aan de uit artikel 5 EVRM voortvloeiende eis dat de beslissing om iemand van zijn vrijheid te benemen wegens een geestesstoornis gestoeld moet zijn op een medisch-deskundig oordeel over de actuele gezondheidstoestand van betrokkene.[_c4dbdd11-0d4a-49e2-bdab-0f59c2d970ea]

3.8

De zorgverantwoordelijke overlegt het zorgplan aan de geneesheer-directeur (art. 5:13 lid 6 Wvggz). De geneesheer-directeur beoordeelt of het zorgplan voldoet aan de uitgangspunten van artikel 2:1 Wvggz, zoals vrijwilligheid, uiterste middel, proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en veiligheid (art. 5:15 lid 1 Wvggz). Daarbij gaat het om een eigen, zorginhoudelijke toets door de geneesheer-directeur van het zorgplan.[_cd9ed810-41ce-4498-8597-aec5871f2233]

3.9

De geneesheer-directeur draagt zijn bevindingen als bedoeld in artikel 5:15 lid 1 Wvggz vergezeld van de zorgkaart en het zorgplan over aan de officier van justitie (art. 5:15 lid 2 Wvggz).

3.10

De officier van justitie beslist aan de hand van onder meer het zorgplan en de bevindingen van de geneesheer-directeur of aan de criteria voor verplichte zorg is voldaan. Als dat zo is, dient de officier onverwijld een verzoekschrift voor een zorgmachtiging bij de rechter in (art. 5:17 lid 1 Wvggz).

3.11

Art. 5:17 lid 3 Wvggz bepaalt dat de officier van justitie bij het verzoekschrift in elk geval de onder a-g genoemde stukken voegt, waaronder, voor zover hier relevant, de medische verklaring, het zorgplan en de bevindingen van de geneesheer-directeur, als bedoeld in art. 5:15 Wvggz.

3.12

Uit de wetsgeschiedenis volgt dat het voorbereiden van een zorgmachtiging nauw overleg vraagt tussen de officier van justitie en de geneesheer-directeur, omdat de geneesheer-directeur het zorginhoudelijke deel van de zorgmachtiging voorbereidt en de officier van justitie het verzoekschrift opstelt en indient. Gezamenlijk dragen zij er zorg voor dat de rechter beschikt over een volledig dossier, waarin alle relevante informatie, waaronder de zorginhoudelijke, is gebundeld ten behoeve van de rechterlijke toets. Uitgangspunt is daarbij dat de officier van justitie zorg draagt voor een zo volledig mogelijk verzoekschrift waarmee de rechter op basis van een zo breed mogelijk beeld van de betrokkene een beslissing kan nemen.[_361d2f49-1b63-4804-b662-e634ce58c340] Uit het wettelijk stelsel volgt dan ook dat de rechter geen zorgmachtiging kan verlenen als de bevindingen van de geneesheer-directeur ontbreken.[_2d87a16e-8d91-44bc-b906-dc4c962f0443] Datzelfde geldt mijns inziens evenzeer voor dat andere stuk waar het in deze zaak om draait, het zorgplan.[_b6a28e51-3abf-415b-9026-87dd8d20eff4] Het is immers het “kloppend hart” van de voorbereidingshandelingen van een verzoekschrift voor een zorgmachtiging en, net als de bevindingen, een van de wettelijk vereiste bijlagen bij het verzoekschrift. Het is dus, net als de bevindingen van de geneesheer-directeur, een belangrijk stuk voor zowel de officier van justitie als de rechter om tot een beslissing tot het verzoeken en verlenen van een zorgmachtiging te komen.

Ondertekening medische verklaring, zorgplan en bevindingen van de geneesheer-directeur

3.13

In twee recente conclusies[_704c840f-254a-4680-b6aa-cc433d6b9973] heb ik opgemerkt dat bij de verschillende te onderscheiden functies van ondertekening van een processtuk zoals een verzoekschrift mijns inziens de functie van identificatie van de indiener van het processtuk voorop staat. Door het plaatsen van de handtekening onder het verzoekschrift is duidelijk wie de indiener is (individualisering) en is ook duidelijk dat deze indiener de inhoud van het verzoekschrift voor zijn rekening neemt. Aangezien de bevoegdheid tot het indienen van een stuk veelal is voorbehouden aan personen met een bepaalde hoedanigheid (in dit geval de zorgverantwoordelijke en de geneesheer-directeur), is in het verlengde hiervan ook van belang dat zo kan worden vastgesteld dat het verzoekschrift is ingediend door een persoon die daartoe bevoegd is. Dit geldt te meer in zaken als de onderhavige, waarbij het gaat om de vraag of en zo ja, in hoeverre kwetsbare personen in hun vrijheid mogen worden beperkt.

