Archeologie van stad en platteland in de gemeente IJsselstein (gemeente IJsselstein)

Aanhef

Actualisatie van de archeologische verwachtings- en beleidskaart advieskaart

3 Inventarisatie van gegevens

3.1 Archeologische Inventarisatiekaart

3.1.1 Bronnen

De gegevens voor de archeologische inventarisatiekaart zijn geraadpleegd, zijn afkomstig uit verschillende bronnen:

-Landelijke databank Archis;

-Archeologische MonumentenKaart (AMK);

-CultuurHistorische Atlas (CHAT) van de provincie Utrecht;

18Blijdestijn 2005; https://webkaart.provincie-utrecht.nl/viewer/app/Webkaart.

-Archeologische onderzoeksrapporten;

-Publicaties van/door de Historische Kring IJsselstein.

19https://www.hkij.nl/index.php/nl/schatkamer/publicaties

Het ARCHeologisch Informatie Systeem (Archis) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is geraadpleegd voor de inventarisatie van (nieuwe) archeologische waarnemingen en vondstmeldingen.

20Bij archeologische vondsten moet gedacht worden aan materiële resten, zoals aardewerk, vuursteenartefacten of organische artefacten al dan niet in combinatie met antropogene grondsporen.

Ook de terreinen van de Archeologische MonumentenKaart ('AMK-terreinen') en uitgevoerde archeologische onderzoeken zijn ontleend aan Archis.

21Aanvullende informatie van AMK-terreinen die voor de inwerkingtreding van het Verdrag van Valletta (circa 2000/2004) zijn vastgesteld, is mogelijk aanwezig in de (thans niet meer toegankelijke) Livelink dossiers. Het kan bij ontwikkelingen op dergelijke AMK-terreinen zinvol zijn deze dossiers bij de RCE op te vragen en te raadplegen.

De gegevens zijn aangevuld met waarnemingen van amateurarcheologen en De Historische Kring IJsselstein (HKIJ).

22Informatie over waarnemingen van amateurarcheologen zijn aangeleverd door dhr. T. van der Tier (AWN) namens de HKIJ. De informatie is verwerkt in de vindplaatsencatalogus, de catalogus met onderzoeken en de kaartbijlagen 1, 2 en 5 en 6. De literatuur waarnaar in

Alle bekende archeologische waarden zijn weergegeven op de archeologische informatiekaart (kaartbijlage 1). De gegevens uit Archis vormen de basis voor de vindplaatscatalogus. Ook de archeologische onderzoeken zijn op de inventarisatiekaart weergegeven. Hierbij zijn de onderzoeksgebieden onderscheiden op basis van het soort onderzoek dat is uitgevoerd (bijv. bureauonderzoek, booronderzoek, opgraving). De rijksmonumenten, AMK-terreinen, archeologische vindplaatsen en archeologische onderzoeken die op de informatiekaart staan weergegeven zijn tevens opgenomen in de catalogi (bijlagen 1 t/m 4).

3.1.2 Archeologische gegevens

Archeologische monumenten

De Archeologische Monumenten Kaart (AMK) bevat archeologische terreinen waaraan door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) op grond van toetsing (op kwaliteit, zeldzaamheid en contextwaarde) een archeologische waarde is toegekend.

23De Archeologische Monumentkaart werd bijgehouden en geactualiseerd door de RCE, sinds deze daar echter in 2014 mee is gestopt is de AMK een statisch bestand geworden.

De terreinen zijn onderverdeeld in vier categorieën die in grote lijnen het archeologisch belang dat de terreinen vertegenwoordigen, weerspiegelen. In de gemeente IJsselstein gaat het om de volgende terreinen (Tabel 3.1):

status AMK-terrein / waardering

aantal

Zeer hoge archeologische waarde, wettelijk beschermd ('archeologisch rijksmonument')

Zeer hoge archeologische waarde, niet-wettelijk beschermd

Hoge archeologische waarde

Archeologische waarde

Totaal

Tabel 3.1 Overzicht van AMK-terreinen in de gemeente IJsselstein.

De AMK-terreinen omvatten archeologische resten uit de ijzertijd, Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd.

24Voor informatie over IJsselstein in de prehistorie en Romeinse tijd, zie T. van der Tier 2020 & 2022.

Verschillende terreinen omvatten meerdere complexen en/of archeologische perioden. De twee archeologische rijksmonumenten (rijksmonumentnummers 46200 en 46201) bevatten overblijfselen van het kasteel IJsselstein en het Cisterciënklooster Onze Lieve Vrouwenberg, die beide teruggaan tot de late middeleeuwen. De overige AMK-terreinen vallen grofweg uiteen in twee categorieën: nederzettingsterreinen uit de ijzertijd/Romeinse tijd en sporen die samenhangen met het activiteiten in het laatmiddeleeuwse centrum van IJsselstein. De volledige beschrijving van de AMK-terreinen is opgenomen in bijlagen 2 en 3). Provinciale of gemeentelijke archeologische monumenten komen niet voor in de gemeente IJsselstein.

Archeologische vindplaatsen

In Archis staan voor de gemeente IJsselstein 1600 'archeologische records' geregistreerd (peildatum 1 mei 2022). Deze records omvatten individuele vondsten/-sporen en/of archeologische complexen, die zijn aangetroffen bij archeologische onderzoeken en/of andersoortige waarnemingen.

25Het contacteren van lokale historische/heemkundige verenigingen heeft geen aanvullende archeologische vindplaatsen opgeleverd.

De records zijn o.a. voorzien van een locatie (RD-coördinaten), het specifieke vondsttype en een (vermeende) begin- en einddatering.

Het aantal archeologische records ligt evenwel aanzienlijk hoger dan het daadwerkelijke aantal (bekende) archeologische vindplaatsen. Dit komt doordat een vindplaats waar bijvoorbeeld fragmenten kogelpot-, Pingsdorf- en Badorfaardewerk en baksteen zijn aangetroffen, vier afzonderlijke archeologische records oplevert. Bovendien kan eenzelfde vindplaats meerdere keren in Archis voorkomen omdat de archeologische onderzoekscyclus gefaseerd is opgezet: een vindplaats die tijdens een booronderzoek is ontdekt, vervolgens is gewaardeerd met een proefsleuvenonderzoek en uiteindelijk is opgegraven, komt - nog zonder rekening te houden met afzonderlijke vondstcategorieën - al drie keer voor.

Om tot een eenduidig en overzichtelijk vindplaatsenbestand te komen zijn de archeologische records geanalyseerd en daar waar nodig samengevoegd of juist opgesplitst. Voor zover mogelijk is op basis van omschrijvingen (in Archis) aan elke vindplaats een ouderdom en complextype (het soort vindplaats) gekoppeld. Meerder meldingen op dezelfde locatie, die qua ouderdom en type, op een vergelijkbare archeologische vindplaats duiden, zijn in principe samengevoegd. Ook komt het voor dat op een locatie zowel een nederzetting uit de ijzertijd/Romeinse tijd als een nederzetting uit de late middeleeuwen liggen; deze vindplaatsen zijn dan niet samengevoegd. Voor het buitengebied van IJsselstein (buiten de historische kern) zijn vondstmeldingen met eenzelfde complextype en datering die dichter dan 50 meter bij elkaar liggen, samengevoegd tot één vindplaats. Dit was bijvoorbeeld verschillende keren het geval bij meldingen van nederzettingsterrein uit de ijzertijd/Romeinse tijd in het gebied IJsselveld.

26Zie bijvoorbeeld de losse vondstmeldingen in en direct rondom de AMK-terreinen 1972, 113844 en 11385. In de vindplaatscatalogus staan de oorspronkelijke, samengevoegde zaakidentificatienummers vermeld. (vgl. vindplaatscatalogusnr. 92).

Onder het desbetreffende vindplaatscatalogusnummer staan de oorspronkelijke zaakidentificatienummers wel vermeld. Voor de middeleeuwse stadskern van IJsselstein is deze werkwijze dus niet toegepast. Na deze filtering/opschoning zijn de circa 1600 records teruggebracht tot 162 vindplaatsen (Tabel 3.2, bijlage 1).

Complextype

ouderdom (begindatering)

neolithicum

bronstijd

ijzertijd-Romeinse tijd

(vroege) middeleeuwen

late middeleeuwen

Nieuwe tijd

totaal

Begraving

Bewoning

Kasteel

Religie

Industrie

Infrastructuur

Losse vondsten

Scheepswrak

Onbekend

Totaal

162

Tabel 3.2 Overzicht van vindplaatsen naar complextype en begindatering.

Archeologische onderzoeken

Uit Archis zijn de gegevens van uitgevoerde archeologische onderzoeken geïnventariseerd (peildatum 1 mei 2022). In de periode 1993 – 2022 zijn binnen de gemeente IJsselstein 224 archeologische onderzoeken uitgevoerd (Tabel 3.3). De onderzoeken zijn gecategoriseerd naar het type onderzoek (bureauonderzoek, booronderzoek, proefsleuven, opgraving e.d.) en weergegeven op de archeologische inventarisatiekaart (kaartbijlage 1).

Type onderzoek

Periode

1993-2010

2011-2022

Totaal

Bureauonderzoek

(6%)

(16%)

(22%)

Booronderzoek

(20%)

(28%)

107

(48%)

Proefsleuven

(5%)

(6 %)

(11%)

Begeleiding

(5%)

(9%)

(14%)

Opgraving

(2%)

(0%)

(2%)

Overig*

(1%)

(3%)

Totaal

(38%)

138

(62%)

224

100%

Tabel 3.3 Overzicht van uitgevoerde AMZ-onderzoeken in IJsselstein, de percentages geven het relatieve aandeel over alle 224 onderzoeken weer (*: geofysisch, inspectie of onbekend).

Hoewel de eerste, in Archis geregistreerde onderzoeksmelding uit 1993 dateert, komt het archeologisch onderzoek feitelijk pas op gang vanaf 2005 (Figuur 3-1: staafdiagram). In de periode tot 2011 zijn 86 onderzoeken uitgevoerd, waarvan grofweg de helft uit booronderzoeken bestond. Het aantal onderzoeken dat sinds 2011 is uitgevoerd (138 onderzoeken) ligt aanzienlijk hoger dan in de voorafgaande periode. Met name de bureau- en booronderzoeken nemen in absolute zin sterk toe, een patroon dat al vanaf 2008/2009 is waar te nemen. Verder laten de gegevens zien dat bureau- en booronderzoeken vaker dan voorheen als twee afzonderlijke onderzoeken bij Archis worden geregistreerd (ook wanneer beide uiteindelijk in één rapport zijn beschreven). De verdeling van de verschillende onderzoekstypen laten geen wezenlijke verandering zien tussen de beschouwde perioden (1993-2010 en 2011-2022; Figuur 3-1: cirkeldiagrammen). Zo schommelt het gezamenlijk aandeel van de gravende onderzoeken (proefsleuven, begeleidingen en opgravingen) rond 25 à 30%.

Figuur 3-1 Aandeel van de verschillende typen onderzoek over de periode 1993-2022 (boven), 1993-2010 (linksonder) en 2011-2022 (rechtsonder).

Bevindingen archeologische onderzoeken

Een overzicht van de onderzoeken met een rapportverwijzing (voor zover achterhaald kon worden) staat in bijlage 4. Van alle veldonderzoeken waarvan de rapportage ná 2010 is verschenen, zijn de archeologische en landschappelijke bevindingen beknopt weergegeven in de catalogus.

