Conclusie · Civiel recht
Parket bij de Hoge Raad, 13 november 2026 – Appartementsrecht; art
ECLI:NL:PHR:2026:1094Zaaknummer 26/00482
- Instantie
- Parket bij de Hoge Raad
- Datum conclusie
- 13 november 2026
- Publicatiedatum
- 19 november 2026
- Zaaknummer
- 26/00482
- Rechtsgebied
- Civiel recht
- Hoofdwetsartikel
- Artikel 5:130 BW
- Soort
- Conclusie
Inhoudsindicatie
Appartementsrecht; art. 5:121 en 5:130 BW; vervangende machtiging; redelijkheid en billijkheid; verhouding overeenkomst tussen appartementseigenaars en appartementsrechtelijke besluitvorming en besluiten van de VvE; toepassing uitlegmaatstaf op vaststellingsovereenkomsten
5 Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
A-G
Volledige tekst
Inhoud van de uitspraak
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer 26/00482
Zitting 13 november 2026
CONCLUSIE
S.E. Bartels
In de zaak
Stichting Bouwinvest Dutch Institutional Office Fund
tegen
Stichting Olympisch Stadion Amsterdam
Partijen worden hierna verkort aangeduid als Bouwinvest (verzoekster tot cassatie) respectievelijk SOSA (verweerster in cassatie).
1 Inleiding
Deze zaak betreft een geschil tussen twee eigenaren van appartementsrechten over de verdeling van de kosten van betonherstel in het skelet van het Olympisch Stadion in Amsterdam. Na een omvangrijke renovatie eind jaren ’90 hebben zich meerdere lekkages voorgedaan. In 2003 hebben (de rechtsvoorgangster van) Bouwinvest en SOSA een vaststellingovereenkomst gesloten waarbij afspraken zijn gemaakt over onder meer de verantwoordelijkheid voor (i) toekomstig onderhoud van de gemeenschappelijke delen en (ii) het nemen van maatregelen gericht op herstel van en gericht op vergoeding en de beperking van de door de lekkages ontstane schade, en de kosten. In 2016 hebben partijen een tweede vaststellingsovereenkomst gesloten. Op enig moment is betonrot geconstateerd. Bouwinvest heeft de kosten voor het betonherstel betaald en heeft in de algemene ledenvergadering van de vereniging van eigenaars een conceptbesluit ingebracht waarin staat dat wordt besloten dat de kosten door partijen bij helfte worden gedragen. Het conceptbesluit is in de ledenvergadering niet aangenomen. In deze procedure verzoekt Bouwinvest dat het besluit van de ledenvergadering op dit punt wordt vernietigd (art. 5:130 BW) en (aansluitend) dat vervangende machtiging wordt verleend voor de benodigde instemming van SOSA (art. 5:121 BW). De kantonrechter heeft het besluit vernietigd en de verzochte vervangende machtiging verleend. Het hof heeft de beschikking van de kantonrechter vernietigd en de verzoeken van Bouwinvest alsnog afgewezen. Het cassatiemiddel bevat de klacht dat het hof heeft miskend dat het appartementseigenaren niet vrij staat om bij overeenkomst af te wijken van hetgeen in het reglement in de splitsingsakte over de kostenverdeling is bepaald. Het middel komt verder op tegen de uitleg door het hof van de vaststellingsovereenkomsten die partijen hebben gesloten.
2 Feiten
In cassatie kan worden uitgegaan van de volgende feiten, die zijn ontleend aan r.o. 2.1 t/m 2.21 van de bestreden tussenbeschikking van het hof Amsterdam van 20 september 2022.[_23f4349b-e7d2-4cea-b50a-9a9f6ad174ee]
De vereniging ‘Vereniging van Eigenaars Olympisch Stadion 1 tot en met 44 te Amsterdam’ (hierna: VvE Olympisch Stadion of de VvE) is opgericht bij akte van splitsing van 16 december 1999 (hierna: de akte van splitsing of de splitsingsakte). In de splitsingsakte is tevens het reglement van splitsing (hierna: het reglement) opgenomen. Door splitsing conform de splitsingsakte zijn de volgende appartementsrechten ontstaan:
• Appartementsindex 1: het appartementsrecht dat recht geeft op het uitsluitend gebruik van het stadion met sportveld en bijbehorende ruimten met een sportfunctie vanaf de begane grond t/m de derde verdieping en de tribunes;
• Appartementsindex 2: het appartementsrecht dat recht geeft op het uitsluitend gebruik van de winkel-, bedrijfs-, kantoor- en horecaruimte op de begane grond, de daaronder gelegen tussenverdieping en de eerste en tweede verdieping;
• Appartementsindex 3: het appartementsrecht dat recht geeft op het uitsluitend gebruik van de parkeergarage in de kelder met de bijbehorende in- en uitrit;
• Appartementsindex 4: het appartementsrecht dat recht geeft op het uitsluitend gebruik van de installatie- trafo- en buffetruimte op de begane grond, de tweede en derde verdieping en de tussenverdiepingen onder de begane grond en boven de derde verdieping.
SOSA is gerechtigd tot het appartementsrecht met index 1, Bouwinvest tot dat met indices 2 en 3 en Vattenvall Sales Nederland N.V. (hierna: Vattenvall), het derde lid van de VvE, tot het appartementsrecht met index 4.
Conform artikel 34 van het reglement zijn er binnen de VvE in totaal 999 stemmen. De stemverhouding is als volgt:
• Eigenaar index 1: 333/999
• Eigenaar index 2: 333/999
• Eigenaar index 3: 333/999
• Eigenaar index 4: geen stemrecht.
In artikel 2 lid 5 onder b van het reglement is bepaald dat de kosten van groot onderhoud, herstel en vernieuwing van de in artikel 9 onder a omschreven gedeelten voor rekening komen van de eigenaars van appartementsrechten met indices 1 en 2 en wel ieder voor een gelijk deel. Ingevolge artikel 9 onder a betreft onder meer het skelet van het gebouw met de bijbehorende grond ‘de gemeenschappelijke gedeelten en zaken’. Artikel 16 van de splitsingsakte bepaalt:
“Iedere eigenaar en gebruiker is tegenover de andere eigenaars en gebruikers aansprakelijk voor de schade toegebracht aan de gemeenschappelijke gedeelten en/of gemeenschappelijke zaken en voor onredelijke hinder voor zover deze schade of hinder veroorzaakt is door de schuld van hemzelf of van zijn huisgenoten of zijn personeel of van zijnentwege aanwezige derden en hij is verplicht voor zover dit redelijk is maatregelen te nemen of te dulden die de strekking hebben bedoelde schade te voorkomen.”
Het bestuur van VvE Olympisch Stadion bestaat uit drie leden: Bouwinvest Real Estate Investors B.V. (voorzitter), Bouwinvest en SOSA. Het beheer van de VvE wordt verzorgd door Brick Management B.V. (hierna: Brick). Tot eind 2019 was CBRE beheerder.
Eind jaren ’90 heeft een ingrijpende renovatie plaatsgevonden van het Olympisch Stadion. Sinds de oplevering hebben zich meerdere lekkages voorgedaan in het gebouw. SOSA is hiervoor in maart 2002 door de rechtsvoorgangster van Bouwinvest, Monurend, aansprakelijk gesteld welke aansprakelijkheid door SOSA is afgewezen.
Monurend en SOSA zijn met elkaar in overleg getreden over de lekkages, het herstel, de met de lekkages verband houdende schade en de wijze waarop technische problemen in/aan/op het Olympisch Stadion in de toekomst het best kunnen worden voorkomen, alsook over het treffen van een meer omvattende minnelijke regeling. Dit heeft ertoe geleid dat zij op 31 december 2003 een vaststellingsovereenkomst hebben gesloten (hierna: VSO I).[_138db9e3-2e27-4844-8be6-7335b40cb109] Daarin is onder meer opgenomen dat Monurend vanaf 1 januari 2004 tot en met december 2017 het onderhoud van de gemeenschappelijke delen waartoe SOSA (jegens de VVE) verplicht is, voor haar rekening en risico, zal (laten) uitvoeren tegen een door SOSA te betalen vergoeding van € 90.000 excl. btw per jaar. In artikel 4 is het volgende overeengekomen met betrekking tot de lekkages:
“Artikel 4 - Lekkages
1. Indien Monurend daartoe wenst over te gaan zal Monurend in naam van SOSA, doch voor rekening en risico van Monurend (gerechtelijke) maatregelen, hoe genaamd ook, nemen gericht op onder meer het herstel van en gericht op vergoeding en de beperking van de ontstane schade van:
a. de op dit moment in het Olympisch Stadion aanwezige lekkages, hoe genaamd ook, gelegen tussen App. 1 en App. 2 en in App. 2; en/of
b. de zich in de toekomst eventueel te openbaren verborgen verbreken aan App. 1 en App. 2 en tussen App. 1 en App. 2; en/of
c. de eventuele (technische) calamiteiten aan App. 1 en App. 2, niet verband houdende met het Gebruik van App. 1.
(…)
4. Monurend vrijwaart SOSA voor aanspraken van derden verband houdende met de in lid 1 sub a tot en met c van dit artikel genoemde situaties, met uitzondering van die aanspraken die zijn ontstaan als gevolg:
- van het Gebruik van App. 1; of
- van opzet, grove schuld of grove nalatigheid zijdens SOSA, danwel derden waarvoor SOSA een risicoaansprakelijkheid heeft.
5. Monurend verklaart dat Monurend SOSA na de totstandkoming van deze overeenkomst nimmer meer kan en zal aanspreken voor de in lid 1 sub a tot en met c van dit artikel genoemde situaties en de daaruit eventueel voortvloeiende schade, behoudens de in lid 4 van dit artikel uitgezonderde gevallen.
6. Ongeacht de eventuele uitkomsten van in of buiten rechte door Monurend op naam van SOSA genomen maatregelen als bedoeld in lid 1 van dit artikel, zal SOSA niet op enig moment enige actie kunnen ondernemen, noch enig recht hebben, jegens Monurend, noch vanwege de resultaten die Monurend met die maatregelen boekt noch vanwege de wijze waarop Monurend de maatregel treft.”
In de considerans staat dat partijen VSO 1 voor akkoord zullen laten bekrachtigen in de eerstvolgende ledenvergadering van de VVE.
Op 7 november 2016 zijn partijen een tweede vaststellingsovereenkomst met elkaar aangegaan (hierna: VSO II).[_20a3367e-d110-4e5f-b40d-1b1efee12016] Zij spraken daarin, samengevat, af dat het onderhoud over de periode 2016-2026 zal worden uitgevoerd overeenkomstig een meerjarenonderhoudsplan (hierna: MJOP) met bijbehorende MJOP begroting. In artikel 1 (‘Onderwerp’) van VSO II is bepaald dat de overeenkomst een allesomvattende regeling is ten aanzien van de onderlinge verhouding, waaronder onderhoudsverplichtingen van partijen jegens VvE Olympisch Stadion. Volgens artikel 14 (‘Status afspraken’) bevat de overeenkomst met bijlagen per datum ondertekening de afspraken tussen partijen en treedt VSO II in de plaats van afspraken, voortvloeiende uit VSO I.
Het betonnen skelet van het Olympisch Stadion is ernstig aangetast door betonrot. Op 24 mei 2018 heeft er een VvE overleg plaatsgevonden, waarbij Bouwinvest, SOSA en CBRE vertegenwoordigd waren. Blijkens de notulen van de ledenvergadering is onder meer gesproken over ‘betonherstel en de te nemen acties’. Deze werkzaamheden zijn niet opgenomen in het MJOP. Besproken is dat een plan van aanpak zou worden opgesteld en dat op 4 juni 2018 zou worden aangevangen met een deel van het betonherstel.
Op 23 juli 2018 heeft [A] Ingenieurs, dat in opdracht van VvE Olympisch Stadion onderzoek heeft gedaan naar de aanwezigheid van betonrot, een rapport uitgebracht waarin zij adviseert over de wijze van herstel.
Op 15 augustus 2018 heeft Kwaliteit Progressie Integratie een plan van aanpak uitgebracht ten behoeve van het betonherstel van de gevelkolommen en de betonbalken.
Bouwinvest en SOSA waren het erover eens dat de aangetaste betonnen constructie hersteld moest worden, maar niet over de verdeling van de daarmee gemoeide kosten. Bij e-mail van 23 oktober 2018 met onderwerp ‘kostenverdeling betonherstel’ heeft SOSA aan Bouwinvest geschreven:
“Ik heb daarop de relevante stukken verzameld (de splitsingsakte, VSO 1 en VSO 2) en naar eer en geweten een notitie opgesteld. Die heb ik jullie op 27 juli jl. toegestuurd. (…) En ik meende dat ik van jullie een snelle terugkoppeling zou krijgen als ik onterechte conclusies had getrokken (...). Een (…) terugkoppeling is niet gegeven.
Nu een goed geargumenteerd andersluidend standpunt is uitgebleven, vertrouwen wij erop dat wij kunnen handelen naar de inhoud van de memo van 27 juli jI.
Een en ander houdt in dat SOSA (zowel voor zichzelf als als lid van de VVE) geen opdrachten zal goedkeuren of anderszins, en geen betalingen zal verrichten in het kader van het betonherstel, anders dan volgens de inhoud van voormelde memo.”
Bij de e-mail zijn een door SOSA opgesteld memo en een concept allonge bij vaststellingsovereenkomst gevoegd. In het memo is, samengevat, weergegeven dat SOSA bereid is het betonherstel in Olympisch Stadion 2 voor eigen rekening en risico te doen uitvoeren hoewel de kosten op grond van VSO I voor rekening van Bouwinvest komen, onder meer omdat sprake zou zijn van verborgen gebreken. Ook is vermeld dat de kosten – ingeval van een vooraf door beide partijen geaccordeerde offerte – worden verdeeld naar rato van 12% (SOSA) - 88% (Bouwinvest) en dat er door de uitvoering van het betonherstel ieder voor het eigen deel geen afstemming van de werkzaamheden in het kader van de VvE hoeft plaats te vinden. In de concept allonge, die op diverse plekken niet is ingevuld, staat onder meer dat Bouwinvest een deel van de onderhoudswerkzaamheden in de periode 2004-2016 ultimo 2015 nog niet heeft uitgevoerd en dat partijen overeenkomen dat die werkzaamheden per 1 januari 2018 alsnog voor rekening van Bouwinvest dienen te worden uitgevoerd.
Op 12 december 2018 heeft er een bespreking tussen partijen plaatsgevonden over de kosten van het betonherstel.
Bij e-mail van 18 december 2018 heeft Bouwinvest aan SOSA geschreven:
“In het verlengde van onze bespreking van afgelopen woensdag 12 december 2018 in het Olympisch Stadion bevestigen wij hierdoor, zoals afgesproken, het volgende.