3.14

In de Wvggz en de daarbij behorende uitvoeringsregelingen is niet uitdrukkelijk bepaald dat de medische verklaring, het zorgplan en de bevindingen van de geneesheer-directeur moeten worden ondertekend.[_26cd4756-ad00-4dd1-8096-b479b1d00095]

3.15

Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet een medische verklaring die door een onafhankelijke psychiater is opgesteld ten behoeve van het verzoek tot verlening van een machtiging in het kader van de Wvggz worden ondertekend door deze psychiater. Aldus is voor een ieder duidelijk dat de onafhankelijke psychiater de inhoud van de medische verklaring voor zijn rekening neemt. Op basis van een niet ondertekende medische verklaring mag de rechtbank niet een machtiging in het kader van de Wvggz verlenen.[_8d3ef526-d184-48d3-a565-9d51a64b1dfb]

3.16

De vraag of ook het zorgplan en de bevindingen van de geneesheer-directeur ondertekend moeten worden door de zorgverantwoordelijke resp. de geneesheer-directeur die het stuk heeft opgesteld, is echter nog onbeantwoord door de Hoge Raad.

3.17

Gelet op het hiervoor onder 3.12 geschetste belang van zowel het zorgplan als de bevindingen van de geneesheer-directeur voor zowel de voorbereiding van het verzoekschrift voor een zorgmachtiging als de beslissing van de rechter op dat verzoek, geldt mijns inziens evenzeer dat deze ondertekend moeten zijn alvorens de rechtbank op basis van deze stukken een machtiging in het kader van de Wvggz mag verlenen. Ook deze stukken zijn op grond van artikel 5:17 lid 3 Wvggz vereist als bijlage bij het verzoekschrift. En ook voor deze stukken is van belang dat voor een ieder duidelijk is dat de zorgverantwoordelijke resp. de geneesheer-directeur de inhoud van het zorgplan resp. de bevindingen voor zijn rekening neemt. Ook is door het plaatsen van de handtekening onder een stuk duidelijk wie de indiener is (individualisering) en kan zo worden vastgesteld dat het stuk is opgesteld door een persoon die daartoe bevoegd is (zie hiervoor onder 3.13).

3.18

Op de website Dwang in de zorg van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is een model zorgplan voor Wvggz-zaken te vinden.[_d424a80e-b559-443e-b36a-84ecbc0f9927] Blijkens de opmerking bovenaan het model is dit product geen voorschrift, maar betreft het afspraken tussen ketenpartners ter voorbereiding van de implementatie van de Wvggz binnen de eigen organisatie. De slotparagraaf 11 van dit model is getiteld “Ondertekening”. Het betreft het bespreken van het zorgplan met de betrokkene en zijn vertegenwoordiger en het eindigt met ruimte voor het invullen van de naam van de zorgverantwoordelijke en de datum van, naar ik aanneem, ondertekening. Ook dit model gaat dus uit van ondertekening van het zorgplan.

Ondertekeningsgebrek helen

3.19

De Hoge Raad heeft verder bepaald dat het ontbreken van de handtekening van de onafhankelijke psychiater onder de medische verklaring niet kan worden geheeld door uitlatingen van de geneesheer-directeur.[_24948798-0066-42f7-95e7-1edf99d1ab96] Ik leid hieruit af dat uitsluitend de onafhankelijke psychiater zelf het ondertekeningsgebrek kan helen door te verklaren dat hij degene is die de medische verklaring heeft opgesteld.[_d6f02b01-50ce-413c-b278-84ec936f6d85]

3.20

Ik zou willen bepleiten dat ook voor het zorgplan en de bevindingen van de geneesheer-directeur geldt dat een ondertekeningsgebrek slechts geheeld kan worden door de zorgverantwoordelijke resp. de geneesheer-directeur zelf, gelet op het grote belang dat ook deze stukken, net als de medische verklaring, hebben voor de voorbereiding van en het beslissen op een verzoek tot een machtiging in de zin van de Wvggz.