3.2 Landschappelijke eenhedenkaart

3.2.1 Bronnen

De aardwetenschappelijke gegevens die zijn geraadpleegd om de landschappelijke eenhedenkaart te vervaardigen betreffen in hoofdzaak analoge kaarten. Deze informatie is aangevuld met bevindingen uit bodemkundige en/of geologische studies (regionaal en landelijk), hoogtegegevens en historische kaarten. Het gaat om de volgende bronnen:

-Geologische Kaart van Nederland, schaal 1:50.000 (bladen 31 Oost en 38 Oost);

27Rijks Geologische Dienst, 1970; 1988.

-(supra-)regionale geologische studies;

o Palaeogeographic development of the Rhine-Meuse delta, the Netherlands;

28Berendsen & Stouthamer 2001; Cohen et al. 2011.

o Genese van het landschap in het zuiden van de provincie Utrecht;

29Berendsen 1982.

o Atlas van Nederland in het Holoceen;

30Vos et al. 2011.

-Gedetailleerde bodemkaarten:

31Bles & Zegers, 1970, Bles & Zegers, 1971.

o Bodemkaart van de ruilverkaveling Lopikerwaard (schaal 1:25.000);

o Bodemkaart van de ruilverkaveling Lopikerwaard-Oost (schaal 1:10.000);

-Topkaart Pleistoceen;

32beheerd door de RCE

-Boorgegevens uit het DINOloket;

33https://www.dinoloket.nl

-het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3);

-Landschappelijke resultaten van uitgevoerde archeologische veldonderzoeken;

-Saneringsgegevens aangeleverd door de ODRU;

-Historische kaarten.

3.2.2 Landschappelijke eenheden

Pleistocene landschap

De pleistocene ondergrond in de gemeente IJsselstein bestaat uit afzettingen van grove zanden en grind die werden afgezet door voorlopers van de Rijn.

34De sedimenten worden gerekend tot de Formatie van Kreftenheye (Busschers & Weerts 2003).

In de noordelijke helft van de gemeente zijn deze rivierafzettingen bedekt door een dun pakket eolische dekzanden.

35Het dekzand wordt gerekend het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel (Schokker et al. 2003).

Voor de opbouw en diepteligging van de pleistocene ondergrond zijn verschillende bronnen/datasets beschikbaar. De 'top pleistoceenkaart' van de RCE/Deltares, geeft een globaal beeld van de diepteligging van de pleistocene ondergrond (Figuur 3-2: linksboven). Omdat niet bekend is op welke data de kaart is gebaseerd, is niet duidelijk wat de betrouwbaarheid ervan is. In het DINOloket is een dataset met de hoogteligging van de bovenzijde van de dekzandafzettingen (Formatie van Boxtel) en van de Formatie van Kreftenheye beschikbaar ('GeoTOP-model'; Figuur 3-2: rechtsboven). Dit is een driedimensionaal geologisch model van de ondiepe ondergrond (tot maximaal 50 m -NAP) dat de grondsoort en laagopbouw bevat. De resolutie van het model is 100 x 200 m (horizontaal) en 0,5 m (verticaal).

36Stafleu et al. 2019.

Als alternatief is gekozen voor een interpolatiemodel, waarbij gebruik is gemaakt van de afzonderlijke datasets met boorgegevens die ook aan het GeoTOP-bestand ten grondslag liggen (Figuur 3-2: linksonder).

37Voor de interpolatie van het dekzandoppervlak is gebruik gemaakt van de inverse distance-interpolatie van Mapinfo/Vertical Mapper (met de volgende parameters, cellgrootte: 25 meter, zoekstraal: 2000 meter, exponent: 6).

Het gaat om boringen waarin de afzettingen van de Formatie van Boxtel of de Formatie van Kreftenheye zijn aangetroffen.

Figuur 3-2 Hoogteligging van de pleistocene ondergrond (ten opzichte van NAP) volgens verschillende modellen.

De gehanteerde dataset omvat voor de gemeente IJsselstein slechts 63 boringen.

38Verder staan in het DINOloket nog circa 150 boringen in de gemeente IJsselstein geregistreerd, die niet tot in de pleistocene ondergrond reiken.

Uit de boringen en het geïnterpoleerde hoogtemodel blijkt dat de bovenzijde van de pleistocene afzettingen tussen 4 en 8 m -NAP ligt. De afzettingen liggen het hoogste in het noordelijk deel van de gemeente en dalen zeer geleidelijk in zuid(westelijk)e richting. Omdat het maaiveld in de komgebieden tussen 0 en 1 m -NAP varieert, kan het laat-pleistocene oppervlak in het delen van de gemeente plaatselijk al binnen 3 m -mv worden aangetroffen. Het aantal beschikbare geologische waarnemingen (boringen) is evenwel te gering om een voldoende betrouwbaar beeld van de intactheid, opbouw en reliëf van het pleistocene landschap te krijgen.

Uit de (beperkte hoeveelheid) geologische boringen die tot in de pleistocene ondergrond zijn doorgezet, blijkt dat delen van het pleistocene oppervlak zijn afgedekt met basisveen (Figuur 3-3).

39DINO-loket: boringen B31G0403, B31G0409, B38E1396, B38E1399, B38E1458, B38E1459, B38E1468, B38E1470, B38E1475, B38E1476, B38F1468 ,B38F1529, B38F1530, B38F1531, B38F1532, B38F1533, B38F1534, B38F1535, B38F1542, B38F1580, B38F1583 en B38F1752.

Dit impliceert dat het onderliggende pleistocene dekzandlandschap ter hoogte van deze boringen hoogstwaarschijnlijk nog intact is. Verder suggereren de boringen dat het pleistocene landschap ter hoogte van de holocene stroomgordels waarschijnlijk is geërodeerd en niet meer intact is. (Figuur 3-3).

40Vgl. DINO-boringen B38E1468, B38E1775, en B38E1776.

Figuur 3-3 Hoogteligging van de pleistocene ondergrond met geologische boringen. Ter hoogte van de holocene meandergordels is het pleistocene oppervlak waarschijnlijk geërodeerd en niet meer intact.

Meandergordels

Gedurende het Holoceen is een groot aantal (meer dan 20) verschillende rivierlopen actief geweest op het grondgebied van de gemeente IJsselstein (Figuur 3-4). De afzettingen van deze stroomgordels kunnen op verschillende dieptes worden aangetroffen. De doorgaande opvulling van de riviervlakte zorgde ervoor dat de afzettingen van deze rivieren niet alleen naast, maar ook boven elkaar liggen. Voor de begrenzing van de meandergordels (de zandbanen) is uitgegaan van de publicatie van de Universiteit Utrecht uit 2012, die de meest betrouwbare, vlakdekkende gegevensset vormt.

De vroegere rivierlopen betreffen verschillende afwateringstakken van het Rijnsysteem en zijn op grond van onder meer ouderdom, brongebied, afwateringsrichting en debiet onderverdeeld in een viertal stroomstelsels, te weten het Benschopse, Graafse, Linschotense en Krimpense stroomstelsel. Een overzicht van de verschillende stroomgordels en meandergordels/stroomgordels is weergegeven in Figuur 3-4 en Tabel 3.4).

Oeverzones en crevassen

Direct grenzend aan de meandergordels zijn op de kaart op enkele plaatsen oeverzones te onderscheiden. In deze zones zijn vanuit de meandergordel bij hoge waterstanden relatief zandige en/of siltrijke sedimenten afgezet, terwijl verder van de meandergordels af voornamelijk alleen het fijnste sediment in de vorm van klei is afgezet. Het gaat om ‘zwevende’ of ook wel ‘ongefundeerde’ oeverpakketten, met daaronder weer zwaardere komklei-afzettingen. De oeverzones zijn herkenbaar aan een relatief hoge ligging van het maaiveld, wat deze zones in het verleden aantrekkelijk maakte voor bewoning en andere activiteiten. De op de kaart weergegeven oeverzones zijn in hoofdzaak gebaseerd op de gedetailleerde geomorfogenetische kaart.

41Berendsen 1982: de ongefundeerde oeverzones komen op deze kaart overeen met kaarteenheid Fs5.

Dezelfde kaart vormt het uitgangspunt voor de door Pierik weergegeven ongefundeerde oeverzones.

42Pierik 2017: digitale bijlage.

Aanvullend zijn op basis van het AHN-beeld en/of boorgegevens uit het DINO-loket kleine oppervlakken met oeverzones toegevoegd. Daarnaast is langs de Noord IJsseldijk een door Berendsen als dijkdoorbraakafzetting gekarteerde zone, geherinterpreteerd als omvangrijke oeverzone. Er zijn namelijk geen aanwijzingen voor een dijkdoorbraak.

Opvallend is dat binnen de gemeente IJsselstein de meeste oeverzones maar zeer beperkt in breedte zijn. Op veel plaatsen zijn zelfs helemaal geen oeverzones aan het maaiveld te herkennen en/of in boringen vastgesteld. Dit lijkt erop te duiden dat de top van de meandergordels in eerste instantie niet of maar nauwelijks boven het omliggende komgebied uitkwamen. Als gevolg van differentiële klink is dit hoogteverschil in de loop van de tijd toegenomen.

Overigens moet worden opgemerkt dat ook ter hoogte van de meandergordels overal oeverafzettingen voorkomen. Deze dekken de zandige beddingafzettingen af en zijn afgezet vanuit de actieve Rijngeul van betreffende meandergordel. Oeverafzettingen kennen doorgaans een aflopend profiel met van beneden naar boven steeds zwaardere (kleiigere) afzettingen. Deze opbouw weerspiegelt het geleidelijk steeds rustigere sedimentatiemilieu samenhangend met de grotere afstand tot de actieve geul en met afnemende overstromingskans naarmate het oeverpakket in dikte toeneemt. De top van de oeverafzettingen vormt veelal een oud stabiel bodemniveau en daarmee een archeologisch niveau.

Behalve oeverzones zijn ook enkele crevassen en crevasse-complexen gekarteerd. Het betreft duidelijke, veelal dwars op de meandergordel georiënteerde relatief zandige en/of siltrijke banen, die zijn ontstaan als gevolg van plaatselijke oeverwaldoorbraken. De meeste crevassen lopen na enige honderden meters dood in het komgebied. Ook crevassen zijn in deze regio ongefundeerd met daaronder komklei-afzettingen. Vanwege de relatief zandige opbouw hebben de crevassen een hogere ligging en waren daarmee aantrekkelijke voor bewoning en andere activiteiten. Binnen de oeverzones kunnen ook crevassen voorkomen.

De meeste op de kaart weergegeven crevassen zijn afkomstig van de gedetailleerde geomorfogenetische kaart.

43Berendsen 1982.

Een enkele is als antropogene vergraving herkend en niet opgenomen in het kaartbeeld.

Komgronden

Buiten de meandergordels, oeverzones en crevassen, wordt het bodemprofiel gedomineerd door dikke pakketten met zware klei, al dan niet met venige insluitingen. Deze pakketten zijn gevormd op enige afstand van de actieve rivier waar bij hoge waterstanden alleen het lichtste sediment; de kleifractie, kon reiken en sedimenteren. In periode zonder noemenswaardige overstromingen kon hier ook veenvorming optreden. Door fixatie van de rivierstromen binnen bepaalde delen van de riviervlakte kon het pakket met veen en komkleien in de loop van de tijd verder toenemen. Aangezien een komkleipakket een hoge weerstand heeft, werden de riviertaken steeds meer gefixeerd binnen de bestaande zandbanen, naarmate dit kleipakket in dikte toenam.