Wij zijn het met elkaar eens dat de schades die thans in het kader van de gevelrenovatie zijn/worden aangetroffen bij de betonnen kolommen en balken, VVE-aangelegenheden betreffen.
Daar staat tegenover dat we nog van mening verschillen over de vraag of en zo ja hoe de daarmee samenhangende kosten verdeeld moeten worden.
Wij spraken af dat Bouwinvest namens de VVE opdracht zal (blijven) geven voor het herstel van de betonschades. Voorts spraken wij af dat Bouwinvest de daarmee samenhangende rekeningen zal (blijven) voorschieten voor de VVE (in afwachting van de uitkomst van de discussie of (en zo ja hoe) die rekeningen gedeeld dienen te worden tussen de eigenaren). (…)”
Bij e-mail van 14 maart 2019 heeft SOSA aan Bouwinvest het volgende geschreven:
“[A] zette mij een mail van jou aan hem door waarin jij terugvalt op afspraken uit een e-mail van 18 december aan mij. (...)
Ik vind het belangrijk te onderstrepen dat voormelde constatering uitsluitend het doel dient waarvoor de uitspraak destijds is gedaan: pragmatische omgang met lopende zaken en zeker niet als doel heeft om een vrijbrief te geven voor het maken van kosten.
Voorgaande kan in ieder geval niet worden opgerekt en de eerste zin (Wij zijn .... kolommen en balken) dient te worden gelezen in samenhang met de tweede zin: Daar staat tegenover ... verdeeld moeten worden.
Het feit dat [A] zaken voor kennisgeving aanneemt heeft te maken met het feit dat wij niet bij jullie de verwachting willen wekken dat wij door mee te beslissen ook mee gaan in een zekere kostenverdeling. Wij hebben door de aanpak van onze tracé[…]s laten zien hoe we zaken uitvoeren en tegen welke prijs. Dus als er kostenverdeling komt, zal de uitvoering van het werk aan OS 2 de basis vormen.”
Bouwinvest en SOSA hebben gezamenlijk een subsidie aangevraagd en verkregen voor het herstel van het betonrot. Het totaal verkregen bedrag van € 79.956 is verdeeld volgens een sleutel 88% voor Bouwinvest en 12% voor SOSA.
De werkzaamheden ter zake van het betonherstel zijn omstreeks 21 augustus 2019 afgerond. In totaal bedroegen de kosten daarvan € 1.148.246,40 incl. btw. De kosten zijn betaald door Bouwinvest.
Op 25 juni 2020 heeft er een algemene ledenvergadering (hierna ook: de ledenvergadering) plaatsgevonden over de afwikkeling van de kosten. Bij de uitnodiging was een agenda gevoegd en een door Bouwinvest voorgesteld conceptbesluit met de volgende tekst:
“De vergadering bekrachtigt het reeds tussen Bouwinvest en SOSA overeengekomen besluit d.d. 18 december 2018 tot het herstel van het betonnen skelet, zoals door Bouwinvest namens de VvE is opgedragen en inmiddels uitgevoerd en afgerond op 22 augustus 2019 overeenkomstig de als bijlage 1 aangehechte stukken voor een totaalbedrag van € 1.114.233,70 inclusief BTW;
1. De vergadering constateert dat bovengenoemde kosten niet vallen onder het ‘meerjarenonderhoudsplan’ (MJOP) als bedoeld in de tussen SOSA en Bouwinvest gesloten vaststellingsovereenkomst d.d. 7 november 2016;
2. De vergadering constateert dat bovengenoemde kosten op grond van het Reglement van Splitsing elk voor de helft voor rekening van SOSA en Bouwinvest dienen te komen, terwijl Bouwinvest het volledige bedrag heeft voorgeschoten;
3. De vergadering besluit tot het doen van de onder 1 bedoelde uitgave en legt ter dekking daarvan een extra (voorschot) bijdrage op aan SOSA en Bouwinvest, elk voor een bedrag ter hoogte van 50% van de onder 1 bedoelde uitgave, met de bepaling dat:
a. Bouwinvest haar bijdrage mag verrekenen met het reeds door haar voorgeschoten bedrag;
b. SOSA haar bijdrage bevrijdend dient te betalen aan Bouwinvest. Voor het geval SOSA haar bijdrage, ondanks het voorgaande, rechtstreeks aan de VvE zal hebben voldaan besluit de vergadering op voorhand dat de VvE dit bedrag dan onverwijld zal overmaken aan Bouwinvest en wordt het bestuur van de VvE daartoe gemachtigd;
c. De vergadering aan SOSA een ruime betalingstermijn gunt. indien SOSA inzichtelijk maakt dat die ruimte termijn nodig is vanwege de bijzondere omstandigheden die zijn veroorzaakt door Covid-19, met dien verstande dat het volledige bedrag uiterlijk 31 december 2020 dient te zijn voldaan;
d. SOSA vanaf het moment van overschrijding van de onder c. bedeelde betalingstermijn over de door haar verschuldigde bijdrage de wettelijke rente verschuldigd is aan Bouwinvest, tot en met de dag van volledige betaling.
4. De vergadering draagt het bestuur van de VvE op de bovengenoemde bijdrage, vermeerderd met de wettelijke rente, juridische kosten en overige proceskosten te vorderen op de eigenaren en voor zover niet tijdig vrijwillig aan bovengenoemde bepalingen wordt voldaan, zo nodig door middel van een incassoprocedure, en machtigt het bestuur tot het instellen van alle daarvoor dienstige rechtsvorderingen terzake, waaronder in elk geval ook het uitbrengen van een dagvaarding, eventueel hoger beroep en cassatie, alsmede het leggen van (conservatoir) beslag en andere maatregelen ter zekerheid tot bovengenoemde vordering, alsmede executiemaatregelen ter uitvoering van eventueel verkregen uitspraken.”
Tijdens de ledenvergadering van 25 juni 2020 is het voorgestelde besluit verworpen omdat geen meerderheid van drie/vierde van het aantal uitgebrachte stemmen in de vergadering daarmee heeft ingestemd, hetgeen conform artikel 38 lid 5 van de akte van splitsing is vereist. Blijkens de notulen heeft SOSA te kennen gegeven dat zij het niet eens is met de inleiding en de punten 2 tot en met 4 van het voorgestelde conceptbesluit. Ten aanzien van punt 1 hebben Bouwinvest en SOSA verklaard het ermee eens te zijn dat de daar bedoelde kosten niet begroot waren. In de notulen is vermeld dat SOSA graag wil zien dat het besluit van 18 december 2018, waarnaar in het voorgestelde conceptbesluit wordt verwezen, aan de notulen zou worden gehecht. Ook is vermeld dat SOSA haar standpunt zou toelichten in een memo, dat deel zou uitmaken van de notulen.
In een notitie van 25 juni 2020 met als titel ‘Verwerping concept besluit kostenverdeling betonherstel’ heeft SOSA haar standpunt nader toegelicht. Samengevat voert zij tegen het besluit aan dat er geen rechtsgeldig besluit is ter zake van de toewijzing van de kosten. Er bestaat geen besluit van 18 december 2018 en evenmin een opdracht van VvE Olympisch Stadion aan Bouwinvest om de herstelwerkzaamheden voor rekening van de VvE te doen uitvoeren. De kosten vallen buiten het MJOP en de begrotingsprocedure is niet gevolgd. Het bestuur kan geen onderhoudswerkzaamheden opdragen die meer bedragen dan 10% van het lopende boekjaar, tenzij vooraf door de vergadering gemachtigd maar een dergelijke machtiging is niet gegeven.
Bij beschikking van 24 februari 2022 heeft de rechtbank Amsterdam op verzoek van SOSA een voorlopig deskundigenonderzoek gelast naar de oorzaak van de in 2018 ontdekte betonschade en het verband daarvan met de vochtproblematiek die omstreeks 2003 speelde, met de aanleg althans aanwezigheid van de parkeergarage en met het reguliere en planmatige onderhoud dat vanaf 2003 heeft plaatsgevonden, en naar de kosten van het betonherstel.
3 Procesverloop
In eerste aanleg
Bouwinvest heeft op 24 juli 2020 bij de kantonrechter in de rechtbank Amsterdam (hierna: de kantonrechter) een ‘verzoekschrift ex artikel 5:121 en 5:130 BW’ ingediend. Bouwinvest heeft de kantonrechter verzocht:
A. het besluit van de ledenvergadering van 25 juni 2020, voor zover het door Bouwinvest voorgestelde besluit (zie hiervoor in 2.18) niet is aangenomen, te vernietigen; en
B. primair: vervangende machtiging te verlenen voor de benodigde instemming van SOSA zodat het door Bouwinvest voorgestelde besluit wordt geacht te zijn aangenomen door de vergadering;
C. subsidiair: vervangende machtiging te verlenen voor de benodigde toestemming van de vergadering tot herstel van het betonnen skelet, en daarbij te bepalen dat de hiermee gemoeide kosten voor rekening komen van Bouwinvest en SOSA, elk voor een gelijk deel, dan wel voor een door de kantonrechter conform het bepaalde in het reglement vast te stellen deel;
D. uiterst subsidiair: zodanige vervangende machtiging te verlenen ter zake van de uitvoering en verdeling van de kosten voor het herstel van de betonnen constructie, die de kantonrechter gelet op het bepaalde in het reglement en het vereiste van redelijkheid en billijkheid gerechtvaardigd acht;
E. SOSA, dan wel de VvE, te veroordelen in de kosten van de procedure.
Aan haar verzoeken heeft Bouwinvest, puntsgewijs weergegeven, het volgende ten grondslag gelegd:[_6e146c4a-cefe-48b1-b4c7-2d2f1442f677]
- Bouwinvest heeft in 2017-2018 renovatiewerkzaamheden uitgevoerd aan haar appartementsrecht met index 2, te weten de vervanging van de gevels aan de ‘binnenzijde’ van het stadion.
- Bij het verwijderen van de oude gevels kwam het betonnen skelet van het Olympisch Stadion tevoorschijn en is geconstateerd dat er sprake is van ernstige betonrot. Dit is besproken in de VvE.
- Het betonnen skelet behoort tot de gemeenschappelijke delen en de kosten van herstel dienen volgens het reglement voor 50% voor rekening van zowel Bouwinvest als SOSA te komen.
- Bouwinvest en SOSA waren het erover eens dat de werkzaamheden verricht moesten worden. Omdat zij het niet eens werden over de verdeling van de kosten, heeft Bouwinvest die kosten voorgeschoten. Dit is met SOSA besproken op 12 december 2019 en Bouwinvest heeft dit bij e-mail van 18 december 2019 bevestigd.
- Bouwinvest heeft alle werkzaamheden in samenspraak met SOSA laten uitvoeren en heeft de offertes op voorhand aan SOSA gestuurd. SOSA heeft wel een deel van de verkregen subsidie ontvangen, maar heeft nog niets bijgedragen. Per saldo dient SOSA aan de VvE € 1.057.387,31 : 2 = € 539.597,74 te voldoen. Dit bedrag kan zij bevrijdend aan Bouwinvest betalen.
De VvE heeft geen verweer gevoerd.[_182a20a2-f2d7-40f2-924e-e1f164790f97] SOSA heeft de kantonrechter verzocht Bouwinvest niet-ontvankelijk te verklaren omdat het geschil tussen Bouwinvest en SOSA ziet op de uitleg van de tussen hen gesloten vaststellingsovereenkomsten en de financiële gevolgen daarvan. Volgens SOSA staat de VvE daar buiten en kan het geschil niet indirect aan de orde komen als VvE-kwestie. SOSA heeft, samengevat en puntsgewijs weergegeven, het volgende inhoudelijke verweer gevoerd:[_59a86b29-618b-4616-b3bc-5b1040529355]
- De lekkageproblematiek in het Olympisch Stadion is terug te voeren op een grootscheepse renovatie eind jaren ’90. Toen is de parkeergarage onder het stadion aangelegd door Monurend, waardoor er vele lekkages zijn ontstaan. Bouwinvest was hiervan bij de oplevering in 1999 op de hoogte.
- Met VSO I hebben SOSA en Bouwinvest de onderhoudsverplichtingen van SOSA jegens VvE Olympisch Stadion overgenomen en afgesproken dat Bouwinvest de verantwoordelijkheid nam voor de lekkageproblematiek en andere verborgen gebreken in het stadion.
- Gedurende de looptijd van VSO II werd duidelijk dat Bouwinvest niet aan haar onderhoudsverplichtingen voldeed. Daarover zijn meerdere rapporten uitgebracht.
- Een VvE-besluit kan worden vernietigd indien het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is en een vervangende machtiging kan alleen worden afgegeven als er sprake is van een weigering op onredelijke grond. Er dient terughoudend te worden getoetst. Gelet op de bestaande discussie over VSO I is het niet onredelijk dat SOSA niet met het voorgestelde besluit heeft ingestemd.
- Bouwinvest is gezien de voorgeschiedenis aansprakelijk jegens SOSA. Ook dit is een reden geweest om niet met het conceptbesluit in te stemmen. Verder is de kostenkwestie nooit helemaal tussen Bouwinvest en SOSA besproken.
Bij beschikking van 25 november 2020 heeft de kantonrechter (i) het besluit van 25 juni 2020 vernietigd voor zover het door Bouwinvest voorgestelde besluit niet is aangenomen, en (ii) vervangende machtiging verleend voor de benodigde instemming van SOSA met dat besluit. De kantonrechter heeft de proceskosten gecompenseerd en het meer of anders gevorderde afgewezen.
De kantonrechter heeft eerst het hiervoor in 3.3 weergegeven formele verweer verworpen. Hij heeft daartoe overwogen dat de zaak aan de kantonrechter is voorgelegd als ware het een VvE-geschil (vernietiging besluit en verlenen vervangende machtiging) en dat dit behoort tot de bevoegdheid van de kantonrechter (r.o. 10). De kantonrechter heeft vervolgens geoordeeld dat partijen het erover eens zijn dat zij op basis van het splitsingsreglement de herstelkosten 50/50 moeten dragen en dat SOSA onvoldoende over het voetlicht heeft weten te brengen dat daarvan vanwege de tussen hen gesloten vaststellingsovereenkomsten moet worden afgeweken (r.o. 16). De kantonrechter oordeelde dat SOSA het besluit over de kosten in strijd met de redelijkheid en billijkheid en zonder rechtsgrond heeft verworpen (r.o. 19).
In hoger beroep
SOSA is, onder aanvoering van vier grieven, van de beschikking van 25 november 2020 in hoger beroep gekomen bij het gerechtshof Amsterdam (hierna: het hof). SOSA heeft verzocht die beschikking te vernietigen en, opnieuw beschikkende, (primair) het verzoek van Bouwinvest om vernietiging ex art. 5:130 BW en het verlenen van een vervangende machtiging ex art. 5:121 BW alsnog af te wijzen, (subsidiair) de te geven machtiging aan te passen in die zin dat SOSA niet meer dan € 267.812,70 excl. btw dient mee te betalen aan de kosten voor het herstel van de betonschade, met veroordeling van Bouwinvest in de proceskosten.