Moet de rechtbank ambtshalve constateren dat een handtekening ontbreekt?

3.21

Uit de hiervoor besproken vaste rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat de rechtbank niet op basis van een medische verklaring die niet getekend is door de onafhankelijke psychiater een zorgmachtiging mag verlenen.[_36b00405-da29-4e35-b2fe-7adda742f1de] In deze zaken is het ontbreken van de handtekening onder de medische verklaring in eerste aanleg aan de orde geweest en heeft de rechtbank desondanks de zorgmachtiging verleend, zonder zich ervan te vergewissen dat deze daadwerkelijk is opgesteld door de daarop vermelde onafhankelijke psychiater. In die gevallen lijkt het mij evident dat de zorgmachtiging niet zonder meer verleend had mogen worden. Datzelfde zou onder deze omstandigheden mijns inziens gelden voor een niet getekend zorgplan of voor niet getekende bevindingen van de geneesheer-directeur.

3.22

In de onderhavige zaak is in eerste aanleg echter geen verweer gevoerd over het ontbreken van de handtekening van de zorgverantwoordelijke onder het zorgplan. Uit de stukken van het geding, het verhandelde ter zitting en de bestreden beschikking blijkt evenmin dat deze kwestie in eerste aanleg anderszins aan de orde is geweest. Pas in cassatie wordt voor het eerst aan de orde gesteld dat de handtekening van de zorgverantwoordelijke onder het zorgplan ontbreekt, en wordt, zo begrijp ik althans het middel, geklaagd dat de rechtbank daarom geen zorgmachtiging had mogen verlenen.

3.23

Daarmee rijst de vraag of voor het eerst in cassatie de stelling kan worden aangevoerd dat de handtekening in het zorgplan ontbreekt. Deze vraag raakt aan de vraag hoe ver in redelijkheid de beoordeling door de rechtbank strekt of aan alle formaliteiten voor het verlenen van een machtiging op grond van de Wvggz is voldaan, en wat daarbij van de advocaat van betrokkene verwacht mag worden. Had de rechtbank ambtshalve moeten constateren dat de vereiste handtekening ontbreekt en nader onderzoek moeten doen naar de vraag of het zorgplan daadwerkelijk is opgesteld door de daarin vermelde zorgverantwoordelijke? Of mag de rechtbank ervan uitgaan dat het zorgplan is opgesteld door die persoon als geen verweer op dat punt is gevoerd? Ook over deze kwestie heeft de Hoge Raad zich nog niet hoeven uitlaten en de wel voorhanden rechtspraak biedt niet een duidelijk aanknopingspunt.

3.24

Om te beginnen is er rechtspraak van de Hoge Raad waarbij een klacht over (vermeende) gebreken betreffende een vereiste voor het verlenen van een zorgmachtiging erop afstuit dat in feitelijke instantie geen verweer op dat punt is gevoerd. A-G Drijber was van oordeel dat in cassatie weliswaar terecht wordt geklaagd dat sprake is van een gebrek in het zorgplan, omdat dit geen diagnose bevat, maar dat dit gebrek in het zorgplan niet kan leiden tot vernietiging van de bestreden beschikking, omdat dergelijke stellingen niet voor het eerst in cassatie kunnen worden aangevoerd.[_1d798b80-72e8-4dea-8f19-f7cc78533a9c] Hij verwijst hierbij naar de conclusie van voormalig A-G Lückers die meent dat in cassatie niet voor het eerst geklaagd kan worden dat het zorgplan niet is beoordeeld door de geneesheer-directeur.[_e702e8a2-e9ac-4941-b39b-afac9e84421e] In beide zaken betreffen de klachten wettelijke vereisten voor het verlenen van een zorgmachtiging. Beide zaken heeft de Hoge Raad met toepassing van artikel 81 lid 1 RO afgedaan.[_7d0dbc4b-4197-4a93-99ad-7db1cf213f5c] Uit deze rechtspraak leid ik af dat de rechtbank deze (vermeende) gebreken dus niet ambtshalve had moeten constateren.