Figuur 3-4. Ligging van de verschillende fossiele meandergordels in de gemeente IJsselstein (naar Cohen et al. 2012.

naam meandergordel

begin- en eindsedimentatie

hoogste voorkomen

(14C jaren BP)

(cal 14C jaren BP)

beddingzand (in m NAP)

Benschopse systeem

Benschop

(7600-5800)

(8368-6125)

-4,0 tot -7,0

Tienhoven

(7350-6260)

(7788-7175)

-0,9 tot -1,4

Kortenhoeven

(7100-6260)

(8368-7175)

-2,3 tot -5,5

Willeskop

(6950-6300)

(7274-6635)

-4,0 tot -6,4

Wiersch

(6500-5800)

(7582-6636)

-2,5 tot -4,0

Autena

(6110-5350)

(6974-6125)

0,4 tot 0,1

Graafse sysyeem

Kapel

(5350-4920)

(6125-5650)

-1,0 tot -2,1

Vuylkop

(5350-3795)

(6125-4148)

1,1 tot 0,2

Buitenzorg

(4900-4455)

(5619-5020)

-1,1 tot -1,4

Linschotense systeem

Lage Dijk

(4900-3795)

(5619-4148)

-0,5 tot 0

Neder-Oudland

(4455-3950)

(5020-4424)

-0,3 tot 0

Lampsin

(4365-3100)

(4872-3309)

-0,4 tot 0

Over-Oudland

(4365-3000)

(4872-3187)

-0,1 tot -0,2

Vechgel

(4000-3450)

(4437-3831)

-0,1 tot -0,2

Stuivenberg

(3960-3180)

(4414-3379)

-0,2 tot -0,8

Blok

(3795-3000)

(4148-3187)

-0,1 tot -0,6

Jutphaas

(3795-2715)

(4148-2784)

1,7 tot -0,6

Meijerberg

(2800-760)

(2871-669)

Hagestein

(2514-1050)

(2634-943)

2,8, tot 2,2

Hollandse IJssel (boven 2)

(2514-665)

(2634-650)

Krimpen systeem

Lek (onbedijkt)

(1950-850)

(1879--50)

10,2 tot 3,0

Hollandse IJssel

(1900-665)

(1617-650)

2,1 tot 1,6

Tabel 3.4 Overzicht van stroomgordels in de gemeente IJsselstein. $: de vermelde zandhoogtes gelden voor de gehele stroomgordel, niet specifiek het deel dat binnen de gemeente ligt (gegevens ontleend aan Cohen et al. 2012).

Figuur 3-5 Doorsnede van een rivierenlandschap (naar Heunks & Van Hemmen 2016).

3.2.3 Verstoringen

Met behulp van het AHN3 zijn op perceelsniveau verstoringen geïnventariseerd. Hierbij moet vooral gedacht worden aan afgegraven (afgetichelde) terreinen die op zeer grote schaal in de uiterwaarden van de Hollandse IJssel hebben plaatsgevonden. Ook is hiervoor gebruik gemaakt van de gedetailleerde bodemkaarten waarop afgegraven percelen zijn gekarteerd.

44Bles & Zegers 1970; 1971.

De saneringsgegevens die door de ODRU zijn aangeleverd zijn hier aan toegevoegd.

Figuur 3-6 Uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3) voor de gemeente IJsselstein.

3.3 Historisch-geografische waardenkaart

3.3.1 Bronnen

Voor het inventariseren van de historisch-geografische waarden en elementen zijn zowel digitale databronnen als oude kaarten geraadpleegd. Het gaat om de volgende gegevens:

-Databanken van bestaande en verdwenen molens;

-CultuurHistorische Atlas (CHAT) van de provincie Utrecht;

-Gebouwde monumenten;

-Dijkenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (https://services.rce.geovoorziening.nl/dijken/wfs?);

-Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3);

-Regionale historisch-geografische studies;

-Historische kaarten:

45Geraadpleegd via: https://webkaart.provincie-utrecht.nl/viewer/app/Webkaart of het Utrechts Archief (https://hetutrechtsarchief.nl/).

o 'Stadsplattegrond IJsselstein' door Jacob van Deventer (1560);

o ‘Ultrajectum / Dominium’ (Kaart van de provincie Utrecht met aangrenzend gebied; met weergave van steden, wegen en watergangen en gestyleerde weergave van heuvels, dorpen, kastelen en kloosters) door W.J. Blaeu uit 1630-1635;

o 'Comitatus Hollandiae et Dominii Ultraiectini Tabula' door Jacob Aertsz. Colom uit 1680;

o 'Kaart van de Baronie IJsselstein' door David Willem Carel Hattinga uit 1770 (kopie van de kaart van Petrus Adan uit 1738;

o 'Nieuwe Kaart van den Lande van Utrecht' door Bernard Du Roy uit 1743;

o 'Kaart van de rivier de Lek met zijn uiterwaarden, noorder- en zuiderdijken, van de Merwede beneden Krimpen tot het schoor van Hagestein boven Vianen' door Melchior Bolstra uit 1751-1764;

o ‘Topographische kaart van een gedeelte van de provincies Holland en Utrecht begrepen tussen de rivier de Lek bij Schoonhoven en Nieuwpoort en de Zuiderzee’ door Pieter Ketelaar uit 1769;

o 'Oude Hollandse Waterlinie' door Pieter Ketelaar uit 1770-1781;

o 'Generaale Land-Kaarte van den Loopicker-Waard' door David Willem Carel Hattinga uit 1771;

o 'Kaart van het land van IJsselstein' (anoniem) uit omstreeks 1775;

-Bonnekaarten en topografische kaarten vanaf ca. 1850;

-Kadastrale kaarten uit de periode 1811-1832:

o Gemeente IJsselstein, sectie A (blad 2), sectie B (blad 1, 2 en 3), sectie C (blad 1, 2 en 3), sectie D (blad 1), sectie E (blad 1 en 2), sectie F (blad 1 en 2) en sectie G (blad 1 en 2);

o Gemeente Jutphaas, sectie C, blad 1;

o Gemeente Vreeswijk, sectie B, blad 1.

De geïnventariseerde gegevens zijn verwerkt tot een historisch-geografische waardenkaart (kaartbijlage 3). De digitale gegevens (met name de al dan niet verdwenen dijktracés en de locaties van verdwenen molens) zijn met behulp van de gegeorefereerde kadastrale minuutplannen, recentere topografische kaarten en/of het AHN gecorrigeerd.

Naast de historisch-geografische relicten en elementen omvat de kaart ook de onderliggende, historisch-landschappelijke eenheden. De (verdwenen) molens zijn tevens opgenomen in een afzonderlijke catalogus (bijlage 5).

Figuur 3-7 Militaire kaart van de Provincie Holland (vestingen, forten en posten)’ door Pieter Ketelaar uit 1769 (bron: Nationale archief met inventarisnummer H50, H50.1 t/m H50).

Figuur 3-8 Uitsnede van de 'Kaart van de Baronie van IJsselstein' door David Hattinga uit 1770 (bron: Utrechts Archief, catalogusnr. 203).

Figuur 3-9 Uitsnede van de 'Kaart van het land van IJsselstein' van omstreeks 1775 met daarop goed zichtbaar het patroon van dijken (bron: Utrechts Archief, catalogusnr. 203).

3.3.2 Historisch-geografische elementen

Historisch-landschappelijke eenheden

Aan de hand van oude kaarten en de CHAT zijn buiten de middeleeuwse stad, drie historische hoofdlandschappen te onderscheiden:

-Het blokverkavelingslandschap;

-Het cope-ontginningslandschap;

-De uiterwaarden van de Lek.

Dijken en kades

Met behulp van de CHAT van de provincie Utrecht en de dijkenkaart van de RCE zijn historische dijken en kaden geïnventariseerd en op kaart gezet. Omdat de bestaande datasets voor de gewenste kaartschaal vaak een te grof en onnauwkeurig beeld gaven, is de ligging van de dijktracés gecontroleerd en verfijnd door deze te vergelijken met kadastrale minuutplannen en te projecteren op de huidige topografie en het AHN.

Historische bewoning en bebouwing

Aan de hand van oude kaarten, recent en oud topografisch kaartmateriaal, archeologische waarnemingen en de CHAT van de provincie Utrecht zijn de zones met historische bewoning in kaart gebracht. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen

-De middeleeuwse stadskern van IJsselstein;

-De vermeende en globale ligging van de vroegmiddeleeuwse nederzetting Eiteren;

46Eiteren komt als ‘Aiturnon’ voor op een lijst met goederen bij de Zuiderzee van het klooster Werden (bij Essen in Duistland) uit ca. 900 AD: ”Te Aiturnon Sancti Liudgeri”. Een andere vroegmiddeleeuws goed betreft de villa Ubburon/Opburen die op een lijst met goederen van de St. Maartenskerk (uit Utrecht), opgesteld tussen 777 en 866, wordt genoemd. Vermoedelijk lag de villa nabij het Hoge Land in het gebied Over-Oudland, aan de oostzijde van de A2 in de gemeente Nieuwegein. Zie oo vindplaatscatlogusnr. 63.

-De nog bestaande gehuchten Klaphek, Looije Brug en Knollemanshoek;

-De bebouwing op Militaire kaart door Pieter Ketelaar uit 1769 en de kadastrale minuutplans uit de periode 1811-1832 (als puntlocaties weergegeven op kaartbijlage 3).

Bewoningslinten uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd

Binnen de gemeente IJsselstein zijn twee laatmiddeleeuwse ontginningsassen onderscheiden, de Achtersloot-Hogebiezendijk van waaruit Meerlo, Broek, Lage Biezen en Hoge Biezen zijn ontgonnen, en Noord-IJsseldijk, de (vermoedelijke) ontginningsbasis van IJsselveld. Langs beide ontginningsassen is in de late middeleeuwen en Nieuwe tijd lintbebouwing ontstaan. De historische bewoningslinten stonden op de kaart van 2011 al afgebeeld. Getracht is de archeologische verwachting van deze linten te verfijnen door aan de hand van redelijk tot goed te georefereren historische kaarten (de oudste kadastrale minuutplans uit de periode 1811-1832, de Militaire kaart van de Provincie Holland door Pieter Ketelaar uit 1769 en de Kaart van de Baronie van IJsselstein door David Hattinga uit 1770) te onderzoeken of in de 18e en 19e eeuwse bebouwing veel veranderingen optreden of dat uit deze kaarten juist continuïteit van bebouwing valt af te leiden.

Het blijkt dat bij beide ontginningsassen sprake is van tweezijdige boerderijstroken, waarbij de boerderijstrook aan de oostzijde van Achtersloot-Hogebiezendijk onregelmatiger is en enkele onderbrekingen kent, en de beide stroken lang de Noord-IJsseldijk een wat grilliger verloop hebben en meer uit “plukjes” bebouwing bestaat. Tevens valt uit de geraadpleegde kaarten af te lezen dat er in de bebouwing van de boerderijstroken vrijwel geen verschuivingen optreden.

Op kaartbijlage 3 is voor de bewoningslinten een breedte van 100 meter aan weerszijden van het hart van de dijk aangehouden. Met deze breedte wordt het grootste deel van de bebouwing op de 18e en 19e eeuwse kaarten ‘afgedekt’.

Gebouwde rijksmonumenten en MIP-objecten

De locaties van MIP-objecten (Monumenten Inventarisatie Project; waardevolle gebouwde objecten uit de periode 1850-1940) en de gebouwde rijksmonumenten zijn afkomstig van de datasets van de RCE. Deze objecten zijn als puntlocaties weergegeven op kaartbijlage 3.