Bouwinvest heeft geconcludeerd tot afwijzing van het hoger beroep van SOSA en bekrachtiging van de beschikking van 25 november 2020, met veroordeling van SOSA in de kosten van het hoger beroep.
Het hof heeft de zaak op 3 maart 2022 mondeling behandeld. Partijen hebben hun zaak doen bepleiten, elk aan de hand van pleitaantekeningen die zijn overgelegd.
Op 20 september 2022 heeft het hof een tussenbeschikking gegeven (hierna ook: TB).[_880fbda8-f847-422c-8bb0-3fa3a64f799e] Het hof heeft daarin SOSA verzocht om het hof schriftelijk te informeren over de uitkomst van het deskundigenonderzoek (zie hiervoor in 2.21) door toezending van het bericht van de deskundige, alsmede over wat het deskundigenbericht betekent voor haar standpunt met betrekking tot de verdeling van de kosten van het betonherstel. Het hof heeft Bouwinvest verzocht om daarop te reageren. Het hof heeft iedere verdere beslissing aangehouden.
Het hof heeft als volgt overwogen:
“3.4. Met de tweede grief betoogt SOSA dat de kantonrechter ten onrechte heeft geoordeeld dat het geschil over de uitleg van de vaststellingsovereenkomsten en de verantwoordelijkheid van Bouwinvest voor het onderhoud geen invloed heeft op de verdeelsleutel in de splitsingsakte en die verdeelsleutel van 50/50 heeft toegepast. SOSA verzet zich op zichzelf niet tegen het herstel van de betonschade, maar omdat (…) expliciet is afgesproken dat (het oplossen van) de lekkageproblematiek voor rekening en risico van Bouwinvest is en/of Bouwinvest is tekortgeschoten in de nakoming van haar onderhoudsverplichtingen, komen de kosten van die werkzaamheden meer dan voor de in de splitsingsakte bepaalde helft voor rekening van Bouwinvest, aldus SOSA.
Het hof stelt bij de beoordeling voorop dat partijen al lange tijd in discussie zijn over de vraag of er aanleiding is om Bouwinvest voor een groter deel te laten betalen voor het betonherstel dan in de splitsingsakte is voorzien (50/50). Dit debat is onderwerp van meerdere overeenkomsten en daarover zijn partijen gedurende lange tijd in overleg en correspondentie verwikkeld, zonder overeenstemming te bereiken.
Op 12 december 2018 zijn partijen overeengekomen dat Bouwinvest de met het herstel van betonschades gemoeide kosten “zal (blijven) voorschieten voor de VvE in afwachting van de uitkomst van de discussie of (en zo ja hoe) die rekeningen gedeeld dienen te worden tussen de eigenaren”. Die afspraak is door Bouwinvest bevestigd aan SOSA bij e-mail van 18 december 2018. Het hof concludeert daaruit dat Bouwinvest en SOSA de vaststelling van de verdeling van deze VvE-kosten hebben uitgesteld totdat tussen hen zou vaststaan hoe die verdeling zou moeten luiden. Niet in geschil is dat het tot die vaststelling van de verdeling nog niet is gekomen, zodat niet valt in te zien waarom Bouwinvest niet langer tot voorschieten gehouden zou zijn. Dat noch Bouwinvest, noch SOSA initiatief nam om tot genoemde vaststelling te komen, maakt dat niet anders. Voor zover Bouwinvest heeft willen stellen dat het aan SOSA was om dit initiatief te nemen, heeft zij onvoldoende toegelicht waarom. Zij gaat er daarbij bovendien aan voorbij dat SOSA inmiddels de bepaling van een voorlopig deskundigenonderzoek heeft bewerkstelligd, welk onderzoek kan bijdragen aan bedoelde vaststelling. De stelling van Bouwinvest dat het mailbericht van 18 december 2018 vanwege de destijds naderende kerstdagen onder druk is geschreven en niet volledig is, leidt niet tot een andere conclusie, reeds omdat het met dat bericht bevestigde overleg plaatsvond op 12 december 2018, derhalve zes dagen eerder en ruim voor de kerstdagen, en Bouwinvest in staat moet worden geacht ook onder die omstandigheden de voor haar zeer relevante uitkomst correct weer te geven. Bovendien wist Bouwinvest al ruim voor 12 december 2018 dat SOSA het niet eens was met een verdeling van de kosten bij helfte en een ander verdeelsleutel had voorgesteld.
Tegen deze achtergrond ziet het hof thans geen plaats voor een verrekening van de kosten van betonherstel volgens de in de splitsingsakte bepaalde verdeelsleutel 50/50. Anders dan de kantonrechter meent het hof dat SOSA voldoende heeft toegelicht dat de uitleg van de gesloten vaststellingsovereenkomsten en de oorzaak van de betonschade wel van belang zijn voor verdeling van deze kosten binnen de VvE en dat het in strijd met de redelijkheid en billijkheid was en is om op de vaststelling van de uiteindelijke verdeelsleutel vooruit te lopen. De op 12 december 2018 gemaakte afspraak zou zinledig zijn als het voorschieten door Bouwinvest zou kunnen worden doorkruist door een VvE besluit over de kostenverdeling, voordat de verdeling tussen partijen is vastgesteld. De stelling van Bouwinvest dat verdeling binnen de VvE alleen volgens de 50/50 verdeelsleutel kan plaatsvinden en de daaruit sprekende gedachte dat het debat over de uiteindelijke verdeelsleutel niet in deze procedure kan plaatsvinden deelt het hof gelet op de voorgeschiedenis en de afspraken die partijen hebben gemaakt niet. Partijen hebben blijkens de voorgeschiedenis en de gesloten overeenkomsten steeds overleg gevoerd over de verdeling van de kosten die de VvE moest maken en de afspraak van 12 december 2018 spreekt uitdrukkelijk van het voorschieten “voor de VvE”. Kennelijk ging het partijen om het afspreken van een eventueel afwijkende verdeling bij het doorbelasten door de VvE aan de eigenaren van de kosten. Ook overigens heeft Bouwinvest onvoldoende aangevoerd tot een andere conclusie te komen, zodat de tweede grief slaagt.
Het primaire verzoek van Bouwinvest om het besluit van de VvE van 25 juni 2020 te vernietigen en vervangende machtiging te verlenen voor de instemming van SOSA met het onder r.o. 2.15 aangehaalde voorstel aan de algemene ledenvergadering, stuit op het voorgaande af. Hoe de herstelkosten binnen de VvE moeten worden verdeeld hangt mede af van de uitkomsten van het inmiddels door de rechtbank bepaalde deskundigenonderzoek. Indien de deskundige concludeert dat tussen de in de VSO I genoemde lekkageproblematiek en de betonschade een causaal verband bestaat, zal door uitleg van de tussen partijen gesloten vaststellingsovereenkomsten moeten worden beoordeeld voor wiens rekening en risico de onderhavige herstelkosten komen en/of Bouwinvest tekort is geschoten in de nakoming van haar onderhoudsverplichtingen. Het hof zal daarom in afwachting van dat deskundigenrapport iedere verdere beslissing over de verdeling van de herstelkosten aanhouden.”
De door de rechtbank benoemde deskundige heeft op 1 september 2023 een rapport uitgebracht. Dit rapport is in het geding gebracht en partijen hebben daarop bij akte gereageerd.
Op 12 december 2024 heeft een tweede mondelinge behandeling plaatsgevonden, waarbij partijen hun zaak hebben doen bepleiten aan de hand van pleitaantekeningen.
Het hof heeft op 16 december 2025 een eindbeschikking gegeven (hierna ook: EB).[_e22f84c9-c501-4eca-af64-287a230d13b8] Het hof heeft de beschikking van de kantonrechter vernietigd en, alsnog rechtdoende, de verzoeken van Bouwinvest afgewezen en Bouwinvest veroordeeld tot terugbetaling van hetgeen SOSA aan haar heeft voldaan ter voldoening van de beschikking van de kantonrechter, te vermeerderen met de wettelijke rente. Het hof heeft Bouwinvest veroordeeld in de proceskosten van beide instanties en heeft het meer of anders verzochte afgewezen.
Na eerst de bevindingen van de deskundige te hebben weergegeven en de stellingen van partijen naar aanleiding van diens rapport, heeft het hof beoordeeld of SOSA aan de kosten van het betonherstel moet bijdragen. Het hof heeft het volgende overwogen:[_f524e002-eeaf-48a0-a17d-a2f5ffe63896]
“2.6. (…) Partijen verschillen onder meer van mening over de uitleg van VSO I. Daarnaast zijn zij het er niet over eens of VSO II zo moet worden uitgelegd dat SOSA daardoor aan VSO I geen rechten meer kan ontlenen. Een en ander noopt tot uitleg van VSO I en VSO II. Bij die uitleg gaat het niet alleen om de taalkundige betekenis van de tekst van deze overeenkomsten, maar om de zin die partijen daaraan redelijkerwijs in de gegeven omstandigheden mochten toekennen en hetgeen zij dienaangaande over en weer redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.
Uitleg VSO I
Het hof stelt bij de uitleg van VSO I voorop dat uit de considerans blijkt dat zich sinds de oplevering van het Olympisch Stadion meerdere lekkages hebben voorgedaan, waarvan is gebleken dat deze verschillende oorzaken hebben. Vanaf eind 2002 zijn partijen met elkaar in overleg geweest over deze lekkages, het herstel, de daarmee verband houdende schade en de wijze waarop de technische problemen in de toekomst het beste kunnen worden voorkomen. Vervolgens is in artikel 1 van VSO I vastgelegd dat het technisch onderhoud tegen een vaste vergoeding per jaar aan Bouwinvest wordt overgedragen. In artikel 4 lid 1 en 2 wordt bepaald dat Bouwinvest het exclusieve recht heeft om derden namens SOSA, maar voor haar rekening en risico aan te spreken op de op dat moment aanwezige gebreken en voorts dat Bouwinvest SOSA niet op de resultaten daarvan mag aanspreken. In lid 5 van artikel 4 wordt bepaald dat Bouwinvest SOSA nimmer meer zal kunnen aanspreken voor de in lid 1 genoemde situaties en de daaruit eventueel voortvloeiende schade. Tot die in lid 1 genoemde situaties behoren de op het moment van sluiten van de overeenkomst aanwezige lekkages, de zich in de toekomst eventueel te openbaren verborgen gebreken en eventuele (technische) calamiteiten.
Gelet op een en ander, in onderling verband en samenhang bezien, heeft SOSA met het sluiten van VSO I gerechtvaardigd erop mogen vertrouwen dat Bouwinvest haar in de toekomst niet meer zou aanspreken voor de kosten en schade ten gevolge van de vochtproblematiek die op het moment dat VSO I gesloten werd al bestond en ook niet voor schade die daar eventueel het gevolg van zou zijn. Bouwinvest heeft SOSA aldus ter zake van deze problematiek en daaruit voortvloeiende schade gevrijwaard. Dit betekent dat, anders dan Bouwinvest bepleit, in het midden kan blijven of dergelijke schade voor of na het sluiten van VSO I is ontstaan of verergerd.
Uitleg VSO II
In 2016 hebben SOSA en Bouwinvest in een tweede vaststellingsovereenkomst vastgelegd dat het onderhoud voor de periode van 2016 tot 2026 door Bouwinvest zal worden uitgevoerd overeenkomstig een meerjarenonderhoudsplan (MJOP) en een bijbehorende begroting. In VSO II is bovendien in artikel 1 bepaald dat die overeenkomst een alles omvattende regeling bevat van de onderlinge verhouding tussen partijen. In artikel 14 is bepaald dat deze in de plaats treedt van de afspraken voortvloeiende uit VSO I.
Bouwinvest stelt dat VSO I door VSO II is komen te vervallen. Bovendien ziet VSO I niet op de onderhavige herstelkosten, met name omdat die kosten betrekking hebben op herstel van betonschade. Bouwinvest betoogt in dit verband dat uit niets blijkt dat partijen iets anders hebben bedoeld dan in de overeenkomst is bepaald, te weten dat eerdere afspraken en dus ook VSO I door VSO II vervalt.
SOSA heeft een en ander gemotiveerd bestreden en stelt dat Bouwinvest haar verplichtingen uit artikel 4 van VSO I onverkort dient na te komen en dat op grond daarvan de in het geding zijnde herstelkosten voor haar rekening dienen te blijven.
Het hof acht de uitleg die Bouwinvest voorstaat zonder nadere onderbouwing, die niet is gegeven, niet waarschijnlijk gelet op de destijds bestaande omstandigheden. Er waren immers aanhoudende, ernstige lekkageproblemen geweest, waarover een vaststellingsovereenkomst was gesloten en deze lekkageproblemen waren nog niet opgelost. De rechtsvoorganger van Bouwinvest had de volledige verantwoordelijkheid voor dat herstel op zich genomen en zou de mogelijk zeer aanzienlijke kosten daarvan dragen. Bouwinvest had die verplichtingen als rechtsopvolger overgenomen. Er is onvoldoende gebleken dat Bouwinvest aan SOSA bij de totstandkoming van VSO II heeft voorgelegd laat staan erover heeft onderhandeld dat zij van de vrijwaring in artikel 4 lid 5 van VSO I af wilde en evenmin is er een aanwijzing gebleken dat SOSA bereid was afstand te doen van haar rechten uit dien hoofde. Met SOSA acht het hof het daarom eerder aannemelijk dat VSO II uitsluitend bedoeld was om, gelet op het aanstaande einde van de periode waarop de onderhoudsafspraak uit VSO I zag, een afspraak voor een nieuwe periode te maken. In dat licht moeten dan ook artikel 1 en artikel 14 worden begrepen: de oude onderhoudsafspraak werd vervangen door een nieuwe in verband waarmee aan de oude afspraak geen rechten meer konden worden verleend en de nieuwe afspraak voortaan beslissend was voor de rechten en plichten van partijen ten aanzien van het onderhoud. Ook overigens zijn onvoldoende feiten of omstandigheden komen vast te staan die tot een andere uitleg van VSO II leiden. VSO II moet daarom zo worden uitgelegd dat artikel 4 van VSO I daardoor niet verviel.
Causaal verband
Het hof verwijst naar de hierboven weergegeven conclusies van de deskundige en stelt voorop dat uit het rapport van de deskundige moet worden afgeleid dat de betonschade een gevolg is van – kort gezegd – de onvoldoende bestrijding van de in het gebouw ten tijde van het sluiten van VSO I bestaande vochtproblematiek. De uitleg die hierboven aan VSO I en VSO II is gegeven brengt mee dat Bouwinvest de verantwoordelijkheid daarvoor op zich had genomen.