3.25

Verder heeft de Hoge Raad onder de Wet Bopz bepaald dat de rechtbank niet ambtshalve behoeft te onderzoeken of de handtekening op de geneeskundige verklaring door de geneesheer-directeur zelf is geplaatst. Indien een daarop gericht verweer is gevoerd, dient de rechter dat onderzoek te verrichten en daarvan in zijn motivering blijk te geven, aldus de Hoge Raad.[_521ae07e-2134-44f0-ad83-8a6e54e2d547] Dit lijkt ook onder het huidige recht nog te gelden.[_c64d628b-f286-42bc-9434-e1347c9f871d] Als wel een handtekening onder een stuk is geplaatst, mag de rechtbank dus uitgaan van de authenticiteit ervan. Daar kan ik goed in komen.

3.26

Anderzijds zijn er ook zaken waarin de Hoge Raad wel verlangt dat de rechtbank ambtshalve constateert dat aan een vereiste voor het verlenen van een machtiging niet is voldaan, en zo nodig nader onderzoek doet. Zo had de rechtbank volgens de Hoge Raad ambtshalve moeten constateren dat niet voldaan was aan het (inmiddels vervallen) vereiste dat de medische verklaring is verstrekt door een arts die niet is verbonden aan de zorgaanbieder van de accommodatie waar de betrokkene verblijft.[_5c80381c-48a5-4e31-9a15-ada8e95ff156] Daarbij baseert de Hoge Raad zijn oordeel erop dat hier het grondrecht in het geding is dat niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald (art. 5 lid 1, aanhef en onder e, EVRM en art. 15 Gw). In een andere zaak was de Hoge Raad van oordeel dat de rechtbank geen zorgmachtiging had mogen verlenen, nu zij haar oordeel mede baseert op “het advies van de geneesheer-directeur”, terwijl, naar in cassatie blijkt, geen bevindingen van de geneesheer-directeur zijn overgelegd.[_fe508aa6-5914-4d40-b51c-adecb50f64b8] En uit een recente uitspraak van de Hoge Raad kan afgeleid worden dat de rechtbank, gelet op de aanwijzingen in het zorgplan voor een mentor, ambtshalve had moeten onderzoeken of de betrokkene daadwerkelijk een vertegenwoordiger had en, zo ja, deze in de gelegenheid dienen te stellen zijn zienswijze mondeling kenbaar te maken.[_b02ca6a7-761f-4ab6-afd1-2bd232b191be]

3.27

En nu ligt dus de vraag voor of de rechtbank ambtshalve had moeten constateren dat het zorgplan niet was getekend. Ik denk dat deze vraag bevestigend beantwoord moet worden. Daarbij stel ik voorop dat het zorgplan een belangrijk stuk (het “kloppend hart”) is voor zowel de officier van justitie als de rechter is om tot een beslissing tot het verzoeken en verlenen van een zorgmachtiging te komen (zie hiervoor onder 3.12). Verder kan mijns inziens van de rechtbank in redelijkheid verwacht worden dat zij controleert of de voor het verlenen van een zorgmachtiging vereiste stukken van artikel 5:17 lid 3 Wvggz, waaronder het zorgplan, elk van een handtekening zijn voorzien. De rechtbank kan dat immers in één oogopslag zien.

3.28

Een belangrijk argument voor de verplichting van de rechtsbank ambtshalve te constateren dat een handtekening onder het zorgplan ontbreekt, is dat in verplichte zorgzaken doorgaans het grondrecht in het geding is dat niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald (art. 5 lid 1, aanhef en onder e, EVRM en art. 15 Gw). Blijkens de wetsgeschiedenis wordt, niet alleen met de medische verklaring, maar ook met het zorgplan, uitvoering gegeven aan de uit artikel 5 EVRM voortvloeiende eis dat de beslissing om iemand van zijn vrijheid te benemen wegens een geestesstoornis gestoeld moet zijn op een medisch-deskundig oordeel over de actuele gezondheidstoestand van betrokkene (zie hiervoor onder 3.7).[_0cbe584a-8277-4c94-896d-6d30136b5793] Dit pleit ervoor om de rechtspraak van de Hoge Raad over het ontbreken van een handtekening onder de medische verklaring ook van toepassing te achten op het zorgplan. Ook bij het zorgplan geldt immers dat duidelijk moet zijn door wie het is opgesteld, of deze persoon daartoe bevoegd was en of deze de inhoud ervan voor zijn rekening neemt. De handtekening dient ertoe hierover duidelijkheid te verschaffen. Als de rechtbank bij het ontbreken van een handtekening onder de medische verklaring moet onderzoeken of deze daadwerkelijk is opgesteld door de daarop vermelde onafhankelijke arts, valt mijns inziens moeilijk in te zien waarom dat anders zou zijn bij het ontbreken van een handtekening van de zorgverantwoordelijke onder het zorgplan.