Molens

Gegevens over verdwenen en nog bestaande molens zijn geïnventariseerd via de landelijke molendatabases.

47Respectievelijk www.molendatabase.org (verdwenen molens) en www.molendatabase.nl (bestaande molens).

De gegevens zijn opgenomen in bijlage 5.

In de gemeente IJsselstein staat nog één historische molen, De Windotter. Deze korenmolen is in 1732 gebouwd ter vervanging van een oudere korenmolen in de stad IJsselstein.

In de molendatabase staat ter hoogte van het klooster O.L. Vrouwenberg ook een molen vermeld. De juistheid hiervan is onzeker, zo staat de molen niet afgebeeld op de kaart van Jacob van Deventer (uit dezelfde periode). Om deze reden staat de molen niet weergegeven op kaartbijlage 3. Verder hebben in het verleden vermoedelijk op nog acht andere locaties molens gestaan, deze zijn inmiddels verdwenen. Het betreft drie molens die in de stad hebben gestaan – en gebruikt werden voor het malen van graan of grutten – en een vijftal poldermolens die overwegend in het buitengebied lagen. Voor drie locaties is tevens bekend dat sprake is geweest van meerdere opeenvolgende molens. Per locatie hebben de verschillende molenfases in de catalogus hetzelfde nummer gekregen maar zijn de opeenvolgende fases met een a en b of c van elkaar onderscheiden (catalogusnummers 1a/b, 2a/b en 10a/b/c).

3.4 Historisch centrum

3.4.1 Bronnen

Het historische centrum wordt voor wat betreft het aspect archeologie apart behandeld vanwege de hoge dichtheid en het specifieke karakter van de bekende en te verwachten archeologische resten. Detailkaarten van de historische kern (met resp. vondstmeldingen en archeologische onderzoeken, landschappelijke verwachtingszones, historische relicten en verstoorde cq. vrijgegeven zones) zijn als kaartbijlagen 5 tot en met 8 bijgevoegd. De detailkaart 5 is gebaseerd op (nieuwe) archeologische onderzoeken en vondstmeldingen uit Archis. Voor de onderbouwing van de andere vier kaarten wordt verwezen naar paragrafen 3.1 - 3.3 en hoofdstuk 4.

3.4.2 Kader

Tijdens het opstellen van de eerste archeologische verwachtings- en beleidskaart uit 2004 omvatte de historische binnenstad de historische stadskern (AMK- terrein met monumentnr. 12071), het kasteel IJsselstein ((AMK 1224 en beschermd Rijksmonument 46201) en het klooster Onze-Lieve-Vrouweberg (AMK 1223 en beschermd Rijksmonument 46200), met in de diepere ondergrond kom- en oeverafzettingen. De (mislukte) middeleeuwse stadsuitbreiding Nieuwepoort is toen buiten beschouwing gebleven en tot het buitengebied gerekend. Ook bij de actualisatie van 2011 heeft men deze begrenzing van de historische binnenstad gehanteerd. Bij de inventarisatie van de nieuwe archeologische gegevens nemen we Nieuwpoort wel mee, om te onderzoeken of de kenmerken ervan aanleiding geven om het gebied alsnog aan de historische binnenstad toe te voegen.

De vroegste vondsten die tot 2011 in de binnenstad zijn aangetroffen, dateren uit de Romeinse tijd en zijn afkomstig uit de top van de kom- en oeverafzettingen. Bijbehorende bewoningssporen zijn echter niet bekend. Uit naamkundige gegevens is duidelijk dat in ieder geval vanaf de vroege middeleeuwen sprake is van bewoning bij Eiteren (gelegen direct ten noordwesten van de binnenstad).

De historische stadskern van IJsselstein stamt uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. Aan de basis van het ontstaan ervan liggen de heren Van Amstel die in de 13e eeuw de omgeving van IJsselstein als leen in bezit hebben. In een document uit 1279 wordt het Stein (stenen bouwwerk of kasteel) voor het eerst genoemd. Dat is het jaar waarin Gijsbrecht van Amstel tot Gijsbrecht van IJsselstein benoemd wordt: heer van IJsselstein. Kasteelheer Gijsbrecht van Amstel stimuleerde omstreeks 1300 de groei van de nederzetting die mogelijk snel na de bouw van het kasteel was ontstaan. In die tijd was de nederzetting omgeven door een gracht en mogelijk ook een omwalling met palissade. Omstreeks 1344 werd het stadsgebied in zuidoostelijke richting uitgebreid met de Nieuwpoort. Deze uitbreiding was niet heel succesvol omdat het grotendeels onbebouwd is gebleven. Eind 14e eeuw liet Arnold van Egmond de stad versterken met een ommuring voorzien van torens en poorten. Vermoedelijk is Nieuwpoort vanwege de spaarzame bewoning maar deels ommuurd geweest. In 1394 stichtte hij op de Nieuwpoort een Cisterciënzer monnikenklooster, genaamd Onze-Lieve-Vrouweberg. Omdat was gebleken dat de eerdere uitbreiding van de stad te groot was geweest, werd omstreeks 1470 de stadsgrens naar binnen aangepast waarbij de huidige stadsgracht is verbreed. In 1495 werd vervolgens het klooster, dat door de aanpassingen buiten de stad was komen te liggen, verplaatst naar de westkant van de Kloosterstraat in de binnenstad. Het oude klooster werd afgebroken.

48Dijkstra e.a., 2004. Van Rooij & De Boer, 2011.

Hoewel IJsselstein door de aanwezigheid van verdedigingswerken, een kerk, een klooster en een gasthuis een stedelijk karakter bezat, blijkt uit de oudste historische kaarten van Jacob van Deventer (uit 1575) en Blau (uit ca. 1650) dat nog veel percelen binnen de stadsmuren in de 15e en 16e eeuw een agrarische functie hadden. Daarmee past IJsselstein in het algemene beeld wat van historische steden in Nederland bestaat. Uit historische bronnen is al langere tijd bekend dat kleinschalige landbouw veel voorkwam in middeleeuwse- en vroeg-moderne steden. Een studie van 1380 archeologische rapporten van opgravingen in Nederland uit de periode 1997 tot en met 2017 toont aan dat de stadslandbouw ook in het archeologisch bodemarchief zijn sporen heeft nagelaten. Zo zijn in verschillende historische steden resten van boerderijen, afgedekte akkers, bodemverbeteringssporen, mestkuilen, paarden- en veestallen en dierenkooien vastgesteld. Uit deze archeologische resten kan worden afgeleid dat verschillende vormen van stedelijke landbouw (veeteelt, akkerbouw en tuinbouw) hebben bijgedragen aan een zekere mate van zelfredzaamheid voor veel stadsbewoners.

49Fischer e.a., 2021.

IJsselstein werd regelmatig door branden en plunderingen geteisterd waardoor gebouwen werden verwoest of afgebroken en opnieuw opgebouwd. Hierdoor zijn in IJsselstein, net als in de meeste andere oude Nederlandse steden, ophogingspakketten op de natuurlijke afzettingen ontstaan. Enkele waarnemingen geven de indruk dat de basis van het ophogingspakket ter plaatse van de oeverafzettingen op ca. 1,0 m + NAP ligt (ca. 1,8 m -mv) en ter plaatse van de komafzettingen rond 0,3 m +NAP (ca. 1,7 m- mv).

50Dijkstra e.a., 2004.

3.4.3 Archeologische gegevens

Sinds 2011 zijn in het onderzoeksgebied 32 onderzoeken aangemeld in Archis.

51Zie kaartbijlage 1 en bijlage 4 (catalogus met onderzoeken).

Het gaat met name om bureauonderzoeken, verkennende booronderzoeken en opgravingen in de variant archeologische begeleiding. Hieronder worden de resultaten van deze onderzoeken kort besproken. Voor de ligging en omschrijving van de hierbij genoemde vindplaatsen, AMK-terreinen en onderzoeken wordt verwezen naar de bijlagen 1 tot en met 4 en kaartbijlage 5.

Binnen de historische stadskern (AMK 12071) zijn verschillende waarnemingen gedaan. Het merendeel van de onderzoeken van na 2011 zijn in het zuidwestelijke kwart van de stadskern gelokaliseerd. Op basis van twee booronderzoeken (onderzoekscatalogusnrs. 83 en 115), zes archeologische begeleidingen (onderzoekscatalogusnrs. 97, 112, 128, 155, 180 en 195) en een proefsleuvenonderzoek (onderzoekscatalogusnr. 193) kan de bodemopbouw hier als volgt worden gereconstrueerd: de top bestaat uit het ophogingspakket uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. De dikte van dit pakket varieert, maar kan wel zo’n 1,5 m dik zijn en tot 1,8 m onder het maaiveld (2,7 m -NAP) reiken.

52De Boer 2019.

Hieronder bevinden zich doorgaans kleiige en venige komafzettingen die op 3,5 tot 4,5 m – mv over gaan in oeverafzettingen van de Wiersch stroomgordel. Soms bevinden zich tussen het ophogingspakket en de komafzettingen een enkele decimeters dikke laag oeverafzettingen van waarschijnlijk de Hollandse IJssel.

53Van Rooi, 2011; Beckers, 2013; Jezeer, 2014.

De gravende onderzoeken beperkten zich voornamelijk tot het ophogingspakket. In enkele smalle sleuven en een kleine bouwput zijn muurresten van waarschijnlijk 19e eeuwse gebouwen en de fundering van een brandspuithuisje uit de eind 19e, begin 20e eeuws gevonden. Het brandspuithuisje bleek gefundeerd op – en opgebouwd is uit bakstenen van – de voormalige hoektoren van de stadsmuur.

54Pijpelink & Jaspers, 2014; Van Engeldorp Gastelaars, 2023.

In proefsleuven langs de Molenstraat zijn (delen van) twee ronde torenfunderingen uit de 14e/15e eeuw en een deel van de stadsmuur teruggevonden (op 0,66 en 0,19 m +NAP).

55Van Engeldorp Gastelaars 2020.

Op ongeveer dezelfde locatie zijn bij een begeleiding funderingen van verschillende huizen uit de 16e - 20e eeuw en een rosmolen van een grutterij uit de eerste helft van de 19e eeuw aangetroffen.

56Van Engeldorp Gastelaars, 2023.

Ter plaatse van het Koningshof zijn in de natte en slappe veen- en kleiafzettingen (0,7 tot 1,2 m -mv) de oudste sporen gevonden: 13e en 14e eeuwse percelering in de vorm van vlechtwerkwanden en een sloot met bijbehorende aardewerk- en metaalvondsten. Dit duidt erop dat het gebied toen al wel in gebruik was, waarschijnlijk als weiland en erf. Vanaf waarschijnlijk het midden van de 14e eeuw wordt het gebied (net als de rest van historisch IJsselstein) beter geschikt gemaakt voor bewoning door een ophogingspakket aan te brengen. Uit deze periode tot in de 17e eeuw zijn enkele restanten van muurfunderingen gevonden. Daarnaast zijn in totaal veertien beerputten uit de 17e tot 19e eeuw gevonden, waarvan tien vondsten van huisraad bevatten die als afval zijn weggegooid.

57Jezeer, 2014; Van Engeldorp Gastelaars, 2023.

Tijdens begeleidingen langs de Walkade zijn 23 begravingen en resten van een muur aangetroffen. De begravingen maken deel uit van het kerkhof van de Rooms‐Katholieke (schuil)kerk aan de Havenstraat dat teruggaat tot 1635. Het kerkhof dateert evenwel pas uit de periode 1822‐1829.