Bouwinvest heeft in haar akte na deskundigenbericht het door de deskundige aanwezig geachte causaal verband aan de orde gesteld. Als het hof de stellingen van Bouwinvest daarover goed begrijpt, wijst Bouwinvest er daarmee op dat de oorzaak voor de betonschade waarvan zij de herstelkosten op SOSA wil verhalen ligt in de periode voordat zij de verantwoordelijkheid voor het onderhoud overnam, in het bijzonder de periode vanaf de renovatie in 1998-1999 tot 2004. SOSA was toen verantwoordelijk voor het onderhoud en de gevolgen van het onderhoud in die periode kunnen niet althans niet volledig voor rekening van Bouwinvest komen. Dit komt volgens Bouwinvest in het rapport onvoldoende tot uitdrukking, met name daar waar de deskundige wel constateert dat de door Bouwinvest aangebrachte coating niet goed is aangebracht, dat Bouwinvest de betonconstructie onvoldoende heeft gecontroleerd en dat met beter onderhoud de waterproblematiek vrijwel volledig zou kunnen worden weggenomen.
Het hof volgt Bouwinvest niet in dit betoog. Het hof verwijst allereerst naar hetgeen hiervoor overwogen is omtrent de uitleg van VSO I en VSO II. Bouwinvest gaat er gelet daarop aan voorbij dat zij de verantwoordelijkheid en de kosten op zich heeft genomen zowel voor de (gevolgen van) de destijds bestaande vochtproblematiek als voor het onderhoud. Problemen als de onderhavige kwamen daarom ‘linksom of rechtsom’ voor haar rekening en Bouwinvest heeft SOSA voor de gevolgen daarvan gevrijwaard. Bouwinvest heeft tegen die achtergrond onvoldoende toegelicht waarom het relevant is dat de betonproblemen deels teruggaan tot voor 2004, toen SOSA nog verantwoordelijk was voor het onderhoud.
Uit het deskundigenrapport (…) leidt het hof af dat de betonconstructie van het gebouw gevoelig is voor lekkage en dat daaruit betonschade kan voortvloeien. Deze conclusie wordt door partijen niet bestreden. Wel heeft Bouwinvest de conclusie van de deskundige bestreden dat – kort gezegd – de vochtwerende coating onvoldoende waterdicht was en dat ook daardoor het vochtprobleem is vergroot. Het standpunt van Bouwinvest komt erop neer dat zij stelt voor een fors bedrag coating te hebben aangebracht. Dit kan echter niet afdoen aan de constatering van de deskundige dat het resultaat daarvan onvoldoende waterdichtheid opleverde.
Tegenover de conclusie van de deskundige dat controle (‘monitoring’) van de betonconstructie achter betimmeringen had moeten plaatsvinden en dat het uitblijven daarvan de schade heeft vergroot, heeft Bouwinvest nog gesteld dat controle niet van haar kon worden gevergd omdat zij dan huurders had moeten storen. Het hof gaat daaraan voorbij omdat huurders een dergelijke storing dienen te dulden en daarin dus geen reden kan liggen om van noodzakelijke werkzaamheden af te zien. Bij een en ander weegt het hof mee dat Bouwinvest gelet op de aard van het gebouw en de al opgetreden problemen opmerkzaam had moeten zijn om lekkageproblemen in samenhang met de betonconstructie tijdig vast te stellen. Er was dus te meer reden om grondige controle uit te voeren, ook al zou dat ongemak opleveren.
Bouwinvest heeft in dit nog kader aangevoerd dat zij na 2004 aan haar verplichtingen heeft voldaan doordat zij een Meerjarenonderhoudsplan (MJOP) heeft uitgevoerd. Daarmee gaat zij eraan voorbij dat een MJOP in het algemeen niet uitsluit dat ook nog andere werkzaamheden nodig zijn en dat zij daar gelet op haar verantwoordelijkheid voor het onderhoud alert op moet zijn. Ook dat gold gelet op de hiervoor geschetste omstandigheden in dit geval in het bijzonder.
Bouwinvest heeft tegen het deskundigenrapport enkele meer algemene bezwaren ingebracht die er toe strekken dat de deskundige onvoldoende stukken heeft bestudeerd (met name over de periode voor 2004) en ten onrechte geen destructief onderzoek heeft verricht. Voor zover die bezwaren gelet op de bovenstaande overwegingen nog relevant zijn, ziet het hof in het rapport en in de reactie van Bouwinvest onvoldoende concrete aanwijzingen dat de deskundige niet over alle gegevens heeft kunnen beschikken die hij met zijn ervaring en deskundigheid nodig achtte om tot zijn bevindingen te komen. Ook voor het overige heeft Bouwinvest onvoldoende aangevoerd om haar stellingen te volgen.
Het hof concludeert dat de in het Olympisch Stadion opgetreden betonschade valt onder de gevolgen van de vochtproblematiek waarvoor Bouwinvest SOSA heeft gevrijwaard.
(…)”
Het hof concludeerde als volgt:
“2.22 Het hof concludeert uit het bovenstaande dat Bouwinvest de rekening voor de kosten van het onderhavige herstel niet deels op SOSA kan verhalen. Het subsidiaire en het meer subsidiaire verzoek van Bouwinvest zullen daarom eveneens worden afgewezen. De verzochte machtiging tot herstel van de betonschade zal het hof niet geven, omdat SOSA met die (reeds uitgevoerde) werkzaamheden heeft ingestemd en slechts bezwaar maakt tegen de kostenverdeling. Bouwinvest heeft bij die machtiging dus geen belang.
De bestreden beschikking zal worden vernietigd en de verzoeken van Bouwinvest zullen alsnog worden afgewezen. (…)”
In cassatie
Bij procesinleiding van 12 februari 2026 heeft Bouwinvest – tijdig[_e0551b95-79be-45a2-a3c2-4f1aad84d21e] – bij de Hoge Raad cassatieberoep ingesteld van de tussenbeschikking van 20 september 2022 en de eindbeschikking van 16 december 2025. SOSA heeft een verweerschrift met bijlagen ingediend waarin wordt geconcludeerd tot verwerping.
4 Bespreking van het cassatiemiddel
Het cassatiemiddel is opgebouwd uit vijf onderdelen. Bij digitaal bericht van 1 september 2026 heeft de cassatieadvocaat van Bouwinvest de klachten van middelonderdeel 2 ingetrokken en bij digitaal bericht van 9 oktober 2026 heeft hij de klachten van middelonderdeel 1 ingetrokken. Deze onderdelen zullen hieronder dan ook niet worden besproken.
Onderdeel 3 (‘Afwijking kostenverdeling kan enkel bij in splitsingsakte neergelegd reglement’)
Het derde onderdeel valt uiteen in drie subonderdelen.
Subonderdeel 3.1 bevat geen klacht. Het subonderdeel stelt dat het hof in r.o. 2.4, 3.5 en 3.7 van de tussenbeschikking terecht tot uitgangspunt neemt dat het reglement uitgaat van een 50/50-verdeelsleutel tussen de eigenaars van appartementsindex 1 en de appartementsindices 2 en 3 van de kosten voor het betonherstel aan het skelet. Het subonderdeel geeft vervolgens de volgende ‘samenvatting’ van een aantal oordelen:
- Het voorgestelde besluit om conform het reglement tot 50/50-verdeling van de kosten over te gaan en de verzochte vervangende machtiging te verlenen, stuiten af op de uitleg van VSO I en VSO II. De verdeling van de kosten binnen de VvE is mede in het licht van het door partijen gevoerde overleg over de verdeling afhankelijk van de gesloten vaststellingsovereenkomsten en de oorzaak van de betonschade. Daarop stuit het verzoek tot vernietiging van het afwijzende besluit en verlening van een vervangende machtiging reeds af (TB, r.o. 3.7- 3.8).
- Artikel 4 lid 5 van VSO I bevat een vrijwaring door Bouwinvest van SOSA voor de kosten als gevolg van vochtproblematiek die bestond ten tijde van het aangaan van VSO I. Daaronder valt ook betonschade. VSO II doet aan die vrijwaring niet af. Verder bestaat er causaal verband tussen de lekkages en de betonschade. Daarom moeten de kosten voor rekening van Bouwinvest komen (EB, r.o. 2.7-2.20)
Met subonderdeel 3.2 legt Bouwinvest de Hoge Raad de vraag voor welke rol bilaterale partijafspraken in het licht van art. 5:113 lid 2 BW kunnen spelen bij besluiten tot nakoming van in de splitsingsakte en het splitsingsreglement neergelegde kostenverdelingsbepalingen.[_d9eaedac-228a-4d2e-b988-377e194ebbbc] Het subonderdeel bevat de klacht dat het hof met de hiervoor weergegeven overwegingen miskent dat op de voet van art. 5:113 lid 2 BW uitsluitend bij het in de splitsingsakte opgenomen reglement afwijkende regelingen kunnen worden opgenomen over de verdeling van kosten tussen de gezamenlijke appartementseigenaars. Een tussen twee appartementseigenaars gesloten overeenkomst, die vrijwaart voor schades of afspraken bevat over onderlinge kostenverdelingen voor kosten van de vereniging van eigenaars, kan volgens het subonderdeel daarom niet afdoen aan de kostenverplichtingen tussen appartementseigenaars die voortvloeien uit de wet, de splitsingsakte of het reglement. Dat betekent, zo vervolgt het subonderdeel, dat aan een dergelijke overeenkomst geen betekenis toekomt bij de vraag waartoe appartementseigenaars op grond van de splitsingsakte en het reglement binnen de vereniging van eigenaars tot elkaar zijn gehouden. Het subonderdeel betoogt dat een dergelijke overeenkomst daarom evenmin van invloed is op de vraag of de appartementseigenaars op grond van de redelijkheid en billijkheid binnen de vereniging van eigenaars zijn gehouden om in te stemmen met een voorstel tot kostenverdeling conform de in de splitsingsakte of het reglement neergelegde verdeling (in dit geval: 50/50 tussen de eigenaars van de appartementsindices 1 en 2). Het subonderdeel concludeert dat een afwijkende afspraak enkel gemaakt kan worden door wijziging van de splitsingsakte en het reglement.
Volgens subonderdeel 3.3 is het oordeel van het hof onvoldoende gemotiveerd. Het subonderdeel stelt dat Bouwinvest erop heeft gewezen dat de tussen partijen gesloten VSO I en VSO II in het licht van het bepaalde in art. 5:113 lid 2 BW geen afbreuk kunnen doen aan de door de splitsingsakte en het reglement ingegeven 50/50-verdeling van de kosten voor betonherstel, aangezien de kostenverdeling bindend wordt bepaald door het reglement en daarvan afwijkende bilaterale partijafspraken niet afdoen aan die verplichtingen binnen de VvE.[_c0599839-233a-4f86-ab8d-eba6eb38bb17] In dit licht mocht volgens het subonderdeel van het hof worden verlangd dat het zou toelichten waarom het desondanks oordeelt dat aan de vaststellingsovereenkomsten betekenis toekomt bij de beoordeling of SOSA in de onderlinge verhouding binnen de VvE op grond van het reglement is gehouden tot een 50/50-verdeling van de kosten voor het betonherstel en of zij op grond van de redelijkheid en billijkheid met het daarbij aansluitende voorgestelde besluit moet instemmen. Volgens het subonderdeel is daarom evenmin voldoende gemotiveerd het oordeel in r.o. 2.1 van de eindbeschikking dat het hof geen reden ziet om terug te komen van zijn oordeel bij tussenbeschikking dat het verzoek tot vernietiging van het afwijzende verzoek erop afstuit dat die verdeling afhankelijk is van de uitleg van de vaststellingsovereenkomsten en de uitkomst van het deskundigenonderzoek.
Voordat ik in ga op de vragen die in deze cassatieprocedure aan de orde zijn, acht ik het nuttig om in algemene zin in te gaan op de rechtskaders voor de aantasting van besluiten van (organen van) de VvE, de mogelijkheden voor appartementseigenaren om onderling afspraken te maken en de invloed van de redelijkheid en billijkheid binnen het appartementsrecht. Ik schets deze relevante juridische context met tamelijk grove penseelstreken, om te voorkomen dat deze verhandeling ontaardt in een handboek over vrijwel het gehele appartementsrecht. Waar dit relevant is voor de beoordeling van de klachten in cassatie, zal ik ook enkele ‘voorbeschouwingen’ geven.
Art. 5:124 lid 1 bepaalt dat de vereniging van eigenaars een rechtspersoon is. Het tweede lid bepaalt dat Titel 1 van Boek 2 (‘Algemene bepalingen’) van toepassing is, behoudens een aantal genoemde artikelen (die in de onderhavige zaak niet aan de orde zijn).
Art. 2:14 lid 1 BW luidt: “Een besluit van een orgaan van een rechtspersoon, dat in strijd is met de wet of de statuten, is nietig, tenzij uit de wet iets anders voortvloeit.” Art. 5:129 lid 1 BW bepaalt dat voor de toepassing van art. 2:14 BW de akte van splitsing gelijk wordt gesteld met de statuten. Een besluit van de vereniging van eigenaren in strijd met de akte van splitsing is dan ook nietig.[_01c81d9f-f99c-4153-9601-225ada83006d]
Art. 2:15 lid 1 BW bepaalt dat een besluit van een orgaan van een rechtspersoon vernietigbaar is: a) wegens strijd met wettelijke of statutaire bepalingen die het tot stand komen van besluiten regelen; b) wegens strijd met de redelijkheid en billijkheid die door art. 2:8 BW worden geëist; en c) wegens strijd met een reglement. In art. 5:129 lid 2 BW is bepaald dat voor de toepassing van art. 2:15 lid 1 onder c BW het reglement dat krachtens art. 5:111 onder d BW deel uitmaakt van de akte van splitsing, niet als reglement geldt. Strijd met het reglement dat onderdeel uitmaakt van de akte van splitsing, leidt zodoende tot nietigheid van een besluit, niet tot vernietigbaarheid.[_3c8e3256-4bc0-4c54-931d-7f80ee5da466]
In de onderhavige procedure is geen onderwerp van debat of het ‘negatieve besluit’ van 25 juni 2020 – dat wil zeggen het besluit dat in stemming is gebracht, maar niet de vereiste meerderheid van stemmen heeft gekregen – van de VvE nietig (art. 2:14 BW) of vernietigbaar (art. 2:15 BW) is. Ik ga daarom, in lijn met het partijdebat in feitelijke instanties,[_f233d152-2168-4b00-81ba-a277321d24c0] uit van de mogelijke vernietigbaarheid van het besluit op grond van art. 5:130 BW in verbinding met art. 2:15 lid 1, sub b, BW.[_18fe1c4d-2056-45c8-b087-d27420b0607c] Evenmin staat ter discussie of een dergelijk negatief besluit onder het toepassingsbereik van art. 2:14/15 BW valt.[_bb50fa90-e291-48dc-ad11-4dc25633a5db]
In het kader van de kostenverdeling binnen de appartementensplitsing is art. 5:113 lid 2 BW van belang. Dit artikellid luidt:
“In de schulden en kosten die ingevolge de wet of het reglement voor rekening van de gezamenlijke appartementseigenaars komen, moeten zij onderling en jegens de vereniging van eigenaars voor elk appartementsrecht een gelijk deel bijdragen, tenzij daarvoor bij het reglement een andere verhouding is bepaald.”