3.29

Als de handtekening ontbreekt, is dat reden voor de rechtbank om nader onderzoek te doen om zo te achterhalen of het desbetreffende stuk inderdaad is opgesteld door de daarop vermelde persoon. Zo kan de rechtbank voorafgaand aan de mondelinge behandeling alsnog om een getekend exemplaar vragen of (telefonisch) tijdens de mondelinge behandeling navraag doen bij de desbetreffende persoon of deze het stuk inderdaad heeft opgesteld.

3.30

Het voorgaande betekent dat in cassatie geklaagd kan worden over het verlenen van een zorgmachtiging, nu de vereiste handtekening onder het zorgplan ontbreekt, ook wanneer op dat punt in eerste aanleg geen verweer is gevoerd door de betrokkene.

3.31

Ik keer terug naar de bespreking van de klachten.

3.32

In subonderdeel 1.1 wordt geklaagd over het ontbreken van een handtekening onder de bevindingen van de geneesheer-directeur. Het oordeel van de rechtbank in r.o. 2.1.3 dat artikel 5:15 Wvggz als zodanig geen ondertekeningsvereiste bevat, is op zichzelf juist, maar daaraan kan niet de gevolgtrekking worden verbonden dat ondertekening van de bevindingen door de geneesheer-directeur zelf niet nodig is. De omstandigheid dat artikel 5:15 Wvggz niet als wettelijk vereiste stelt dat de bevindingen door de geneesheer-directeur moeten zijn ondertekend, is daarvoor niet doorslaggevend. In dezelfde richting wijst de rechtspraak over de medische verklaring onder de Wvggz, waarin eveneens een ondertekeningsvereiste is aangenomen zonder dat de wet dit uitdrukkelijk voorschrijft.[_52e4ee8c-e498-4c33-add1-c8acc2e3da2c] Voor het aannemen van een vereiste van ondertekening van de bevindingen van de geneesheer-directeur pleit, gelet op het voorgaande, de functie die aan een handtekening toekomt. Daarmee wordt kenbaar dat de beoordeling daadwerkelijk is verricht door de geneesheer-directeur aan wie zij is opgedragen en dat deze met de inhoud daarvan instemt en daarvoor verantwoordelijkheid aanvaardt. Betrokkene moet op basis daarvan ook in staat zijn concrete bezwaren aan te voeren tegen de kwalificaties van de betrokken deskundige en wordt zo beschermd tegen willekeur.[_6c7dda89-c2d7-43b8-9899-0077f9124070]

3.33

De handtekening vormt de gebruikelijke wijze waarop voormelde instemming en verantwoordelijkheid tot uitdrukking worden gebracht. Daartegenover staat dat de functies van een handtekening, in het bijzonder het vaststellen van de herkomst en authenticiteit van het document, onder omstandigheden langs een andere weg kunnen worden gewaarborgd. Het staat de rechtbank vrij de bevindingen niettemin in aanmerking te nemen, indien zij op andere wijze heeft kunnen vaststellen dat die bevindingen van de geneesheer-directeur zelf afkomstig zijn.[_097d7138-3737-4da3-83f5-17aee84f4001] Daarbij is wel van belang dat de bevestiging afkomstig is van de geneesheer-directeur die de bevindingen zelf heeft opgesteld.[_9d2e7f96-e310-4ee4-bb9c-59b81f6c1052]

3.34

In de onderhavige zaak is door betrokkene ter zitting bezwaar gemaakt tegen het ontbreken van een handtekening onder de bevindingen van de geneesheer-directeur, waarna de rechtbank telefonisch contact heeft opgenomen met de geneesheer-directeur die in dat stuk als opsteller vermeld is. Van de verklaring van de geneesheer-directeur ter zitting is in het proces-verbaal verslag gedaan, zoals hiervoor onder 2.3 geciteerd. In de bestreden beschikking wordt verder overwogen dat de geneesheer-directeur heeft toegelicht dat zij betrokkene heeft gezien, op de hoogte was van de casus en de bevindingen zelf heeft opgesteld (r.o. 2.1.2). Hoewel ik deze verklaring niet in het proces-verbaal terugzie, mag er mijns inziens wel van worden uitgegaan dat de geneesheer-directeur aldus heeft verklaard.[_d58cb52e-b751-4fbe-810a-596456c22f6e] In cassatie is immers niet bestreden dat de geneesheer-directeur een verklaring zoals weergegeven in r.o. 2.1.2 heeft afgelegd.