58Jacobs 2018.

Bij de meeste in het zuidwestelijke kwart gelegen onderzoeken is sprake van een beperkte onderzoeksdiepte waardoor het merendeel van de archeologische resten in situ bewaard is gebleven (kaartbijlage 8).

In het noordoosten zijn aan de Walkade een verkennend booronderzoek (onderzoekscatalogusnr. 161) en een archeologische begeleiding (onderzoekscatalogusnr. 164) uitgevoerd. Binnen 3,0 m ‐mv bestaat de bodemopbouw uit antropogene lagen (grachtvullingen, omgewerkte en laatmiddeleeuwse stadsophogingspakketten), natuurlijke afzettingen zullen dieper dan 3,0 m liggen.

59Hanemaaijer, 2016.

Bij het uitgraven van de bouwput zijn binnen 1,5 m -mv een gedeelte van de stadsmuur, afgebroken muurrestanten en twee bakstenen poeren aangetroffen. De restanten zijn gelegen tussen 0,78 en 0,52 m +NAP. De verwachte stadsgracht ligt waarschijnlijk dieper dan de ontgravingsdiepte en is niet in beeld gekomen.

60Pels‐Ouweneel, 2019.

Een booronderzoek in het westen (onderzoekscatalogusnr.: 102) laat zien dat hier het bovenste deel van de bodem bestaat uit laatmiddeleeuwse en Nieuwetijdse ophogingslagen (met o.a. houtskool, fragmenten puin, aardewerk, leisteen en glas) die rond 1,5 m ‐mv overgaan in komklei.

61Huizer, 2013.

De hierop volgende archeologische begeleiding (onderzoekscatalogusnr.: 171) betrof werkzaamheden die niet dieper gingen dan 0,3 m en leverde daardoor geen nieuwe informatie op.

62Weerheijm en Van Heeringen, 2018.

Centraal in de historische kern is bij de archeologische begeleiding van de herinrichting van Vingerhoekhof (aanleg nieuwe riolering en afvalcontainers) een voormalig achtererf middels enkele zeer smalle sleuven onderzocht (onderzoekscatalogusnr.: 196). De bodem ter plaatse bestaat uit historische ophogingslagen met vanaf 1,3 m -mv kleiige en venige komafzettingen. Aangetroffen is een kuil (uitbraaksleuf?) uit de 16e‐17e eeuw. Eerdere bouw‐ en sloopwerkzaamheden (eind 20e eeuw) hebben er waarschijnlijk voor gezorgd dat ondiepe sporen niet meer aanwezig zijn. Diepere sporen (beer‐ en waterputten, afval‐/mestkuilen en diepe paalkuilen kunnen in de omgeving nog wel verwacht worden.

63Van Engeldorp‐Gastelaars, 2022. In de nabijheid staan nog twee onderzoeken in Archis geregistreerd (Onderzoekscatalogusnr.: 204 & 209) die nog niet zijn gerapporteerd of niet zijn uitgevoerd.

Ter hoogte van het kasteelterrein en omgeving zijn enkele inventariserende onderzoeken uitgevoerd. Op het kasteelterrein zelf, dat een beschermde status heeft, gaat het om een verkennend booronderzoek (onderzoekscatalogusnr. 152) en een archeologische begeleiding van de herinrichting van het kasteelpark (onderzoekscatalogusnr. 170). Tijdens het booronderzoek zijn -niet geheel onverwachts- resten van funderingen van het kasteel en ondoordringbare puinresten vastgesteld.

64Verschoof-Van der Vaart 2016.

De archeologische begeleiding heeft een goed beeld van de bodem en de aanwezige archeologische resten opgeleverd. De natuurlijke bodemopbouw ter hoogte van het kasteel bestaat uit oeverafzettingen waarvan de top rond 1,6 m NAP ligt. Hierop is een 1,2 m dik ophogingspakket aanwezig dat vanaf de 12 eeuw is ontstaan. Binnen het pakket zijn onderin een brandlaag uit de 12e‐13e eeuw) en rond 0,7 m -mv een bodem/laklaag (uit 13e/ begin14e eeuw) aangetroffen op 2,1 m NAP. De oudste sporen zijn ongeveer vanuit het midden van het ophogingspakket ingegraven (waterput en uitbraaksporen). Centraal in het onderzoeksgebied gebied zijn bewoningssporen aangetroffen (waterput, afvalkuilen, paalspoor en uitbraaksporen) uit de oudste fase van het kasteel IJsselstein (vlak voor de verwoesting in 1417). Daarnaast zijn funderingsresten en twee waterputten aangetroffen die samenhangen met de herbouw uit ca. 1477 (Gevangenentoren, poortgebouw en woonvertrekken), de kasteelommuring uit ca. 1478 en latere ommuringen (tussen de Gevangenentoren en de Loyertoren:15e eeuw tot 1765 en tussen de Kleine toren en de Gevangenentoren: 19e eeuw?), alsmede van latere dichtzettingen (bij het poortgebouw). Met betrekking tot de archeologische kwaliteit van het kasteelterrein is vastgesteld dat met name centraal sprake is van een min of meer intact spoorniveau uit de kasteelfase van vóór de verwoesting in 1417. Van de herbouwfase zijn ondank een grondige uitbraak van de funderingen toch relatief veel funderingsresten overgebleven. Met name in het zuidoosten lijken de fundering van het poortgebouw met woonvertrekken relatief goed bewaard gebleven. De waterputten zijn vrijwel intact en zeker de dieper vullingen daarvan.

65Jordanov 2020.

In het gebied ten noorden van het kasteelterrein staan in Archis een verkennend booronderzoek (onderzoekscatalogusnr. 174) en een archeologische begeleiding van de sloop van een schoolgebouw (onderzoekscatalogusnr. 192) geregistreerd. Uit het booronderzoek blijkt dat onder de recent geroerde bovengrond (dikte ca. 0,5 m) een antropogeen ophogingspakket ligt dat stamt uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd. De basis van dit pakket ligt tussen 0,95 en 1,8 m -mv, eronder bevinden zich oeverafzettingen van de stroomgordel van Buitenzorg. In het historische ophogingspakket en de top van de oeverafzettingen kunnen archeologische resten aanwezig zijn die samenhangen met de historische kern van IJsselstein, kasteel IJsselstein, de nabijgelegen Touwslagerij ‘De Drie Vrienden’ en de Hofkamp (moestuinen). In de top van de oeverafzettingen zijn daarnaast resten uit het neolithicum tot de vroege middeleeuwen te verwachten.

66Nales, 2018.

De archeologische begeleiding van de sloop van de in het plangebied aanwezige gebouwen heeft aangetoond dat ter plaatse van de Fatimaschool de bodem over grote delen tot in de oeverafzettingen was verstoord waardoor geen intacte archeologische resten meer te verwachten zijn. Elders in het plangebied kunnen deze nog wel aanwezig zijn, bijvoorbeeld de oude kasteelgracht in het zuiden van het plangebied.

67De Hoop & Scheeringa, 2022.

Bij een archeologische begeleiding direct te noordwesten van het kasteelterrein zijn de kasteelgracht en enkele paalsporen en puinconcetraties uit de Nieuwe tijd aangetroffen (onderzoekscatalogusnr. 212). De archeologische niveaus bleken hier nog goed bewaard gebleven.

Bij de inventarisatie zijn ook enkele onderzoeken in de Nieuwpoort meegenomen. In dit deel van de stad zijn vanaf 2012 een bureauonderzoek (onderzoekscatalogusnr. 154)

68Ten Broeke 2016a.

, twee verkennende booronderzoeken (onderzoekscatalogusnr. 96 en 163),

69Hanemaaijer 2013,Ten Broeke 2016b. Een derde in Archis geregistreerd booronderzoek betreft onderzoekscatalogusnr. 207. Waarschijnlijk is dit onderzoek (nog) niet uitgevoerd omdat eerste bevindingen en eindrapport ontbreken.

en een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd (onderzoekscatalogusnr. 121).

70Van der Mark 2014.

Het verkennende onderzoek in het zuiden van Nieuwpoort geeft aan dat de bodem hier in (sub) recente tijden tot 0,7-1,0 m -mv sterk is geroerd. Daaronder bevinden zich oeverafzettingen van de stroomgordel van Wiersch, vanaf 1,6 m -mv komafzettingen met veenlagen en vanaf ca. 3,3 m -mv oeverafzettingen van de Benschop stroomgordel. Het boor- en proefsleuvenonderzoek in het noordoosten laat zien dat de oeverafzettingen van Wiersch hier vanaf 0,7 m – mv voorkomen en worden afgedekt door een ophogingspakket dat waarschijnlijk samenhangt met de nieuwbouw in de jaren ’50 en ’60. De bovenste 0,5 – 1,0 m van de oeverafzettingen waren zwaar verstoord. Bij geen van de onderzoeken in Nieuwstad zijn resten van historische ophogingslagen aangetroffen. Ook andere archeologische indicatoren ontbreken.

Uit onderzoek (onderzoekscatalogusnrs. 106 en 114) op het voormalige kloosterterrein in het noordelijk deel van Nieuwpoort zijn de historische ophogingslagen nog redelijk tot goed intact aangetroffen. De bovenzijde van deze archeologische laag ligt rond 0,5 m ‐mv.

71Huizer 2013; Bouma 2013.

3.4.4 Historisch centrum

Tijdens het bureauonderzoek dat als basis diende voor de eerste archeologische verwachtingenkaart van de historische kern van IJsselstein (uit 2004), is vastgesteld dat hier de kans om archeologische resten aan te treffen in principe groot is. Op basis van de bekende archeologische gegevens en de verwachte archeologische waarden is op de verwachtingskaart wel een nuancering aangebracht tussen zones met een lage en een hoge archeologische verwachting.

Het grootste gedeelte van het onderzoeksgebied is aangegeven als gebied met een hoge archeologische verwachting. In dit gebied kunnen sporen uit verschillende perioden worden aangetroffen. Hierin kan een tweedeling worden gemaakt: de pre-stedelijke bewoning en de stedelijke bewoning (inclusief het kasteel en het klooster). De pre-stedelijke bewoning (vermoedelijk agrarische nederzettingen) kan op dieper gelegen oevers worden verwacht (kaartbijlage 6). Omdat deze natuurlijke afzettingen relatief diep liggen (vanaf ca 1,8 m -mv) is de kans aanwezig dat archeologische resten op dit niveau in grote delen nog goed zijn geconserveerd. Uit de stedelijke bewoningsfase kunnen daar waar in het recente verleden geen bodemverstorende activiteiten hebben plaatsgevonden overal bewoningsresten worden aangetroffen, daterend vanaf het eind van de 13e eeuw (kaartbijlage 9). Bewoningsresten kunnen direct onder het maaiveld tot een diepte van grofweg 1,8 m aanwezig zijn. Het gaat dan om kasteel, kerk- en kloostergebouwen, begravingen rondom de N.H. Nicolaaskerk, woonhuizen, ambachtshuizen, moestuinen en dergelijke. Bij de huizen hebben bijgebouwen, waterputten, beerputten, perceelsgreppels en afvalkuilen gelegen.