De bijdrageverplichting is derhalve in beginsel voor iedere appartementseigenaar gelijk, tenzij in het reglement anders is bepaald. In de onderhavige zaak is in het reglement anders bepaald. Er zijn vier appartementsindices. In het reglement is bepaald dat de kosten van groot onderhoud, herstel en vernieuwing van de in artikel 9 onder a omschreven gedeelten voor rekening komen van de eigenaars van appartementsrechten met indices 1 en 2 en wel ieder voor een gelijk deel. Vattenvall, de eigenaar van index 4, heeft geen bijdrageverplichting (zij heeft ook geen stemrecht) en de bijdrageverplichting van Bouwinvest, die eigenaar is van twee appartementsindices, is gelijk aan die van SOSA, die eigenaar is van één appartementsindex.
Het komt – naar ik vermoed – in de praktijk geregeld voor dat leden van de VvE, buiten de vergadering van de VvE om, afspraken maken over zaken die betrekking hebben op (kort gezegd) de appartementensplitsing. Ik illustreer de gevolgen hiervan aan de hand van een voorbeeld, dat misschien niet helemaal willekeurig gekozen is, maar wel losstaat van het voorliggende geschil.
Er is een appartementensplitsing met drie appartementsrechten, met drie verschillende eigenaars. Deze eigenaars duid ik aan als A, B en C. In de VvE hebben zij elk 1 stem. Uit het reglement volgt dat zij ieder een gelijk deel van de onderhouds- en reparatiekosten dragen. Kortom, als de VvE een aannemer aan het werk zet om onderhoud en reparaties te verrichten, dragen A, B en C elk 1/3e deel van die (herstel)kosten. Nu hebben A en B met elkaar afgesproken dat A ook het deel van de kosten van B zal dragen. Deze onderlinge afspraak tussen A en B is ‘gewoon’ een geldige obligatoire overeenkomst tussen A en B; de afspraak is geen besluit van de VvE die inhoudt dat er een afwijkende kostenverdeling geldt. Dat betekent dat B nog steeds verplicht is om zijn deel te betalen aan de VvE. De afspraak heeft daarin geen wijziging gebracht. Als A vervolgens (ook) het deel van B voldoet, dan is dit te beschouwen als de betaling van eens anders schuld of als een betaling namens B. Omgekeerd zal een wijziging van wat binnen de VvE geldt niet automatisch gevolgen hebben voor de contractuele afspraken tussen A en B. Je zou kunnen zeggen dat in beginsel sprake is van gescheiden circuits.
Het is dus van groot belang om zorgvuldig juridisch te ontleden welke rechtsverhouding aan de orde is, wanneer er tussen appartementseigenaars A en B een geschil ontstaat. Praten we over de goederenrechtelijke verhouding (of misschien is het veiliger om te zeggen: appartementsrechtelijke verhouding) of praten we over de contractuele verhouding tussen A en B? In beginsel heeft de contractuele relatie tussen A en B geen (juridische) invloed op de besluitvorming en de besluiten van de VvE, en omgekeerd. Als ik terugkeer naar mijn voorbeeld: als A niet betaalt, kan de VvE nog altijd B aanspreken. En voorts: als A zijn appartementsrecht overdraagt aan X, is A in beginsel nog steeds ten opzichte van B gehouden om de kosten te dragen. Nieuwe eigenaar X hoeft zich van de afspraak niets aan te trekken. En een (bevestigend) VvE-besluit om de kosten overeenkomstig het reglement gelijkelijk te verdelen over A, B en C doet in beginsel niet af aan een andersluidende eerdere overeenkomst tussen A en B, omdat het nu eenmaal gaat om een andere rechtsverhouding.
De redelijkheid en billijkheid speelt een belangrijke rol in het appartementsrecht. Alhoewel er geen algemene bepaling in de titel over appartementsrechten is opgenomen waarin te lezen valt dat de appartementseigenaars onderling en de VvE in de relatie tot de appartementseigenaars (en vice versa) zich moeten gedragen naar hetgeen door redelijkheid en billijkheid wordt gevorderd, kost het mij geen enkele moeite om op te schrijven dat de redelijkheid en billijkheid deze rechtsverhoudingen mede bepaalt. Dit komt tot uitdrukking in enkele algemeen geformuleerde bepalingen. Ik noem hier art. 2:8 BW (dat op grond van art. 5:124 lid 2 BW van toepassing is op de VvE), art. 2:15 lid 1, sub b, BW, art. 3:166 lid 3 BW.[_96350eb8-aa68-483a-b9db-c83ab815cd9a] In de regeling van het appartementsrecht zelf vinden we de invloed van ‘de redelijkheid’ terug in verschillende concrete bepalingen. Ik wijs op art. 5:121 lid 1 BW en art. 5:140 lid 1 BW. Mijns inziens is het geen te gewaagde stelling deze bepalingen te zien als uitwerkingen van het grotere principe, dat de betrokkenen binnen een appartementensplitsing zich bij hun handelen mede moeten laten leiden door hetgeen de redelijkheid en billijkheid van hen vraagt. Dat lijkt me ook een bijzonder wenselijke overkoepelende gedachte.
Dan kom ik nu toe aan een nadere ‘voorbeschouwing’ op de behandeling van de cassatiemiddelen. In de onderhavige zaak spelen enkele bijzonderheden, die de moeite van het benoemen waard zijn. Van het studeerkamervoorbeeld schakel ik over naar de zaak zoals deze zich feitelijk aandient.
Het is goed om (nog een keer) te benoemen dat de procedure die door Bouwinvest is begonnen zich in een appartementsrechtelijke context afspeelt. Aan de kantonrechter is verzocht het negatieve besluit van de VvE te vernietigen en tevens een vervangende machtiging te verlenen, zodat het voorgestelde besluit geacht wordt alsnog te zijn aangenomen. De wederpartij in de procedure voor de kantonrechter was de VvE; SOSA was betrokken als één van de twee belanghebbenden.
Ter discussie staat in deze procedure niet of art. 5:121 BW een grondslag kan zijn voor een vervangende machtiging als gevraagd. Ik merk ter informatie op dat hierover verschillend wordt gedacht.[_70c54dc8-7059-47bc-b329-56877a67d04f]
In hoger beroep en in cassatie zijn alleen Bouwinvest en SOSA nog betrokken. Deze partijen zijn, indachtig het hiervoor uiteengezette algemene juridische kader, tegelijkertijd elkaars contractuele wederpartij als de enige twee stemgerechtigde en draagplichtige appartementseigenaren binnen de VvE. In de procedure (en door partijen) worden deze hoedanigheden naar mijn smaak niet steeds even goed onderscheiden. Een voorbeeld ter illustratie. Zoals hiervoor in 2.7 aangegeven valt in de considerans van VSO I te lezen dat partijen deze VSO “voor akkoord [zullen] laten bekrachtigen in de eerstvolgende vergadering van de VVE.”[_4597e985-46cd-48ac-9427-9651793cf9a6] Hier wordt miskend dat de VSO geen nietig besluit van de VvE oplevert dat zou kunnen worden bekrachtigd door het in de VvE in stemming te brengen. Aan dit euvel lijdt ook het door Bouwinvest in stemming gebrachte conceptbesluit waarover dit geschil gaat. Er is sprake van een geldige overeenkomst, niet van een nietig besluit dat zich leent voor bekrachtiging.
Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de praktische omstandigheid dat in de onderhavige situatie sprake is van slechts twee stemgerechtigde en draagplichtige appartementseigenaars eraan heeft bijgedragen dat (het partijen) niet steeds scherp op het netvlies stond of er iets was afgesproken of dat er een besluit was genomen. Omdat in hoger beroep alleen nog Bouwinvest en SOSA partij waren, lijkt de procedure ongemerkt te zijn verschoven van een geschil over besluitvorming binnen de VvE naar een geschil over de contractuele rechten en verplichtingen van deze twee appartementseigenaren onderling. De contractuele en appartementsrechtelijke touwtjes zijn verstrikt geraakt op een wijze waarvan het de vraag is of het rechtens nog navolgbaar is.
Ik keer weer terug naar de verzoeken die centraal staan in de procedure: vernietiging en vervangende machtiging binnen de appartementsrechtelijke context. Het besluit dat centraal staat, is het negatieve besluit van de VvE van 25 juni 2020. Onderdeel van het voorgestelde besluit was de ‘constatering’ dat de kosten overeenkomstig het bepaalde in het reglement ‘elk voor de helft van SOSA en Bouwinvest dienen te komen’.
Waar de schoen is gaan wringen voor SOSA, is dat Bouwinvest haar nu via de band van het appartementsrecht probeert te dwingen om te betalen wat – op deze plaats veronderstellenderwijs uitgaande van de door het hof gegeven uitleg van de VSO’s – contractenrechtelijk voor rekening van Bouwinvest hoort te blijven. Een eerste oorzaak van de pijn is dat beide partijen elk twee hoedanigheden hebben en dat er verder geen stemgerechtigde en/of draagplichtige partijen zijn. Appartementsrecht en contractenrecht lijken zo samen te lopen, terwijl dat juridisch (juist) niet het geval is. De pijn wordt versterkt doordat in het door Bouwinvest in stemming gebrachte besluit als betalingsmodaliteit is opgenomen dat SOSA haar bijdrageverplichting jegens de VvE moet voldoen door te betalen aan Bouwinvest als betaaladres van de VvE, aangezien Bouwinvest de kosten voor de VvE heeft voorgeschoten.[_29e9b642-346c-42cb-b266-821bbda5962a] Kortom, het resultaat van het ‘afgedwongen instemmen’ met het voorgestelde besluit zou zijn, dat SOSA op appartementsrechtelijke grondslag aan Bouwinvest zou moeten betalen, wat contractueel voor rekening van Bouwinvest komt (nogmaals: uitgaande van de door het hof gegeven interpretatie van de VSO’s). Het is niet verrassend dat dit bij SOSA op weerstand stuit. De vraag is alleen of die weerstand, gegeven hoe het debat zich heeft ontwikkeld, juridisch tanden kan krijgen.
Dat is mijns inziens alleen zo als de redelijkheid en billijkheid als verbindingsstuk tussen contract en appartementsrecht kan worden gebruikt. En dat is volgens mij het geval. Zoals reeds is aangeduid worden alle rechtsverhoudingen binnen de VvE beheerst door de redelijkheid en billijkheid. In dit specifieke geval zou het in strijd met de redelijkheid en billijkheid, die geldt tussen de appartementseigenaars Bouwinvest en SOSA, kunnen zijn als Bouwinvest zich jegens SOSA erop beroept dat SOSA in redelijkheid moest instemmen met het voorgestelde besluit. Wordt deze insteek aanvaard, dan kunnen de vaststellingsovereenkomsten dus wél relevant zijn in de appartementsrechtelijke context. Immers, als in de onderlinge contractuele verhouding tussen Bouwinvest en SOSA geldt dat de kosten voor rekening van Bouwinvest komen, is dat een omstandigheid die invulling kan geven aan wat de appartementseigenaars in die laatste hoedanigheid naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid van elkaar kunnen verlangen in dit specifieke geval dat alleen zij in de appartementsrechtelijke context draagplichtig zijn.
Ik keer terug naar de klachten. Tegen de achtergrond van het zojuist geschetste algemene kader is het begrijpelijk dat subonderdeel 3.2 aandacht vraagt voor de verhouding tussen enerzijds bilaterale afspraken tussen de appartementseigenaars en anderzijds de kostenverplichtingen van de appartementseigenaars op grond van art. 5:113 lid 2 BW, de splitsingsakte en het reglement. Zoals reeds weergegeven in randnummer 4.4 wordt betoogd dat een tussen twee appartementseigenaars gesloten overeenkomst niet kan afdoen aan de kostenverplichtingen tussen appartementseigenaars die voortvloeien uit de wet, de splitsingsakte of het reglement. Het middel neemt dus, terecht (zie hiervoor nr. 4.14-4.15), tot uitgangspunt dat het contract in beginsel geen invloed heeft op de appartementsrechtelijke rechten en verplichtingen.
Het verweerschrift van SOSA benoemt dezelfde kwestie van de andere kant. In nr. 5 wordt opgemerkt dat SOSA en Bouwinvest onderling zijn overeengekomen dat Bouwinvest SOSA voor de kosten van het betonherstel zal vrijwaren: “Een VvE-besluit kan daaraan niet afdoen,” aldus het verweerschrift.
Het subonderdeel bepleit mijns inziens een te absolute rechtsregel ten aanzien van de verhouding tussen contract en appartementsrecht. Uit het systematische uitgangspunt dat contract en besluit elkaar over en weer met rust laten, volgt niet dat een overeenkomst geen enkele invloed kan hebben op de vraag wat appartementseigenaars op grond van de redelijkheid en billijkheid in een concreet geval binnen een appartementsrechtelijke context (al dan niet) van elkaar kunnen verlangen. Evenmin acht ik juist de opvatting dat een afwijkende afspraak (in de vorm van vrijwaring of anderszins) enkel kan worden gemaakt door wijziging van de splitsingsakte en het reglement. Het betoog aan het slot van subonderdeel 3.2 stuit hierop af. Voor zover de klacht betoogt dat de verdeelsleutel die is bepaald in het in een splitsingsakte opgenomen reglement altijd beslissend dient te zijn voor de onderlinge verhouding tussen appartementseigenaars, gaat zij dus uit van een onjuiste, want te stringente rechtsopvatting.