3.35

Nu de rechtbank, naar aanleiding van een daarop gericht verweer, rechtstreeks bij de geneesheer-directeur zelf heeft geverifieerd dat de voorliggende bevindingen door haarzelf zijn opgesteld, is het door de rechtbank geconstateerde gebrek van een ontbrekende handtekening geheeld en kunnen die bevindingen alsnog in aanmerking worden genomen. Het zou te ver gaan om, zoals het middel bepleit, aan te nemen dat bij een ontbrekende handtekening er nooit zekerheid kan bestaan over de vraag wie die bevindingen heeft gemaakt en dat de verklaring die de geneesheer-directeur telefonisch heeft gegeven niet kan worden geaccepteerd.

3.36

Het middel betoogt verder dat het van belang is dat de Hoge Raad vaststelt dat het ondertekenen van stukken niet “via een computer geregeld kan worden waardoor er nooit zekerheid is over de vraag wie een dergelijk stuk gemaakt heeft”. Voor zover hiermee geklaagd zou worden dat de bevindingen van de geneesheer-directeur niet door middel van een elektronische handtekening ondertekend zou kunnen worden, mist deze klacht feitelijke grondslag. De rechtbank heeft immers vastgesteld dat de bevindingen niet zijn voorzien van een handtekening, en dus ook niet van een elektronische. Daarop heeft de rechtbank ter zitting (telefonisch) bij de geneesheer-directeur geverifieerd dat de bevindingen door deze zijn opgesteld.

3.37

Overigens ben ik van mening dat een elektronische handtekening mogelijk moet zijn voor de bevindingen van de geneesheer-directeur, mits daarbij is voldaan aan de daarvoor geldende vereisten van identificatie en authenticatie.[_0756361a-d393-4915-b1b9-f61dcb0c4c2f]

3.38

Subonderdeel 1.1 kan, gelet op het voorgaande, niet tot cassatie leiden.

3.39

In subonderdeel 1.2 wordt geklaagd dat het zorgplan niet is ondertekend door de zorgverantwoordelijke en worden vraagtekens geplaatst bij de datum van het zorgplan. Ik begrijp de klacht aldus dat, nu het zorgplan niet getekend is en daaruit niet duidelijk blijkt op welke datum het is opgesteld, de rechtbank op basis van dit zorgplan geen zorgmachtiging mocht verlenen.

3.40

Zoals hiervoor onder 3.23 e.v. bleek, ga ik ervan uit dat voor het eerst in cassatie de stelling kan worden aangevoerd dat de handtekening in het zorgplan ontbreekt.

3.41

Mijns inziens wordt terecht geklaagd over het verlenen van de zorgmachtiging, terwijl de handtekening onder het zorgplan ontbreekt. Het zorgplan bestaat uit drie pagina’s – pagina 1 van 3 tot en met pagina 3 van 3 – en geen van de pagina’s bevat een handtekening van de zorgverantwoordelijke.[_da0078c6-cfd3-411d-b989-f32673dd9953] Het zorgplan is dus inderdaad niet ondertekend. De slotparagraaf 8 van het zorgplan is getiteld “Bespreking van dit zorgplan” en betreft het bespreken van het zorgplan met betrokkene en zijn vertegenwoordiger. Ook in het hiervoor onder 3.18 genoemde model zorgplan op de website Dwang in de zorg betreft de slotparagraaf 11, getiteld “Ondertekening”, het bespreken van het zorgplan met de betrokkene en zijn vertegenwoordiger. Daarnaast voorziet deze slotparagraaf van het model ook in de ondertekening van het zorgplan door de zorgverantwoordelijke en die ondertekening ontbreekt nu juist in het zorgplan in deze zaak.