De gebieden met een lage archeologische verwachting betreffen allereerst gebieden waar recent nieuwbouw is gepleegd. Deze nieuwbouw is gedeeltelijk dieper gefundeerd (na 1950 door middel van heipalen) waardoor het bodemarchief ter plaatse (vrijwel) is verstoord. Ten tweede hebben de delen van de stads- en kasteelgracht die in de 19e eeuw zijn gedempt een lage verwachting omdat hier alleen stadsafval uit de (late) 19e eeuw worden aangetroffen. Als laatste hebben oude opgravingsputten een lage verwachting op de kaart meegekregen omdat op deze plaatsen het bodemarchief tot op de natuurlijke ondergrond al is verdwenen.

Tijdens het bureauonderzoek in het kader van de actualisatie 2011 van het archeologiebeleid, is de verwachtingswaarde van de wegen binnen de stadskern waar riolering onder de weg aanwezig is, naar ‘laag’ bijgesteld omdat tussen 2004 en 2011 archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat bij de aanleg van de riolering de meeste archeologische resten verloren zijn gegaan.

De onderzoeken van na 2011 bevestigen het beeld dat uit eerdere onderzoeken van de bodemopbouw bestaat. In de hele historische binnenstad (historische kern, kloosterterrein en kasteelterrein) is sprake van een ophogingspakket uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. De dikte ervan varieert, maar kan wel zo’n 1,8 m bedragen. Hieronder bevinden zich in het westen oeverafzettingen van de stroomgordel van Buitenzorg en in het oosten oeverafzettingen van de Wiersch stroomgordel. Tussen en onder beide stroomgordels zijn komafzettingen vastgesteld. In het westen gaan de komafzettingen tussen 3,5 tot 4,5 m – mv over in oeverafzettingen van de stroomgordel van Benschop (zie kaartbijlage 6). Soms bevinden zich tussen het ophogingspakket en de centrale komafzettingen een enkele decimeters dikke laag oeverafzettingen van waarschijnlijk de Hollandse IJssel.

De onderzoeken van na 2011 bevestigen ook de hoge archeologische waarde van de historische binnenstad. Bij het merendeel van het hier uitgevoerde gravende onderzoek zijn sporen en vondsten aangetroffen die samenhangen met de bewoning uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. Op basis van de resultaten van drie onderzoeken kan de archeologische verwachting van betreffende onderzoeksgebieden van hoog naar laag worden bijgesteld (zie kaartbijlage 8). Het gaat om het gebied van onderzoekscatalogusnr. 121 waar diepe verstoringen tot ver in de natuurlijke afzettingen zijn vastgesteld, de locatie van de voormalige Fatimaschool die door de aanleg ervan eveneens diepe bodemverstoringen kent (onderzoekscatalogusnr. 192), en een deel van het onderzoeksgebied Koningshof dat tot in de natuurlijke afzettingen is onderzocht (onderzoekscatalogusnr. 180). De resultaten van de andere onderzoeken geven geen aanleiding om de verwachtingswaarde ook elders in de historische binnenstad aan te passen.

De onderzoeken van na 2011 maken het als laatste niet noodzakelijk om het gebied van Nieuwstad aan het historische centrum toe te voegen. Geen van de onderzoeken heeft voor deze mislukte stadsuitbreiding aanwijzingen voor een historisch ophogingspakket of andere aanwijzingen voor stedelijke bebouwing opgeleverd.

3.5 Modern oorlogserfgoed

3.5.1 Inleiding

De laatste decennia is steeds meer aandacht gekomen voor archeologische resten van modern oorlogserfgoed. Hiermee wordt vooral dat erfgoed dat aan oorlog of de voorkoming daarvan of voorbereiding op kan worden gekoppeld. Met name wordt hier met modern de periode tussen 1870 en 1991 bedoeld. Dit is de periode die aanvangt met nieuwe fortenbouw en een verandering in het verdedigend concept van Nederland. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Nieuwe Hollandsche Waterlinie. Tevens is dit de periode van de toenemende industrialisatie, wat zijn effecten heeft op bewapening, munitie en vervolgens wijze van oorlogsvoeren. En tenslotte is het de eerste van een reeks van algemene mobilisaties van het Nederlandse leger. De eerste vanwege de Frans-Duitse oorlog.

De periode eindigt in 1991 met het eindigen van de Koude Oorlog na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, de belangrijkste macht binnen het Warschaupact oftewel het Oostblok. Sinds 1949 was er een constante dreiging, vanwege een veronderstelde aanval van dat Oostblok op de vrije Westerse wereld, dat zich had samengebundeld binnen de NAVO. De dreiging heeft geleid tot voorbereidingen op een strijd, die gelukkig niet gekomen is.

Anders was dat voor de twee mobilisaties na de eerste. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is de Nederlandse krijgsmacht vier jaar lang gemobiliseerd geweest. Er zijn voorbereidingen geweest tegen een eventuele inval van elk der strijdende partijen. Niet alleen is door de wereldoorlog de internationale handel en voedselvoorziening ernstig in de war gelopen, de langdurige afwezigheid van jonge gemobiliseerde en economisch van vitaal belang zijnde mannen, is ook een ernstige inbreuk geweest op de welvaart.

De mobilisatie en voorbereiding in augustus 1939 zou wel leiden tot strijd in mei 1940. Vervolgens is Nederland nadat het bezet werd door de Duitsers oorlogsterrein geweest. Niet dat er constant op het land gevochten werd, dat was wel het geval in de lucht boven ons en in de territoriale wateren. In de periode ná mei 1940 tot aan vijf jaar later zouden met name de Duitsers, al dan niet bijgestaan door Nederlandse ondernemers en werklui zich voorbereiden om de macht in handen te houden.

Alle bovengenoemde perioden hebben geleid tot bijvoorbeeld bouwwerken, stellingen, inundatievoorbereidingen, opslagplaatsen, kazernes en oefenterreinen. De strijd heeft daarnaast ook zijn sporen achter gelaten. Al heel lang is er aandacht voor gebouwde monumenten. Maar dat daaraan of soms zelfs geheel los daarvan ook sporen in de bodem al dan niet voorzien van vondsten, gekoppeld kunnen worden, is pas recent erkend. Op basis van enkele wetenschappelijke studies is het belang van behoud en beheer van dergelijke sporen en vondsten, om ze te kunnen veiligstellen voor (toekomstig) onderzoek, expliciet gemaakt.

72Bosman e.a. 2014; Bosman & Willemsen 2019.

Het bureauonderzoek waarin het modern oologserfgoed in de gemeente IJsselstein is geïnventariseerd, is als bijlage 6 achter in het rapport opgenomen.

3.5.2 Kaartlaag Relicten modern oorlogserfgoed

Op basis van de in bijlage 6 beschreven historische feiten en locaties is de kaartlaag “Relicten modern oorlogserfgoed” voor het gemeentelijk archeologisch beleid van IJsselstein opgesteld (kaartbijlage 10). Er is geen laag voor de periode 1870-1914, noch voor die van 1914-1918 of de Koude Oorlog. Alle aangegeven locaties hebben betrekking op de periode 1939-1945. Voor de verschillende elementen geldt de volgende verwachting op de aanwezigheid van archeologische sporen en vondsten.

Element

Te verwachten resten

Opmerkingen

1Aarden wal

Niet of nauwelijks

Op AHN niet te zien

2Inundatiegebied 1944-1945

Niet of nauwelijks

3Anti- tankgracht

Gracht met vondsten

4Luchtafweerstelling 8,8 cm

Ingegraven stellingen met vondsten

5Crashlocatie

Vliegtuigresten

7-8 Zones met bominslagen mogelijke versterkingen bij bruggen

Bomkraters met resten en ingegraven stellingen met vondsten

Buiten gemeentegrens

4 De Archeologische verwachtingskaart

4.2 Archeologische verwachtingen

4.2.1 Laat-pleistocene landschap

Het pleistocene oppervlak in de ondergrond bestaat in het noordelijk deel van de gemeente IJsselstein uit dekzanden die als een dunne laag uitwiggen op de onderliggende pleistocene rivierafzettingen. De bovenzijde van de pleistocene afzettingen bevindt zich tussen 4 en 8 m -NAP, de afzettingen liggen het hoogst in het noordelijk deel van de gemeente en hellen geleidelijk af in zuid(westelijk)e richting.

Op basis van de hoogteligging van het pleistocene oppervlak en de grondwatercurves voor West-/Midden-Nederland kan een globale indruk worden verkregen van het 'tijdstip' (periode) waarop het laat-pleistocene landschap als gevolg van de zeespiegelstijging vernatte en overgroeide raakte met veen.

76Berendsen et al. 20007, Van de Plassche et al. 2005, Van de Plassche et al. 2010.

Logischerwijs begon de verdrinking in de laagste delen en schoof deze in de loop van de tijd op naar de hoger gelegen delen van het (dek)zandlandschap. Aangenomen kan worden dat de verdronken gebiedsdelen ongeschikt (want te nat) waren voor bewoning. Uitgaande van de hoogteligging van de pleistocene ondergrond (4 tot 8 m -NAP), is het pleistocene landschap globaal tussen 7000 en 5000 jaar geleden verdronken en overgroeid geraakt met veen. Dit betekent dat de laagste delen van het (dekzand)landschap aan het einde van het mesolithicum ongeschikt raakten voor bewoning. De hoogste delen waren mogelijk nog bewoonbaar tot in de loop van het neolithicum.

De archeologische verwachting voor vindplaatsen van jager-verzamelaars wordt bepaald door de morfologie (en intactheid) van het laat pleistocene (dek)zandlandschap. Met name ecologische gradiëntzones (overgangen van nat naar droog, zoals bijvoorbeeld dekzandruggen grenzend aan depressies of langs de randen van beekdalen) hebben een hoge correlatie met de ligging van vindplaatsen van jager-verzamelaars. In dergelijke zones kunnen in principe zowel nederzettingsterreinen met een dichte strooiing van vuursteenmateriaal, als kleine jachtkampementjes met een ijle vondststrooiing aanwezig zijn. Bij dergelijke vindplaatsen wordt voornamelijk strooiing van houtskool, (bewerkt) vuursteen en (ander) natuursteen verwacht. De resten bevinden zich in de top van het (ongestoorde) natuurlijke dekzand.

De beschikbare geologische gegevens (boringen) zijn te gering om een voldoende betrouwbaar beeld van (de intactheid, opbouw en het reliëf van) de pleistocene ondergrond te krijgen (vgl. paragraaf 3.2.2). Desondanks is het zeker dat (delen van) het afgedekte dekzandlandschap bewoond zijn geweest door jager-verzamelaars. Verschillende geologische boringen laten zien dat het dekzand ter hoogte van de komgebieden (en de “zwevende” oevers en crevassen; zie paragraaf 3.2.2) is afgedekt door een dunne laag basisveen, wat impliceert dat het onderliggende pleistocene landschap hier vermoedelijk nog grotendeels intact is (paragraaf 3.2.2; Figuur 3-3). Voor deze gebieden geldt (afhankelijk van de specifieke ligging binnen het paleoreliëf van het dekzandlandschap) een lage tot hoge archeologische verwachting. Omdat het verloop van het reliëf slechts globaal bekend is, gaan we voor deze zones in kaartbijlage 2 uit van een middelhoge archeologische verwachting voor vindplaatsen van jager-verzamelaars.

Ter hoogte van de holocene stroomgordels (Figuur 4-1) is het laat-pleistocene landschap, ten gevolge van erosie, zeer waarschijnlijk niet meer intact (Figuur 3-3). Voor deze zones wort uitgegaan van een lage archeologische verwachting.

Figuur 4-1 Globale verwachtingskaart jager-verzamelaars: gemodelleerde hoogteligging en intactheid van het Laat-pleistocene landschap.