Dat gezegd hebbende, moet aan het cassatiemiddel worden toegegeven dat de formulering van r.o. 3.7 van de tussenbeschikking ten minste deels ongelukkig is als het gaat om de betekenis van de VSO’s voor de verdeling van kosten binnen de appartementsrechtelijke context. Het is althans niet direct duidelijk hoe de zinsnede dat “de uitleg van de gesloten vaststellingsovereenkomsten en de oorzaak van de betonschade wel van belang zijn voor de verdeling van deze kosten binnen de VvE” zich verhoudt tot het hiervoor al enkele keren weergegeven uitgangspunt dat het contract in beginsel losstaat van de appartementsrechtelijke gehoudenheid. Ik meen echter dat de gehele rechtsoverweging van het hof zo moet worden begrepen dat is geoordeeld dat Bouwinvest, in de concrete omstandigheden van dit geval, waaronder de contractuele verhouding tussen Bouwinvest en SOSA, naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet kon verlangen dat een machtiging werd verleend als vervanging van de instemming door SOSA, althans dat SOSA haar instemming met het voorgestelde besluit in haar verhouding tot Bouwinvest niet zonder redelijke grond heeft geweigerd als bedoeld in de zin van art. 5:121 lid 1 BW.[_06a63ea0-2c9b-4e5e-bef8-b820542e1243] Aldus gelezen heeft het hof geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
De motiveringsklacht die ook deel uitmaakt van subonderdeel 3.3 slaagt in het verlengde van het voorgaande evenmin. Zij gaat uit van de even bedoelde onjuiste stellingname over een absolute, ondoordringbare waterscheiding tussen enerzijds een contract en anderzijds waartoe appartementseigenaars wel of niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid jegens elkaar gehouden kunnen zijn.
Onderdeel 4 (‘Uitleg VSO I’)
Het vierde onderdeel is gericht tegen de rechtsoverwegingen 2.7 en 2.8, hiervoor weergegeven in 3.14, en bevat twee subonderdelen. Subonderdeel 4.1 geeft uitsluitend de bestreden overwegingen weer.
Volgens subonderdeel 4.2 zijn de overwegingen onvoldoende gemotiveerd, omdat zij geen voldoende (begrijpelijke) reactie vormen op het betoog van Bouwinvest dat de vrijwaring niet ziet op de betonschade (bij de gevel van de binnenring) aan het skelet van het Olympisch Stadion. Telkens onder verwijzing naar vindplaatsen in de processtukken wijst het subonderdeel erop dat Bouwinvest het volgende heeft aangevoerd:
- De vrijwaring van artikel 4 lid 5 van VSO I moet worden gezien tegen de feitelijke achtergrond van de situatie ten tijde van het sluiten van de vaststellingsovereenkomst. De vochtproblematiek die toen speelde, betrof lekkages in de tribunes (die vallen onder het appartemensrecht van SOSA) en de gevolgschade die daardoor is ontstaan in de onderliggende commerciële ruimten (die behoren tot het appartementsrecht van Bouwinvest). Partijen wilden alleen die situatie oplossen. (reactie d.d. 21 november 2023, nrs. 16-17)
- Over betonschade of andere problematiek wordt in VSO I niet gesproken en Bouwinvest was toen niet bekend met betonschade. (reactie d.d. 21 november 2023, nrs. 16-17)
- Vervolgens heeft Bouwinvest de onderhoudsverplichting van SOSA overgenomen (artikel 1 VSO I) en zou zij op grond van artikel 4 lid 1 VSO I rechtsmaatregelen mogen nemen in naam van SOSA ter beperking van de ontstane schade van (a) de “op dit moment” (dat wil zeggen ten tijde van het sluiten van VSO I) in het Olympisch Stadion aanwezige lekkages en/of (b) de zich in de toekomst eventueel te openbaren verborgen gebreken aan en tussen de appartementsindices 1 en 2 en/of (c) de eventuele (technische) calamiteiten aan de appartementsindices 1 en 2. (reactie d.d. 21 november 2023, nrs. 16-17 en 18-20)
- De vrijwaring van artikel 4 lid 5 VSO I ziet uitsluitend op die situaties en de op dat moment aanwezige schades in die commerciële ruimten. (reactie d.d. 21 november 2023, nr. 41)
- De betonschade ziet op het casco van het Olympisch Stadion dat behoort tot de gemeenschappelijke delen en maakt geen deel uit van de appartementsindices 1 en 2. (reactie d.d. 21 november 2023, nr. 45)
Volgens het subonderdeel valt in het licht van deze stellingen zonder nadere motivering niet in te zien waarom het hof uit de ten tijde van het aangaan van VSO I bestaande situatie, de considerans en de artikelen 1 en 4, leden 1 en 5, van VSO I afleidt dat de vrijwaring desondanks ook ziet op de betonschade aan het skelet/casco van het Olympisch Stadion. De schades als gevolg van de toen bestaande lekkages, zo vervolgt het subonderdeel, deden zich immers volgens Bouwinvest enkel voor in de commerciële ruimten onder de tribunes, terwijl artikel 4 lid 1 VSO I ook enkel spreekt over op dit moment aanwezige lekkages alsmede over verborgen gebreken of calamiteiten aan en tussen de appartementsindices 1 en 2. Het valt volgens het subonderdeel in dat licht zonder nadere motivering niet in te zien waarom het hof overweegt dat daaronder ook de betonschade aan het skelet/casco van het Olympisch Stadion zou vallen.
In de toelichting op de klacht staat onder meer dat het hof komt tot een uitleg van de tussen partijen geldende afspraken “die geen enkele redelijk handelend vastgoedondernemer vanwege de daaraan verbonden onoverzienbare risico’s ooit zou maken,” dat Bouwinvest met de afspraak nooit heeft beoogd om het totale risico van de betonschade aan het skelet over te nemen, aangezien de daaraan verbonden risico’s ten tijde van het aangaan van VSO I voor haar niet inzichtelijk waren (anders dan de schade in de commerciële ruimten als gevolg van de lekkages), en dat SOSA aan het totaal van de gemaakte kosten (€ 6.300.000 aan onderhoudskosten en € 1.150.0000 aan herstelkosten voor de betonschade) met haar jaarlijkse bijdrage van € 90.000 voor slechts € 1.080.000 “(dus een zesde deel)” heeft bijgedragen.
Het hof heeft in r.o. 2.6 van de eindbeschikking overwogen dat het bij de uitleg van VSO I en VSO II niet alleen gaat om de taalkundige betekenis van de tekst van deze overeenkomsten, maar om “de zin die partijen daaraan redelijkerwijs in de gegeven omstandigheden mochten toekennen en hetgeen zij dienaangaande over en weer redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.” Daarmee heeft het hof de Haviltex-maatstaf tot uitgangspunt genomen. Deze maatstaf wordt door het onderdeel (terecht) niet bestreden.
Het hof heeft in r.o. 3.8 van de tussenbeschikking overwogen dat, indien de deskundige concludeert dat tussen de in de VSO I genoemde lekkageproblematiek en de betonschade een causaal verband bestaat, door uitleg van de tussen partijen gesloten vaststellingsovereenkomsten zal moeten worden beoordeeld voor wiens rekening en risico de herstelkosten komen en/of Bouwinvest tekort is geschoten in de nakoming van haar onderhoudsverplichtingen. Het hof heeft in r.o. 2.13 van de eindbeschikking, opgenomen onder het kopje ‘Causaal verband’, overwogen dat uit het rapport van de deskundige moet worden afgeleid “dat de betonschade een gevolg is van (…) de onvoldoende bestrijding van de in het gebouw ten tijde van het sluiten van VSO I bestaande vochtproblematiek.” Bouwinvest heeft in haar akte na deskundigenbericht het door de deskundige aanwezig geachte causaal verband aan de orde gesteld. Het hof heeft het betoog van Bouwinvest uitvoerig weergegeven en gemotiveerd verworpen (eindbeschikking, r.o. 2.14-2.20). De overwegingen die het hof aan dat oordeel ten grondslag heeft gelegd, worden in cassatie niet (duidelijk) bestreden.
In het bestreden oordeel dat SOSA met het sluiten van VSO I gerechtvaardigd erop heeft mogen vertrouwen dat Bouwinvest haar in de toekomst niet meer zou aanspreken voor de kosten en schade ten gevolge van de vochtproblematiek die op het moment dat VSO I werd gesloten al bestond en ook niet voor schade die daar eventueel het gevolg van zou zijn, en dat Bouwinvest SOSA aldus ter zake van deze problematiek en de daaruit voortvloeiende schade heeft gevrijwaard, ligt de verwerping besloten van de stellingen van Bouwinvest waarnaar subonderdeel 4.2 verwijst. De uitleg door het hof van de overeenkomst is feitelijk en naar ik meen niet onbegrijpelijk. Ik licht dit als volgt toe.
In de artikelen 1 en 2 van VSO I is, samengevat, opgenomen dat de rechtsvoorgangster van Bouwinvest, Monurend (die ik hieronder gemakshalve ook als ‘Bouwinvest’ zal aanduiden), vanaf 1 januari 2004 tot en met december 2017 het onderhoud van de gemeenschappelijke delen waartoe SOSA (jegens de VVE) verplicht is, voor haar rekening en risico zal (laten) uitvoeren tegen een door SOSA te betalen vergoeding van € 90.000 excl. btw per jaar.[_eec76638-162b-4763-ab22-a7af8401885f] In artikel 1, leden 4 en 5, van VSO I is uitdrukkelijk bepaald dat SOSA als gevolg van de overdracht van het onderhoud aan Bouwinvest “niet bevoegd” is om opdrachten te verstrekken in verband met het onderhoud en dat Bouwinvest met betrekking tot het onderhoud “haar eigen beleid” zal mogen voeren.
Ik herhaal dat in artikel 4 lid 1 van VSO I (‘Lekkages’) het volgende is bepaald:
“1. Indien Monurend daartoe wenst over te gaan zal Monurend in naam van SOSA, doch voor rekening en risico van Monurend (gerechtelijke) maatregelen, hoe genaamd ook, nemen gericht op onder meer het herstel van en gericht op vergoeding en de beperking van de ontstane schade van:
a. de op dit moment in het Olympisch Stadion aanwezige lekkages, hoe genaamd ook, gelegen tussen App. 1 en App. 2 en in App. 2; en/of
b. de zich in de toekomst eventueel te openbaren verborgen verbreken aan App. 1 en App. 2 en tussen App. 1 en App. 2; en/of
c. de eventuele (technische) calamiteiten aan App. 1 en App. 2, niet verband houdende met het Gebruik van App. 1.”
Het tweede lid van dit artikel luidt:
“SOSA verklaart dat Monurend volledig bevoegd is de in lid 1 van dit artikel genoemde maatregelen te nemen. SOSA onderkent daarmee dat zij de volledige bevoegdheid met betrekking tot de wijze waarop en de mate waarin op haar naam door Monurend maatregelen als bedoeld in lid 1 van dit artikel worden genomen laat aan Monurend. Dit betekent evenzo dat SOSA zich op voorhand neerlegt bij de eventuele uitkomsten van dergelijke door Monurend genomen maatregelen (…).”
Ik herhaal dat in het vijfde lid van artikel 4 het volgende is bepaald (onderstreping door mij, A-G)):
“Monurend verklaart dat Monurend SOSA na de totstandkoming van deze overeenkomst nimmer meer kan en zal aanspreken voor de in lid 1 sub a tot en met c van dit artikel genoemde situaties en de daaruit eventueel voortvloeiende schade, behoudens de in lid 4 van dit artikel uitgezonderde gevallen.”[_80b41c7f-b2d3-4285-98a0-3b35125ebcde]
Vanaf het sluiten van VSO I was derhalve – in hun onderlinge verhouding - alléén Bouwinvest gerechtigd om het initiatief te nemen voor (i) het verrichten van onderhoudswerkzaamheden voor de gemeenschappelijke delen van het Olympisch Stadion en (ii) het nemen van maatregelen gericht op het herstel van en gericht op vergoeding en de beperking van de ontstane schade van de ten tijde van het sluiten van de overeenkomst in het Olympisch Stadion aanwezige lekkages, gelegen tussen de appartementsindices 1 en 2 en in appartementsindex 2. In andere woorden: Bouwinvest had de verantwoordelijkheid op zich genomen voor zowel de destijds bestaande vochtproblematiek als voor het onderhoud. Ik merk nu reeds op dat de deskundige heeft geconcludeerd dat de vochtproblematiek weliswaar de primaire oorzaak is van de opgetreden betonschade, maar dat de waterproblematiek door (deugdelijk en) intensief onderhoud vrijwel volledig weggenomen had kunnen worden. Ik citeer uit het rapport van de deskundige (EB, r.o. 2.3, onderstreping door mij, A-G):
“Doordat met name de tribunes, de goot en de gevel in de periode tussen 2003 en 2018 niet adequaat waterdicht waren is de betonconstructie nat geworden. Die vochtproblematiek is de primaire oorzaak van de opgetreden betonschade. (...)
Met intensief onderhoud van zowel de tribunes, de goot en de gevel zou de waterproblematiek vrijwel volledig weggenomen kunnen worden. In die situatie zal de bestaande betonconstructie in principe niet of nauwelijks verder aantasten. Dit onderhoud heeft niet voldoende plaatsgevonden.”
De hiervoor in 4.40 door mij onderstreepte woorden “en de eventueel daaruit voortvloeiende schade” worden door de klachten begrijpelijkerwijs niet tot nauwelijks aangehaald. De woorden wijzen erop dat partijen hebben afgesproken dat Bouwinvest zich in de toekomst ook niet tot SOSA kon wenden voor vergoeding van de schade die is ontstaan als een gevolg van de op het moment van sluiten van VSO I in het Olympisch Stadion aanwezige lekkages, “gelegen tussen App. 1 en App. 2 en in App. 2.” Het subonderdeel legt de nadruk op de laatstgenoemde, door mij tussen aanhalingstekens geplaatste passage. Op de stelling van Bouwinvest dat de lekkages zijn ontstaan in de tribunes, die vallen onder het appartemensrecht van SOSA, en de gevolgschade is opgetreden in de onderliggende commerciële ruimten van Bouwinvest behoefde het hof naar ik meen niet afzonderlijk in te gaan. Ook bij de bewuste betonschade gaat het om gevolgschade. Waar precies de lekkages zijn ontstaan is naar ik meen niet relevant in het licht van de hiervoor in 4.41 beschreven verschuiving van verantwoordelijkheden van SOSA naar Bouwinvest. De gehele vochtproblematiek diende immers te worden aangepakt. Gesteld noch gebleken is dat SOSA ná het sluiten van VSO I bevoegd was om waar dan ook in het Olympisch Stadion enig initiatief te nemen met betrekking tot het onderhoud van de gemeenschappelijke delen en het herstel en de beperking van de schade die is ontstaan als gevolg van de lekkages. Het betoog van Bouwinvest dat over betonschade of andere problematiek in VSO I niet wordt gesproken en Bouwinvest toen niet bekend was met betonschade, behoefde gelet op het voorgaande evenmin afzonderlijk bespreking.