3.42

Wat ik hiervoor onder 3.32 en 3.33 heb gezegd over nut en noodzaak van de handtekening onder de bevindingen van de geneesheer-directeur geldt ook voor de handtekening van de zorgverantwoordelijke onder het zorgplan. De rechtbank had mijns inziens ambtshalve moeten constateren dat het zorgplan niet was getekend (zie hiervoor onder 3.27 e.v.). Nu de handtekening onder het zorgplan ontbreekt, had dat reden voor de rechtbank moeten zijn om nader onderzoek te doen om zo te achterhalen of het desbetreffende stuk inderdaad is opgesteld door de daarop vermelde zorgverantwoordelijke.

3.43

Gelet op het slagen van de klacht over de ontbrekende handtekening onder het zorgplan behoeft de klacht over de onduidelijkheid van de datum van het zorgplan geen bespreking.

3.44

Nu subonderdeel 1.2 slaagt, kan de bestreden beschikking niet in stand blijven.

4 Conclusie

De conclusie strekt tot vernietiging van het cassatieberoep en tot terugwijzing.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G

Voetnoten

  1. ECLI:NL:RBNHO:2026:2726. De verwijzing op rechtspraak.nl naar een JGz-noot van B.C.J. van den Bosch lijkt niet juist te zijn. De genoemde noot in JGz 2026/35 betreft een noot van de redactie onder deze uitspraak, maar lijkt te zien op een andere uitspraak.
  2. De procesinleiding is op 9 mei 2026 ter griffie van de Hoge Raad ingediend.
  3. In rb. Noord-Holland 10 april 2026, ECLI:NL:RBNHO:2026:4307, oordeelt de rechtbank ook dat het ontbreken van een handtekening onder de bevindingen van de geneesheer-directeur geen gebrek oplevert, omdat art. 5:15 Wvggz geen ondertekening voorschrijft (r.o. 2.1.2). Tegen deze uitspraak is ook cassatieberoep ingesteld (zaaknr. 26/02394). Ten tijde van het opstellen van deze conclusie stond de zaak voor het nemen van een conclusie.
  4. M.A.J.M. van Sprundel-Jansen, Sdu Commentaar Gedwongen zorg, art. 5:13 Wvggz, Kern en art. 5:14 Wvggz, Kern en aant. 1 (publicatiedatum 15 april 2025).
  5. Kamerstukken II 2009/10, 32399, nr. 3, p. 34-35.
  6. Zie M.A.J.M. van Sprundel-Jansen, Sdu Commentaar Gedwongen zorg, art. 5:15 Wvggz, aant. 1 (publicatiedatum 15 april 2025).
  7. Aldus HR 7 oktober 2022, ECLI:NL:HR:2022:1399, JGz 2022/48 m.nt. red., r.o. 3.1.3, onder verwijzing naar Kamerstukken II 2015/16, 32399, nr. 25, p. 161 en 166.
  8. HR 7 oktober 2022, ECLI:NL:HR:2022:1399, JGz 2022/48 m.nt. red., r.o. 3.1.4.
  9. Ten aanzien van het zorgplan zo ook A-G Drijber in zijn conclusie van 8 november 2024 (ECL:NL:PHR:2024:1187), onder 3.6.
  10. ECLI:NL:PHR:2026:736, onder 4.4; ECLI:NL:PHR:2026:738, onder 4.5 en 4.72, met verwijzing in beide conclusies naar o.m. F.P.A. Dondorp, Elektronische handtekeningen. Juridische waarde en praktisch gebruik, Den Haag: Sdu Uitgevers, 2011, par. 4.1 (p. 133 e.v.), met verwijzingen naar verschillende andere bronnen.
  11. Zie aldus voor de medische verklaring HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1143, r.o. 3.3.
  12. Zie HR 12 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1887, JGz 2026/7 m.nt. R.B.M. Keurentjes, r.o. 3.2, onder verwijzing naar HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1143, r.o. 3.3 en HR 21 januari 2022, ECLI:NL:HR:2022:62, r.o. 3.2 Zie ook HR 10 september 2021, ECLI:NL:HR:2021:1232, JGz 2021/77 m.nt. red., r.o. 3.2.