Los van (het probleem ten aanzien van) de specifieke archeologische verwachting, geldt in algemene zin dat de (met een meters dik pakket veen en klei) afgedekte vindplaatsen van jager-verzamelaars relatief lastig zijn op te sporen. Behalve de relatief grote diepteligging zijn ook de vindplaatskenmerken – het ontbreken van een cultuur-/vondstlaag, de geringe omvang en de veelal lage vondstdichtheid – hier debet aan. Tegenover deze beperkingen staat dat het dieper gelegen niveau zelden door (omvangrijke) bodemingrepen wordt bedreigd (funderingspalen uitgezonderd). De kans dat eventueel aanwezige archeologische resten van jager-verzamelaars worden aangetast is dan ook beperkter dan bij vindplaatsen uit recentere perioden die zich ondiep onder het maaiveld bevinden. Om deze reden is onderscheid gemaakt tussen relatief ondiep (binnen circa 5 m -mv) en diep gelegen dekzandlandschap (Figuur 4-1 en kaartbijlage 2). Dit onderscheid impliceert geen principieel verschil in archeologische verwachting. Wel is het een (grove) indicatie voor de kans dat het onderliggende pleistocene landschap wordt aangetast bij bodemingrepen (uiteraard hangt dit vooral af van de specifieke ingreep) en is deze (diepte)maat ingegeven door praktische onderzoeksmogelijkheden/-beperkingen.

4.2.2 Rivierenlandschap

Het rivierenlandschap in de gemeente IJsselstein omvat de meandergordels, crevassen en komgebieden van de rivieren die gedurende het Holoceen op het grondgebied van de gemeente IJsselstein stroomden. Feitelijk gaat het om een stapeling van verschillende landschappen die door de tijd heen (kleine) veranderingen hebben ondergaan. In het onbedijkte rivierenlandschap vormden de hoger gelegen meandergordels preferente bewoningslocaties. De top van het boven de beddingafzettingen gelegen oeverpakket vormde, samen met aangrenzende oeverzones en crevassen, veelal een oud stabiel bodemniveau en daarmee een archeologisch niveau. Bij de op dit niveau te verwachten vindplaatsen kan het gaan om resten van relatief grote nederzettingsterreinen. De (omvangrijkere) vindplaatsen kenmerken zich doorgaans door een archeologische (cultuur)laag met een lage tot hoge vondstdichtheid (houtskool, bot, aardewerk, natuursteen en – afhankelijk van de bewoningsperiode – ook baksteen, metaal of glas).

77Nederzettingen uit de Romeinse tijd en middeleeuwen kenmerken zich doorgaans vaker door een duidelijk herkenbare archeologische (cultuur)laag, dan terreinen uit de bronstijd of ijzertijd.

De archeologische niveaus kunnen al dicht onder het maaiveld aanwezig zijn, maar kunnen zich ook op een diepte van enkele meters bevinden. Verder kunnen vindplaatsen/ bewoningsniveaus aanwezig zijn die zich niet manifesteren door een herkenbare archeologische laag. Tot slot kunnen ook sporen van landgebruik, begravingen en losse sporen aanwezig zijn. Zowel dergelijke losse sporen, als vindplaatsen zonder archeologische laag, zijn met een (prospectief) booronderzoek vrijwel niet of nauwelijks op te sporen.

Het grondgebied van de gemeente IJsselstein wordt doorsneden door een complex van stroomgordels die opeenvolgend gedurende een periode van 7500 jaar actief waren. In die zin is ook met recht sprake van gestapelde landschappen (zie paragraaf 3.1.2). Op basis van de (vermeende) diepteligging van de bovenzijde van de (oever- en) beddingafzettingen en de ouderdom (einddatering) van de stroomgordels zijn de stroomgordels onderverdeeld in vier archeo-landschappen. De indeling is bovendien zo gekozen dat deze grotendeels samenvalt met het onderscheid in archeologische 'samenlevingen' (jager-verzamelaars, vroege landbouwers, late landbouwers en staatssamenlevingen):

-Het oudste rivierenlandschap;

-Het oude rivierenlandschap;

-Het jonge rivierenlandschap;

-De actieve meandergordel van de Lek (uiterwaarden)het .

Binnen elk archeo-landschap is onderscheid gemaakt tussen de (op dat moment) actieve stroomgordels, de verlande stroomgordels en de kommen. Voor de ondiepere stroomgordels (het oude, het jonge en het “actieve” rivierenlandschap) zijn tevens (delen van) restgeulen onderscheiden.

Oudste rivierenlandschap (laat mesolithicum - vroeg neolithicum)

Gedurende het laat mesolithicum en/of een deel van het vroeg neolithicum kwamen op het grondgebied van IJsselstein de eerste stroomgordels op gang. Deze maakten deel uit van het Benschopse stroomstelsel, met de volgende deelstroomgordels: Tienhoven, Kortenhoeven, Wiersch, Willeskop, Benschop, Autena en Kapel. Deze 'vroeg-neolithische' stroomgordels bepaalden de bewoningsmogelijkheden voor de bewoners die rond de overgang van de jager-verzamelaars naar de vroegste landbouwers leefden in dit deel van het rivierengebied. De zandige meandergordels vormden hogere en aantrekkelijke plekken voor bewoning en gebruik. Mogelijk dat (met name) de jongere stroomgordels uit deze groep ook gedurende de bronstijd nog aantrekkelijk waren voor bewoning. Na verlanding werden de stroomgordels overslibd met komklei van jongere rivierlopen en werden ze onderdeel van het komkleilandschap uit een volgende periode. Vermoedelijk vanaf de ijzertijd – maar mogelijk ook al gedurende een deel van de bronstijd – waren de vroeg-neolithische stroomgordels niet meer aantrekkelijk voor bewoning. De bovenzijde van de beddingafzettingen kan aangetroffen worden vanaf circa 2,0 m -NAP en dieper (ca. 2,5 m -mv en dieper).

Ten aanzien van die delen van het oudste rivierenlandschap die gedurende latere perioden niet zijn geërodeerd of verspoeld door jongere stroomgordels geldt:

-Een hoge verwachting voor vindplaatsen uit de periode laat mesolithicum – (midden) neolithicum;

-Een middelhoge verwachting voor vindplaatsen uit de bronstijd;

-Een lage archeologische voor vindplaatsen uit latere perioden (ijzertijd-vroege middeleeuwen).

Figuur 4-2 Ouderdom en actieve fasen van de verschillende meandergordels in de gemeente IJsselstein.

Oude rivierenlandschap (midden/laat neolithicum en bronstijd)

Gedurende het midden/laat neolithicum en de bronstijd waren op het grondgebied van IJsselstein de Graafse en aansluitende Linschotense stroomstelsels actief. Deze stroomgordelcomplexen kennen de volgende deelstroomgordels: Buitenzorg, Lopik, Vuylkop, Neder-Oudland, Lage Dijk, Vechgel, Stuivenberg, Lampsin Over-Oudland, IJsselveld-Schuurenburg, Blok en Jutphaas. De zandige meandergordels van de rivieren vormden hogere en aantrekkelijke plekken voor bewoning en gebruik. Mogelijke vormden de zandbanen na verlanding ook nog aantrekkelijke locaties voor bewoning in de ijzertijd en de Romeinse tijd. Ook aangrenzende hoger gelegen oeverzones waren geschikt als woonlocatie en andere activiteiten. Het Linschotense systeem wordt behalve door een wirwar van stroomgordels gekenmerkt door veel smaller crevassen. De meest zijn op de gedetailleerde kaarten van Berendsen (1982) terug te vinden. Ze blijken ook in het AHN-beeld te herkennen aan een iets hogere ligging. Het kaartbeeld is op basis van AHN aangevuld met een enkele smalle crevasse.

De bovenzijde van de beddingafzettingen kan aangetroffen worden tussen circa 1,0 tot 0,0 m -NAP (ca. 1,5 – 0,5 m -mv). Ter hoogte van de meandergordels van het oude rivierenlandschap is het oudste rivierenlandschap weg geërodeerd.

Ten aanzien van die delen van het oude rivierenlandschap die gedurende latere perioden niet zijn geërodeerd of verspoeld door jongere stroomgordels en corresponderende oeverzones en crevassen geldt:

-Een hoge verwachting voor vindplaatsen uit de periode (midden) neolithicum - bronstijd);

-Een hoge verwachting voor vindplaatsen uit de periode ijzertijd-Romeinse tijd;

-Een middelhoge verwachting voor vindplaatsen uit de vroege middeleeuwen.

Figuur 4-3 Landschappelijke ontwikkeling met archeologische vindplaatsen voor vier archeologische perioden.

Jonge rivierenlandschap (ijzertijd - vroege middeleeuwen)

Bepalend voor het landschapsbeeld gedurende de ijzertijd, Romeinse tijd en vroege middeleeuwen (tot aan de bedijking) waren de activiteiten van de Hollandse IJssel en van de Lek. De zandige meandergordels vormden hogere en aantrekkelijke plekken voor bewoning en gebruik. De bovenzijde van de beddingafzettingen kunnen al worden aangetroffen binnen 1,0 m -mv. Opvallend is dat de Hollandse IJssel vrijwel geen oeverafzettingen buiten de meandergordel heeft afgezet. Op het AHN-beeld, maar ook uit de gedetailleerde paleogeografische kaarten van Berendsen (1982) is op te maken dat de zandbaan op de meeste plaatsen direct grenst aan zware komkleiafzettingen. Het lijkt er dan ook op dat de Hollandse IJssel zich in de actieve fase zich maar weinig verticaal heeft opgebouwd en dan enkele binnen de meandergordel. De grote hoogteverschillen met direct aangrenzende komgebieden zijn vermoedelijk het resultaat van latere differentiële klink. Slecht op één locatie (polder IJsselveld) is op basis van AHN-beeld en boringen uit het DINO-loket een oeverzone gekarteerd buiten de meandergordel van de Hollandse IJssel. Op de kaart van Berendsen is hier een dijkdoorbraakafzetting weergegeven, maar daarvoor zijn op historische kaarten, noch uit beschikbare boorprofielen aanwijzingen te vinden.

Ten aanzien van die delen van het jongste rivierenlandschap die gedurende latere perioden niet zijn geërodeerd of verspoeld door jongere stroomgordels geldt:

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de periode laat mesolithicum – (midden) neolithicum;

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de periode (midden) neolithicum - bronstijd);

-Een hoge verwachting voor vindplaatsen uit de periode ijzertijd-Romeinse tijd;

-Een hoge verwachting voor vindplaatsen uit de vroege middeleeuwen.

Grote delen van de meandergordel van de Hollandse IJssel zijn in de Nieuwe tijd afgeticheld voor de steenbakkerijen (zie verstoringen).

De actieve meandergordel van de Lek (uiterwaarden) (volle middeleeuwen - heden)

Na de afdamming van de Hollandse IJssel in 1285 (De Dam bij het Klaphek) waren er behalve de Lek geen stroomgordels meer actief binnen de gemeente IJsselstein. Samenhangend met de jaarlijkse overstromingen waren (en zijn) de uiterwaarden van de Lek na bedijking niet bewoonbaar. De bedijkte geul van de Lek heeft oudere afzettingen binnen de dijken volledig opgeruimd.

78Zie ook archeologische verwachtingskaart van de uiterwaarden: Cohen et al 2014.