Ten overvloede en in aanvulling op hetgeen hiervoor is overwogen, merk ik het volgende op. Gelet op de omstandigheid dat Bouwinvest vanaf het sluiten van VSO I de verantwoordelijkheid op zich had genomen voor (i) de gehele destijds bestaande vochtproblematiek en (ii) het onderhoud, lag het op haar weg om voldoende herstel- en onderhoudswerkzaamheden uit te laten voeren. Dit heeft Bouwinvest volgens de door de rechtbank benoemde deskundige niet gedaan. Ik wijs op zijn bevindingen, die het hof in r.o. 2.3 van de eindbeschikking uitvoerig weergeeft. In aanvulling op de hiervoor in 4.41 weergegeven passage citeer ik de volgende conclusies:
“In de periode tot 2010 heeft onvoldoende onderhoud aan de tribunes en de onderconstructie plaatsgevonden. Dit gebrek aan onderhoud is mede oorzaak geweest voor het ontstaan van de betonschade van deze omvang bij de gevel van de binnenring. Opgemerkt wordt dat het vochtprobleem in de eerste jaren na de renovatie ook enige schade heeft veroorzaakt.
Monitoring van de betonnen constructie achter de houten betimmering, ook een essentieel onderdeel van onderhoud, heeft zeer waarschijnlijk in zijn geheel niet plaatsgevonden, aangezien niet eerder is gehandeld dan in 2018, het moment van de vervanging van de gevels. (...)
In 2007 is (…) geconstateerd dat de coating veel gebreken vertoonde. Tot 2010 is de coating onvoldoende onderhouden. In 2010 heeft grootschalig onderhoud plaatsgevonden en vanaf 2015 werd de coating jaarlijks onderhouden. Tijdens het bezoek op locatie zag de coating er redelijk tot goed uit, hoewel ook toen scheuren en afgebladderde delen zijn waargenomen. Ook kleine scheuren, zeker op locaties waar water kan blijven staan, kunnen de waterbelasting in het beton ernstig negatief beïnvloeden. Wanneer de coating niet waterdicht is, is er een grote kans op het ontstaan van betonschade aan de constructie onder de tribunes. (...)
In de betonnen goot zijn scheuren en gebrekkige coating geconstateerd. In 2002 zijn de scheuren en de gebreken van de goot voor Monurend de aanleiding geweest om SOSA aansprakelijk te stellen.
Schades leiden tot water in de constructie en daarmee tot aantasting van het beton.”
Het hof heeft zich bij het oordeel van de deskundige aangesloten. Ik vermeld hier de volgende oordelen en overwegingen uit de eindbeschikking:
- Het standpunt van Bouwinvest komt erop neer dat zij stelt voor een fors bedrag coating te hebben aangebracht. Dit kan echter niet afdoen aan de constatering van de deskundige dat het resultaat daarvan onvoldoende waterdichtheid opleverde. (r.o. 2.16)
- Bouwinvest had gelet op de aard van het gebouw en de al opgetreden problemen opmerkzaam moeten zijn om lekkageproblemen in samenhang met de betonconstructie tijdig vast te stellen. Er was dus te meer reden om grondige controle uit te voeren. (r.o. 2.17)
- Een MJOP sluit in het algemeen niet uit dat ook nog andere werkzaamheden nodig zijn en Bouwinvest moet daar gelet op haar verantwoordelijkheid voor het onderhoud alert op zijn. Ook dat gold gelet op de eerder geschetste omstandigheden in dit geval in het bijzonder. (r.o. 2.18)
Het kernoordeel dat de in het Olympisch Stadion opgetreden betonschade valt onder de gevolgen van de vochtproblematiek waarvoor Bouwinvest SOSA heeft gevrijwaard, behoefde tegen de hiervoor geschetste achtergrond – en in het bijzonder de omstandigheid dat Bouwinvest de volledige (exclusieve) verantwoordelijkheid voor de onderhouds-, herstel en beperkingswerkzaamheden op zich had genomen – geen nadere motivering om begrijpelijk te zijn. Het hof behoefde niet uitdrukkelijk te responderen op de stellingen van Bouwinvest die subonderdeel 4.2 noemt. Het onderdeel slaagt niet.
Onderdeel 5 (‘Uitleg VSO II’)
Het vijfde onderdeel is gericht tegen de rechtsoverwegingen 2.9 en 2.12 van de eindbeschikking, hiervoor in 3.14 weergegeven. In r.o. 2.9 overweegt het hof dat in artikel 1 VSO II (2016) is bepaald dat die overeenkomst een “alles omvattende regeling” bevat van de onderlinge verhouding tussen partijen, en dat in artikel 14 is bepaald dat de overeenkomst “in de plaats treedt” van de afspraken voortvloeiende uit VSO I. In r.o. 2.12 overweegt het hof, samengevat, dat de uitleg van VSO II die Bouwinvest voorstaat, te weten dat VSO I door VSO II is komen te vervallen, niet waarschijnlijk is gelet op de destijds bestaande omstandigheden, en dat VSO II zo moet worden uitgelegd dat artikel 4 van VSO I daardoor niet verviel.
Het onderdeel valt uiteen in vier subonderdelen. Subonderdeel 5.1 bevat geen klacht. Volgens subonderdeel 5.2 bouwen de bestreden overwegingen voort op de overwegingen die door onderdeel 4 worden bestreden en kunnen de overwegingen met het slagen van dat onderdeel al niet in stand blijven. Hiervoor is uiteengezet dat onderdeel 4, dat opkomt tegen de uitleg door het hof van VSO I, niet slaagt. Het subonderdeel kan dan ook niet tot cassatie leiden.
Subonderdeel 5.3 bevat de klacht dat het uitlegoordeel van VSO II blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting. Volgens het subonderdeel ziet het hof eraan voorbij dat het antwoord op de vraag of en in hoeverre bij de uitleg van een (schriftelijke) overeenkomst groot – of voorshands doorslaggevend – gewicht kan (of moet) toekomen aan de taalkundige bewoordingen van de overeenkomst, mede afhangt van (a) of sprake is van een vaststellingsovereenkomst (art. 7:900 BW) die (derhalve) beoogt de onderlinge rechtsverhouding te regelen om onzekerheid daaromtrent te voorkomen, (b) of de overeenkomst een entire agreement clause bevat, (c) of de overeenkomst tussen professionele partijen is gesloten en (d) of over de overeenkomst in het geheel tussen partijen is onderhandeld. In ieder geval, zo vervolgt het subonderdeel, komt aan de omstandigheden steeds mede gewicht toe bij de uitleg van een overeenkomst en de mate waarin de tekst daarvan relevant is.
Volgens subonderdeel 5.4 is het bestreden oordeel onvoldoende gemotiveerd. Onder verwijzing naar vindplaatsen in de processtukken stelt het subonderdeel dat Bouwinvest heeft aangevoerd dat aan de vrijwaring uit VSO I geen betekenis kan toekomen, omdat (i) VSO II het karakter heeft van een vaststellingsovereenkomst (art. 7:900 BW), (ii) de artikelen 1 en 14 van VSO II bij wijze van entire agreement clause naar hun bewoordingen de gehele rechtsverhouding tussen Bouwinvest en SOSA regelen,[_96f5dfb9-55fb-4d0e-81f2-7d0b7610cbfb] en (iii) VSO II voorwerp is geweest van onderhandelingen tussen professionele partijen. In het licht van deze stellingen valt volgens het subonderdeel zonder nadere motivering niet in te zien waarom het hof desondanks niet ten minste groot gewicht heeft toegekend aan de bewoordingen van genoemde artikelen. Het subonderdeel stelt dat de rechter behoort te motiveren waarom het gegeven dat professionele partijen een door hen onderhandelde vaststellingsovereenkomst sluiten waarin een entire agreement clause voorkomt die inhoudt dat de daarin vastgestelde afspraken “allesomvattend” zijn en “in de plaats treden” van eerdere afspraken, hem desondanks reden geven om aan andere niet taalkundig ingegeven omstandigheden meer gewicht toe te kennen en af te wijken van de bewoordingen. Het subonderdeel stelt dat het hof in r.o. 2.12 in het kader van die uitleg geen kenbare aandacht besteedt aan de omstandigheid dat met de artikelen 1 en 14 van VSO II sprake is van een entire agreement clause en evenmin aandacht besteedt aan het feit dat sprake is van een vaststellingsovereenkomst (art. 7:900 BW) die juist de onderlinge rechtsverhouding van partijen wil regelen om onzekerheid daaromtrent te voorkomen. Bovendien, zo vervolgt het subonderdeel, besteedt het hof geen aandacht aan de stelling dat de professionele partijen als zodanig over VSO II hebben onderhandeld. Dat in dat kader niet specifiek erover is onderhandeld of de vrijwaring zou vervallen, doet volgens het subonderdeel daaraan niet af, omdat zij wel hebben onderhandeld over de gehele VSO II en dus ook over de inhoud van de artikelen 1 en 14 van VSO II die naar hun tekst derogeren aan de vrijwaring. Het subonderdeel stelt dat dit allemaal relevante omstandigheden zijn die meedoen bij de uitleg van VSO II, zodat het hof daaraan aandacht had moeten besteden.
In de toelichting op de klachten wordt verwezen naar het arrest ‘Lundiform/Mexx’.[_34d18f0b-12df-49f0-84da-6224d6d7dd50] Deze zaak betrof de uitleg van een overeenkomst tussen twee commerciële partijen. Lundiform vorderde van Mexx nakoming van een aanvankelijk mondeling en daarna schriftelijk vastgelegde overeenkomst. Artikel 9.1 van de overeenkomst bepaalde: “This Agreement constitutes the entire agreement between the parties and supersedes any earlier written or oral agreements and agreements made between the parties.” In het kader van de uitleg van een artikel van de overeenkomst (artikel 3) overwoog het hof dat uitgangspunt moet zijn dat het om een commerciële overeenkomst gaat, gesloten tussen professioneel opererende partijen die over de inhoud van de overeenkomst hebben onderhandeld, terwijl de overeenkomst ertoe strekt de wederzijdse rechten en verplichtingen nauwkeurig vast te leggen. Onder deze omstandigheden, zo oordeelde het hof, komt aan de taalkundige betekenis van de gekozen bewoordingen “grote betekenis” toe. Met betrekking tot door Lundiform gestelde toezeggingen van Mexx voorafgaand aan het sluiten van de schriftelijke overeenkomst oordeelde het hof dat deze zijn vervallen in verband met artikel 9.1 (entire agreement clause). In het kader van de door haar voorgestane uitleg van artikel 3 had Lundiform betoogd dat partijen aan dat artikel redelijkerwijze een andere betekenis hebben moeten toekennen dan uit de enkele tekst daarvan volgt. Ter onderbouwing van dit betoog beriep zij zich onder meer op (i) de handelwijze van partijen in de periode voorafgaand aan het sluiten van de overeenkomst en (ii) de aannemelijkheid van de door Lundiform voorgestane uitleg van de overeenkomst. In cassatie klaagde Lundiform met succes dat het hof geen blijk ervan had gegeven haar betoog en de daaraan ten grondslag liggende stellingen in de oordeelsvorming te hebben betrokken (onderstreping door mij toegevoegd, A-G):
“3.4.3 (…). Mocht het hof hebben geoordeeld dat deze stellingen onvoldoende relevant zijn omdat in het onderhavige geval, ongeacht de juistheid van dit betoog, aan de taalkundige betekenis van de gekozen bewoordingen doorslaggevende betekenis toekomt, dan geeft dat blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Ook indien bij de uitleg van een overeenkomst groot gewicht toekomt aan de taalkundige betekenis van de gekozen bewoordingen, kunnen de overige omstandigheden van het geval meebrengen dat een andere (dan de taalkundige) betekenis aan de bepalingen van de overeenkomst moet worden gehecht. Beslissend blijft immers de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan deze bepalingen mochten toekennen en hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Indien het hof dat niet heeft miskend, heeft het zijn oordeel onvoldoende gemotiveerd door stilzwijgend aan genoemde stellingen van Lundiform voorbij te gaan.”
Lundiform kwam in cassatie verder op tegen het oordeel van het hof met betrekking tot de entire agreement clause (artikel 9.1 van de overeenkomst). De Hoge Raad overwoog (onderstrepingen door mij toegevoegd, A-G):
“3.5.2 Blijkens rov. 3.10 berust het oordeel van het hof met betrekking tot de gebondenheid van partijen aan de ‘entire agreement clause’ mede op het uitgangspunt dat het hof in rov. 3.6 heeft geformuleerd. Nu onderdeel 1 met succes opkomt tegen dit uitgangspunt, kan het oordeel van het hof met betrekking tot de ‘entire agreement clause’ reeds daarom niet in stand blijven.
Opmerking verdient dat een ‘entire agreement clause’ een relevante omstandigheid kan zijn bij de uitleg van een overeenkomst waarvan deze clausule deel uitmaakt (vgl. HR 19 januari 2007, LJN AZ3178, NJ 2007/575). Welke betekenis aan een dergelijke clausule toekomt, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval, waaronder de bewoordingen van de clausule, de aard, de inhoud, de strekking en de mate van gedetailleerdheid van de overeenkomst waarvan de clausule deel uitmaakt, en de wijze waarop de clausule tijdens de onderhandelingen ter sprake is gekomen en onderdeel van de overeenkomst is geworden.
Daarbij zij aangetekend dat een ‘entire agreement clause’ op zichzelf geen uitlegbepaling is. De clausule heeft een specifieke herkomst en functie in de Anglo-Amerikaanse rechtssfeer, en heeft naar Nederlands recht niet zonder meer een bijzondere betekenis.
Zij beoogt veelal te bewerkstelligen dat partijen niet zijn gebonden aan eerdere op de overeenkomst betrekking hebbende afspraken die daarmee in strijd zijn, indien die afspraken niet in de overeenkomst zijn opgenomen en de overeenkomst evenmin daarnaar verwijst. De clausule staat evenwel niet zonder meer eraan in de weg dat voor de uitleg van de in de overeenkomst vervatte bepalingen betekenis wordt toegekend aan verklaringen die zijn afgelegd dan wel gedragingen die zijn verricht, in het stadium voorafgaand aan het sluiten van de overeenkomst.”
Bij de beoordeling van de klachten neem ik tot uitgangspunt dat SOSA in de akte na deskundigenbericht van 24 oktober 2023 het volgende heeft aangevoerd (herhaald) met betrekking tot VSO II (onderstrepingen en voetnoot door mij toegevoegd, A-G):
“12. In 2016 is er dus een nieuwe vaststellingovereenkomst opgemaakt tussen partijen. De looptijd van VSO I was bepaald tot en met december 2017. Waar de VSO I een overeenkomst tussen verkoper en koper was, is de VSO II meer te zien als afspraken tussen de twee gebruikers van het stadion omtrent het onderhoud. Deze overeenkomst richt zich dan ook in hoofdzaak op de onderhoudsverdeling tussen partijen. Over het geschil dat speelde bij VSO I, de lekkageproblematiek, gaat de overeenkomst niet. Dit betekende echter geenszins dat de duidelijke afspraak om de verantwoordelijkheid van de lekkageproblematiek bij Bouwinvest neer te leggen zou zijn vervallen. Dit was immers bij uitstel een bepaling om een tussen partijen spelend geschil te beëindigen. (…)
VSO I is niet komen te vervallen
(…)
22. Bouwinvest heeft kennelijk het standpunt dat er sprake is van een ‘entire agreement clause’ waardoor SOSA niet (meer) het recht zou hebben om zich te beroepen op VSO I omdat de verbintenis van partijen alleen nog maar wordt ingevuld aan de hand van VSO II. Dit standpunt van Bouwinvest wordt helemaal niet ondersteund door de overeenkomst.