  13. www.dwangindezorg.nl.
  14. HR 21 januari 2022, ECLI:NL:HR:2022:62, JGz 2022/9, m.nt. J.F. Groen, r.o. 3.2, onder vergelijkende verwijzing naar HR 10 september 2021, ECLI:NL:HR:2021:1232, JGz 2021/77 m.nt. red., r.o. 3.2.
  15. Vgl. HR 12 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1887, NJ 2026/25 en JGz 2026/7, m.nt. R.B.M. Keurentjes, r.o. 3.3, waarin de Hoge Raad heeft bepaald dat het ontbreken van de naam van de psychiater die de medische verklaring heeft opgesteld en ondertekend slechts kan worden geheeld door een verklaring van die psychiater dat hij degene is die de medische verklaring heeft opgesteld en ondertekend.
  16. HR 21 januari 2022, ECLI:NL:HR:2022:62, JGz 2022/9, m.nt. J.F. Groen, r.o. 3.3 en zo ook HR 10 september 2021, ECLI:NL:HR:2021:1232, JGz 2021/77 m.nt. red., r.o. 3.3. Vgl. verder HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1143, NJ 2021/344, m.nt. J. Legemaate, r.o. 3.2 en HR 12 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1887, NJ 2026/25 en JGz 2026/7, m.nt. R.B.M. Keurentjes, r.o. 3.4.
  17. ECLI:PHR:2024:1187, onder 3.13.
  18. ECLI:NL:PHR:2021:1001, onder 3.22.
  19. HR 20 december 2024, ECLI:NL:HR:2024:1889 en HR 3 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1811.
  20. Zie HR 14 juni 2019, ECLI:NL:HR:2019:957, JGz 2019/28, m.nt. J.J. de Jong, JIN 2019/132, m.nt. J. Hament, JBPr 2019/46, m.nt. H.W. Wiersma, NJ 2021/14, m.nt. A.I.M. van Mierlo, r.o. 3.1.9.
  21. Zie in deze lijn de conclusie van A-G Drijber (ECLI:NL:PHR:2026:724), onder 3.32, waarna in HR 18 september 2026, ECLI:NL:HR:2026:1495 het beroep van de betrokkene in die zaak met toepassing van artikel 81 lid 1 RO is verworpen.
  22. Vgl. HR 12 februari 2021, ECLI:NL:HR:2021:226, NJ 2021/63, r.o. 3.4.
  23. HR 7 oktober 2022, ECLI:NL:HR:2022:1399, JGz 2022/48 m.nt. red., r.o. 3.1.4.
  24. HR 2 oktober 2026, ECLI:NL:HR:2026:1585, NJ 2026/305, r.o. 3.3.
  25. Kamerstukken II 2009/10, 32399, nr. 3, p. 34-35.
  26. HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1143, r.o. 3.1.3.
  27. Zie over het voorgaande hiervoor onder 3.13 e.v.
  28. Vgl. HR 14 juni 2019, ECLI:NL:HR:2019:957, NJ 2021/14, m.nt. A.I.M. van Mierlo, r.o. 3.1.9. Vgl. Rechtbank Zeeland-West-Brabant 12 juni 2026, ECLI:NL:RBZWB:2026:6028, r.o. 5.1. Vgl. ook ECLI:NL:PHR:2021:714, onder 3.11.
  29. Vgl. HR 12 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1887, JGz 2026/7, m.nt. R.B.M. Keurentjes, r.o. 3.3. Zie ook hiervoor onder 3.19 e.v.
  30. HR 2 maart 2012, ECLI:NL:HR:20212:BU9898, NJ 2012/157, JPF 2012/112, m.nt. P. Vlaardingerbroek, r.o. 3.4, onder vergelijkende verwijzing naar HR 16 april 2004, LJN AO1941, NJ 2004/425.
  31. Vgl. HR 14 juni 2019, ECLI:NL:HR:2019:957, JGz 2019/28, m.nt. J.J. de Jong, JIN 2019/132, m.nt. J. Hament, JBPr 2019/46, m.nt. H.W. Wiersma, NJ 2021/14, m.nt. A.I.M. van Mierlo, r.o. 3.1.7. Zie over het elektronisch ondertekenen van verzoekschriften in verplichte zorgzaken mijn conclusies ECLI:NL:PHR:2026:736 en ECLI:NL:PHR:2026:738 beide onder 4.
  32. In cassatie overgelegd als productie 6.

Wetsartikelen in deze uitspraak

Deze uitspraak verwijst naar

Gepseudonimiseerd gepubliceerd door de Rechtspraak (open data, publiek domein). Bron: uitspraken.rechtspraak.nl. Dit is geen juridisch advies.