23. Om te beginnen is de tekst van een ‘entire agreement clause’ voor zover deze bepaling(en) in casus als zodanig te kenschetsen zijn, helemaal niet doorslaggevend voor de uitleg van de verplichtingen van partijen. (…)[_befff88f-313d-4d55-b7fc-e7294fe75bfd]
24. Als gekeken wordt naar de tekst van VSO II dan blijkt dat het met name gaat om het afspreken van een nieuwe onderhoudsverdeling. Zo staat in het hiervoor geciteerde gedeelte uit de considerans “waarbij onder meer afspraken zijn gemaakt over de wijze waarop het onderhoud van het Olympisch Stadion wordt uitgevoerd.” en in artikel 1 worden de “onderhoudsverplichtingen van partijen jegens de VvE” er uitgelicht. Het past dus in het kader van twee gebruikers die afspraken gaan maken over hoe het onderhoud uit te voeren, zoals hiervoor aangegeven een wezenlijk verschil met de situatie bij VSO I toen het in wezen koper en verkoper waren die afspraken maakten.
25. Er wordt in ieder geval bij VSO II geen woord gewijd aan de vochtproblemen/lekkages en er is dan ook op geen enkele wijze getornd aan de afspraak dat Bouwinvest de verantwoordelijkheid voor die vochtproblemen neemt en SOSA daar “nimmer meer” voor aansprakelijk zal stellen. In het kader van VSO II is ook niet onderhandeld over deze afspraak en evenmin over de entire agreement clause in relatie tot deze afspraak.
26. De aard van de afspraak dat Bouwinvest de verantwoordelijkheid zou dragen voor de vochtproblemen verzet zich er ook tegen dat deze zou komen te vervallen enkel en alleen door het maken van nieuwe afspraken over de uitvoering van het onderhoud. De afspraak over de vochtproblematiek was bedoeld om een geschil definitief te beëindigen. Hoewel zowel VSO I en VSO II als vaststellingsovereenkomsten zijn benoemd, is met name VSO II meer te beschouwen als een overeenkomst waarin uitvoeringsafspraken zijn vastgelegd. De afspraak om een einde te maken aan het geschil omtrent de vochtproblematiek uit VSO I is echter bij uitstek een afspraak die voldoet aan de definitie van een vaststellingsovereenkomst ex art. 7:900 BW. Een dergelijke afspraak kan niet licht gewijzigd worden, juist omdat het strekt ter beëindiging (of voorkoming) van een geschil. Gelet op het belang en de zwaarwegendheid van deze afspraak zou SOSA dan op zijn minst hiervan onvoorwaardelijk en ondubbelzinnig afstand hebben moeten doen, hetgeen in het geheel niet is gebeurd
27. Van belang is voorts dat de tekst van VSO II er helemaal niet aan in de weg staat dat partijen nog op rechten voortvloeiende uit VSO I een beroep kan worden gedaan. De afspraak dat VSO II in werking treedt per 1 januari 2018 neemt niet weg dat partijen rechten en verplichtingen hebben uit de periode daarvoor. VSO II bepaalt immers niet - voor zover dat al mogelijk zou zijn - dat met terugwerkende kracht alle rechten en verplichtingen op basis van VSO I zijn komen te vervallen. Een dergelijke uitleg zou bijvoorbeeld betekenen dat als SOSA een jaarlijkse termijn van € 90.000,- zoals verplicht onder VSO I niet had voldaan, dat Bouwinvest na 1 januari 2018 niet meer dat bedrag zou kunnen opeisen omdat alle rechten uit VSO I zouden zijn vervallen. Voor een dergelijke ingrijpende en onlogische uitleg is geen enkel aanknopingspunt te vinden in VSO II. VSO I en VSO II kunnen naast elkaar bestaan. Het bestaan van VSO II betekent niet dat partijen geen rechten en/of verplichtingen meer kunnen hebben op basis van VSO I.”
Het hof heeft in r.o. 2.9 onderkend dat de overeenkomst die partijen op 7 november 2016 hebben gesloten een vaststellingsovereenkomst is en dat die overeenkomst een entire agreement clause bevat. Met de overwegingen in r.o. 2.12 (i) dat er aanhoudende, ernstige lekkageproblemen zijn geweest, waarover eerder een vaststellingsovereenkomst is gesloten, (ii) dat deze lekkageproblemen nog niet waren opgelost, (iii) dat onvoldoende is gebleken dat Bouwinvest aan SOSA bij de totstandkoming van VSO II heeft voorgelegd laat staan erover heeft onderhandeld dat zij van de vrijwaring in artikel 4 lid 5 van VSO I af wilde en (iv) dat er evenmin een aanwijzing is gebleken dat SOSA bereid was afstand te doen van haar rechten uit dien hoofde, heeft het hof tot uiting gebracht dat de vochtproblemen/lekkages, waarop VSO I in het bijzonder betrekking had, bij de gesprekken/onderhandelingen over VSO II tussen partijen geen (dan wel nauwelijks) onderwerp van gesprek zijn geweest. Daarmee heeft het hof de hiervoor in 4.48 onder (a), (b) en (d) genoemde aspecten onder ogen gezien. Het hof heeft zich niet duidelijk uitgelaten over de vraag of beide partijen kunnen worden aangemerkt als een ‘professionele partij’ (aspect (c)). Ik volsta ermee hier op te merken dat SOSA heeft aangevoerd dat de VvE Olympisch Stadion een vereniging van eigenaren is “met twee sterk van elkaar verschillende leden: een commerciële exploitant van vastgoed enerzijds en een stichting met de ideële doelstelling (het behoud van het Olympisch Stadion in Amsterdam) anderzijds. De stichting bestond in eerste instantie maar uit twee personen, een directeur en een medewerker.”[_9728f26e-ac2f-4773-836d-86a141131747]
Uit de bestreden overwegingen kan niet anders worden afgeleid dan dat het hof heeft geoordeeld dat de omstandigheden van dit geval meebrengen dat een andere dan de taalkundige betekenis aan de bepalingen van de overeenkomst moet worden gehecht. Het hof heeft deugdelijk gemotiveerd waarom het Bouwinvest niet volgt in haar in r.o. 2.10 weergegeven betoog dat uit niets blijkt dat partijen iets anders hebben bedoeld dan in VSO II is bepaald, “te weten dat eerdere afspraken en dus ook VSO I door VSO II vervalt.” Uit de overwegingen, in onderlinge samenhang gelezen, blijkt dat het hof de in het arrest Lundiform/Mexx neergelegde maatstaf – en in het bijzonder de rechtsoverwegingen 3.4.3 (“Beslissend blijft (…)”) en 3.5.3 (“Welke betekenis (…)”) uit dat arrest – heeft toegepast. Het oordeel geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting en is voor het overige feitelijk en genoegzaam gemotiveerd. Daarmee slagen de rechtsklacht en de motiveringsklacht beide niet.
Slotsom
Nu geen van de middelonderdelen slaagt, dient het cassatieberoep te worden verworpen.
5 Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
A-G
Voetnoten
- Hof Amsterdam 20 september 2022, ECLI:NL:GHAMS:2022:2715.
- VSO I is overgelegd als prod. 19 bij de inleidende dagvaarding.
- VSO II is overgelegd als prod. 20 bij de inleidende dagvaarding.
- Beschikking van 25 november 2020, r.o. 3.
- De kantonrechter overweegt hierover in r.o. 4 van de beschikking: “Partijen zijn het erover eens dat dat in het onderhavige geval niet mogelijk is omdat daarvoor 75% van de stemmen nodig is.”
- Beschikking van 25 november 2020, r.o. 6-8.
- Hof Amsterdam 20 september 2022, ECLI:NL:GHAMS:2022:2715.
- Hof Amsterdam 16 december 2025, ECLI:NL:GHAMS:2025:3618.
- Het hof heeft in zijn beoordeling de rechtsvoorgangster van Bouwinvest, Monurend, ook aangeduid als Bouwinvest. Zie r.o. 2.2.
- Op grond van art. 426 lid 2 Rv in verbinding met art. 5:130 lid 3 BW bedroeg de cassatietermijn twee maanden (te rekenen van de dag na de eindbeschikking).
- Aldus de Inleiding van de procesinleiding.
- Het subonderdeel verwijst naar de toelichting ten behoeve van de mondelinge behandeling van 12 december 2024, nrs. 11-25.
- Asser/Bartels & Vonck 5 2025/455.
- Asser/Bartels & Vonck 5 2025/455. Daar wordt ook uiteengezet dat huishoudelijke reglementen van een vereniging van eigenaren vaak mede een ander karakter hebben. Besluiten in strijd met het huishoudelijk reglement zijn in de regel niet nietig, maar wel vernietigbaar.
- Bouwinvest heeft in haar inleidend verzoekschrift (nr. 26) aangevoerd dat het besluit hoe dan ook in strijd is met de voorgeschreven redelijkheid en billijkheid “en dus vernietigbaar.”
- Ik merk nog op dat in de Procesinleiding in nr. 4 uitgegaan wordt van nietigheid. Ik denk dat juist is dat een kostenverdelingsbesluit dat afwijkt van het reglement nietig is. Dit is evenwel geen punt dat hier behoeft te worden uitgediept aangezien vernietiging noch nietigheid van het negatieve besluit nodig is om tot het gevraagde positieve besluit te komen.
- Ik kan echter niet nalaten om te citeren uit Asser/Bartels & Vonck 5 2025/460: “Is het verzoek van de appartementseigenaar wel geagendeerd geweest, maar heeft de vergadering besloten de gevraagde toestemming of medewerking te weigeren, dan is niet vereist dat de desbetreffende weigering binnen de in art. 5:130 lid 2 BW genoemde termijn van één maand voor vernietiging wordt voorgedragen. Zie HR 4 juni 1993, NJ 1993/469. De procedure van art. 5:121 BW is niet gekoppeld aan een termijn. Verzoekt de appartementseigenaar wel vernietiging van het negatieve besluit, dan ligt het in de rede dat dit verzoek wegens gebrek aan belang wordt afgewezen. De vernietiging van het negatieve besluit resulteert immers niet in het gewenste (positieve) besluit.”
- Zie ook Asser/Bartels & Van Velten 5 2017/351: “De appartementseigenaars dienen bij de uitoefening van hun rechten zich jegens elkander te gedragen naar hetgeen door redelijkheid en billijkheid wordt gevorderd. [Dit] is niet met zoveel woorden in de wettelijke regeling inzake appartementsrechten opgenomen (…) maar deze algemene regel kan niettemin worden teruggevonden op verschillende plaatsen.” In nr. 475 van de aangehaalde druk van dit handboek wordt in het kader van art. 5:121 BW gerefereerd aan dit “beginsel dat de verhouding tussen de mede-eigenaars wordt beheerst door de redelijkheid en billijkheid (zie art. 3:166 lid 3 BW).” Vgl. ook R.L. Peutz & H.J.G. Braakhuis, Appartementsrecht, AAL 2019, p. 51-52: “Omdat sprake is van een goederenrechtelijke gemeenschap dienen de appartementseigenaars zich jegens elkaar te gedragen overeenkomstig de eisen van redelijkheid en billijkheid,” met in de voetnoot de toevoeging: “hoewel niet van toepassing vgl. art. 3:166 lid 3 BW jo. art. 6:2 lid 1 BW.”
- Zie over de vraag voor welke feitelijke handelingen en rechtshandelingen een vervangende machtiging kan worden verkregen op de voet van art. 5:121 BW: R.L. Peutz & H.J.G. Braakhuis, Appartementsrecht, AAL 2019, p. 93-95. Zij laten zien dat in de feitenrechtspraak over het toepassingsbereik van art. 5:121 BW wisselend wordt geoordeeld. Zij kiezen zelf voor een restrictieve benadering: “Hoewel de jurisprudentie niet vast en eenduidig is, dient naar onze mening de (welbewuste) begrenzing van de tekst van artikel 5:121 BW te worden nageleefd. Dat wil zeggen dat vervangende machtiging kan worden verleend voor feitelijke en rechtshandelingen met betrekking tot gemeenschappelijke gedeelten of de privé-gedeelten en dus niet ten aanzien van het functioneren van de VvE als zodanig. Artikel 5:121 BW kan dus niet worden benut om besluitvorming in de vergadering tot stand te brengen.” (p. 95), cursivering van mij, A-G.
- VSO I is overgelegd als prod. 19 bij het inleidend verzoekschrift. Zie voor de geciteerde passage onder punt H.
- Toegegeven, zo letterlijk staat dit er niet, maar gegeven de appartementsrechtelijke context kan ik het niet anders begrijpen.
- Ik meen dat het hof hier toepassing heeft gegeven aan het bepaalde in art. 2:8 lid 2 BW in verbinding met art. 5:124 lid 2 BW.
- Zie ook randnummer 2.7 van de tussenbeschikking.
- In lid 4 gaat het om de vrijwaring voor aanspraken van derden. Dergelijke aanspraken zijn in deze zaak niet aan de orde.
- Artikel 1 van VSO II bevat de woorden “alles omvattende regeling ten aanzien van de onderlinge verhouding, waaronder onderhoudsverplichtingen” en artikel 14 luidt: “Deze overeenkomst (met bijlagen) bevat per datum ondertekening de afspraken tussen Partijen en treedt in de plaats van afspraken voortvloeiende uit de vaststellingsovereenkomst van 3 december 2003.”
- HR 5 april 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY8101, NJ 2013/214 (Lundiform/Mexx).
- SOSA haalt hier onder meer r.o. 3.5.3 van het arrest Lundiform/Mexx weer.
- Pleitnota namens SOSA ten behoeve van de mondelinge behandeling van 3 maart 2022, nr. 14.
Wetsartikelen in deze uitspraak
- Artikel 5:130 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:121 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:113 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 2:14 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:129 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 2:15 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 2:8 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:111 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:124 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 3:166 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 5:140 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 7:900 BW meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 426 Rv meer uitspraken over dit artikel
- Artikel 6:2 BW meer uitspraken over dit artikel
Deze uitspraak verwijst naar
Gepseudonimiseerd gepubliceerd door de Rechtspraak (open data, publiek domein). Bron: uitspraken.rechtspraak.nl. Dit is geen juridisch advies.