Derhalve geldt voor de uiterwaarden:

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de periode laat mesolithicum – (midden) neolithicum;

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de periode (midden) neolithicum - bronstijd);

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de periode ijzertijd-Romeinse tijd;

-Een lage verwachting voor vindplaatsen uit de middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Komgebieden

Algemeen wordt aangenomen dat de komkleigebieden zich vanwege hun lage ligging en natte omgeving slecht leenden voor (prehistorische) bewoning. Op grond hiervan geldt voor deze landschappelijke eenheden een lage archeologische verwachting voor vindplaatsen (nederzettingen) uit de periode neolithicum - middeleeuwen. Wel kunnen in komgebieden vondstcomplexen aanwezig zijn die juist specifiek zijn voor dergelijke natte gebieden (overblijfselen van transport of economische activiteiten, al dan niet rituele deposities e.d.). Dergelijke resten zijn met reguliere prospectiemethoden (booronderzoek) nauwelijks of moeilijk op te sporen. In de loop van de middeleeuwen zijn de komgebieden ontgonnen en in cultuur gebracht. Relicten (ontginningsassen en -linten) die hiermee samenhangen staan op kaartbijlage 3 (historisch-geografische waarden- en relictenkaart) weergegeven.

De bovenstaande uiteenzetting van archeologische verwachtingen is samengevat in Tabel 4.1 (zie ook kaartbijlage 2):

Aan de basis van het pakket met veen- en komkleiafzettingen dient rekening te worden gehouden met een intact dekzandlandschap (zie paragraaf 4.2.1).

Zoals hierboven aangegeven vormde de top van de oeverafzettingen en crevassen veelal een oud stabiel bodemniveau waarop bewoning mogelijk was. Daarmee zijn deze niveaus in potentie de archeologische niveaus van de meandergordels. Op basis van de profielen bij de geomorfogenetische kaart blijkt dat dit niveau binnen 1 m boven de top van het beddingzand ligt.

79Berendsen 1982.

Op basis van de diepteligging van het beddingzand is in tabel 4.2 per rivierenlandschap de hoogste ligging van het archeologische niveau aangegeven.

Landschappelijke eenheid

Archeologische periode en verwachting

Laat mesolithicum-midden neolithicum

Laat neolithicum - bronstijd

IJzertijd-Romeinse tijd

(Vroege) middeleeuwen

Oudste rivierenlandschap (jager-verzamelaars/vroege landbouwers)

meandergordel

hoog

middelhoog

laag

komgebied

laag

Oude rivierenlandschap (vroege landbouwers)

meandergordel

laag

hoog

middelhoog

komgebied

laag

oeverzone en crevasse

laag

hoog

middelhoog

Restgeul

laag

hoog*

middelhoog*

Jonge rivierenlandschap (late landbouwers)

meandergordel

laag

hoog

komgebied

laag

oeverzone

laag

hoog

Restgeul

laag

hoog*

De actieve meandergordel van de Lek (uiterwaarden) (staatssamenlevingen)

stroomgordel

laag

restgeul (huidige loop)

laag

Tabel 4.1 Overzicht van de gehanteerde archeologische verwachtingen per periode per landschappelijk eenheid (*: de verwachting voor restgeulen heeft betrekking op watergerelateerde archeologische resten).

Rivierenlandschap

Top beddingzand (m -mv/ NAP)

Top potentieel archeologisch niveau (m -mv/ NAP)

Oudste

2,0 m -NAP (2,5 m -mv) en dieper

1,0 m -NAP (1,5 m -mv) en dieper

Oude

tussen 1,0 en 0,0 m -NAP (1,5 – 0,5 m -mv)

0tot 0,5 m +NAP (0 – 0,5 m -mv)

Jonge

tussen +0,5 en -0,5 m NAP (0 – 1 m -mv)

0,5 m +NAP (0 m -mv)

Lek

n.v.t.

Tabel 4.2 Gereconstrueerd hoogste voorkomen van de het potentieel archeologische niveau per rivierenlandschap.

4.2.3 AMK-terreinen

Van de AMK-terreinen is de archeologische waarde in de regel vastgesteld. Het gaat om terreinen van archeologische waarde, hoge archeologische waard en zeer hoge archeologische waarde. De wettelijk beschermde terreinen (de twee in IJsselstein gelegen Rijksmonumenten) vallen in de categorie terreinen van zeer hoge archeologische waarde. De overige AMK-vindplaatsen zijn gerekend tot de terreinen van hoge archeologische waarde.

4.2.4 Historische kern en historisch-geografische relicten

Op basis van historisch kaartmateriaal staat vast dat historisch-archeologische resten in de bodem van de gemeente IJsselstein aanwezig zijn, namelijk ter plaatse van historische bebouwing en andere historisch-geografische elementen. Het gaat om:

-De historische gehuchten Klaphek, Looije Brug en Knollemanshoek;

-De versterkte huizen/boerderijen Stenen Kamer en Rijpickerwaard;

-Historische erven in bewoningslinten;

-Waterstaatkundige, religieuze en overige historisch-geografische elementen (kerk, kapel, molen, steenoven, galg, brug, dam en duiker)

-Historische bebouwing (buiten de bewoningslinten, gehuchten en historische kern) op de 18e eeuwse kaarten van Ketelaar (1769), Hattinga (1770) en de vroeg 19e eeuwse kadastrale minuutplans

-De locaties van gebouwde rijksmonumenten en MIP-objecten.

De historische kern en de historisch-geografische relicten zijn gerekend tot de terreinen van hoge archeologische waarde omdat de archeologische resten ervan, gecombineerd met historische bronnen, een hoge informatiewaarde hebben.

De begrenzing van de historische kern is uitgebreid behandeld in paragraaf 3.3.4. De versterkte huizen/boerderijen Stenen Kamer en Rijpickerwaard, en de historische erven in de bewoningslinten zijn zoveel mogelijk begrensd aan de hand van de percelering op de vroeg-19e eeuwse kadastrale minuutplannen.

Bij de waterstaatkundige, religieuze en overige historisch-geografische elementen, en de historische bebouwing (buiten de bewoningslinten, gehuchten en historische kern) kunnen in de bodem funderingen van de bebouwing worden verwacht maar ook resten van bijbehorende sporen (bijvoorbeeld graven ter plaatse van de kerken en kloosters, of bewoning bij een sluis). Omdat de locatie van de historisch-geografische elementen (door de soms beperkte nauwkeurigheid vroeg-19e eeuwse kadastrale minuutplannen) niet altijd met 100% zekerheid bepaald kan worden, en de ligging van de bijbehorende resten niet exact te voorspellen is, is bij de begrenzing van de historische objecten een bufferzone met een straal van 50 m rondom het object gehanteerd.

Ook rondom de gebouwde rijksmonumenten en de MIP-objecten kunnen bijbehorende archeologische resten aanwezig zijn. Hierbij is een bufferzone met een straal van 25 m gebruikt omdat de locatie van deze objecten wel exact bekend is.

De historische dijken en kades kunnen zelf als goed geconserveerde archeologische resten beschouwd worden. Omdat historische dijken en kades vaak over grote lengten bewaard zijn gebleven, en hun opbouw naar verwachting relatief uniform is, is aan deze lineaire elementen een iets lagere informatiewaarde toegekend. Daarom zijn de dijken en kades gerekend tot de terreinen van archeologische waarde. Voor de begrenzing een buffer van 20 m gehanteerd (= 10 m aan weerszijden van centrale as).

Naast de historische elementen waar in de bodem (vrijwel) zeker archeologische resten aanwezig zijn, zijn er enkele historische zones waar archeologische resten verwacht kunnen worden, maar dit niet zeker is. Allereerst gaat het om de globale locatie van de vroegmiddeleeuwse nederzetting Eiteren. Deze zone heeft een hoge verwachtingswaarde meegekregen. Verder is aan de buiten de historische woonerven gelegen delen van de bewoningslinten een middelhoge verwachting toegekend. Weliswaar laten de 18e en 19e eeuwse kaarten hier geen bebouwing zijn, maar de aanwezigheid van oudere resten is niet uit te sluiten.

4.2.5 Historische waterbodems

De eenheid ‘historische waterbodems’ omvat die delen van het oppervlaktewater waar sporen van water-gerelateerde activiteiten en/of historisch gebruik verwacht kunnen worden in de waterbodem (kaartbijlagen 3 en 4). De verwachting heeft dus betrekking op archeologische resten in watergangen die gerelateerd zijn aan het historisch gebruik van het water of aan de bewoning in de onmiddellijke omgeving ervan. Hierbij kan gedacht worden aan resten van waterstaatkundige elementen (bruggen, dammen, sluisjes e.d.) en scheepsresten, maar ook aan materiaal van menselijke activiteiten die samenhangen met aangrenzende historische bewoning in de directe omgeving (afvaldumps, deposities, verloren objecten). Een belangrijk aspect bij de waterbodems is dat dergelijke ‘natte’ archeologische resten over het algemeen goede conserveringsomstandigheden kennen ten aanzien van organisch materiaal, waardoor het archeologisch informatiepotentieel hoog is.

Ondanks het beperkte aantal vondsten dat tot op heden in waterbodems is gedaan lijken deze niettemin relevant omwille van bovengenoemd informatiepotentieel. Door de verwachting voor (historische) waterbodems - met een daaraan gekoppeld regime – als eenheid toe te voegen aan de verwachtings- en beleidskaart, biedt in elk geval de mogelijkheid om het behoud van deze waarden bij ingrepen beter te reguleren.

Een hoge verwachting voor historische waterbodems is toegekend aan:

-De historische stadsgrachten van de IJsselstein;

-De grachten van de versterkte huizen/boerderijen in het buitengebied (Stenen Kamer en Rijpickerwaard);

-Watergangen direct rondom en binnen historische erven in bewoningslinten;

-De watergangen direct rondom (al dan niet) verdwenen historische waterstaatkundige elementen (molens, sluizen, bruggen, dammen etc.). Hierbij is met betrekking tot de watergangen een bufferzone van 50 meter aangehouden rondom het desbetreffende element.

80Een bufferzone van 50 m wordt vaker gehanteerd bij dergelijke objecten. Zie o.m. de archeologische beleidsnota van Woerden.

Een middelhoge verwachting voor historische waterbodems is toegekend aan:

-De watergangen in de delen van ontginnings- en bewoningsassen zonder aanwijzingen voor bewoning.

Het onderscheid tussen de zones met een hoge en middelhoge verwachting is gebaseerd op de verwachte kans op het aantreffen van archeologische resten in de waterbodem. In de zones met een hoge verwachting zijn de historische (bewonings-)activiteiten aangetoond op de locatie. Voor de ontginnings-/bewoningsassen met een middelhoge verwachting geldt dat historische (bewonings-)activiteiten niet overal zullen hebben plaatsgevonden.

Ten aanzien van het overige oppervlaktewater in de gemeente IJsselstein geldt geen afzonderlijke verwachting voor historische waterbodems, maar geldt de archeologische verwachting van de omliggende eenheid.

4.2.6 Modern oorlogserfgoed

In paragraaf 3.5 is aangegeven dat op het grondgebied van de gemeente IJsselstein archeologische resten van mogelijk drie elementen uit de periode 1939-1945 in de bodem aanwezig zijn. Deze elementen zijn gerekend tot de categorie terreinen van hoge archeologische waarde.

Element

Te verwachten resten

Toelichting

3Anti- tankgracht

Gracht met vondsten

Buffer van 10 m aan beide zijden

4Luchtafweerstelling 8,8 cm

Ingegraven stellingen met vondsten

5Crashlocatie

Vliegtuigresten

Literatuur

Alterra, 2006, Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, digitaal bestand.

Berendsen H.J.A., B. Makakase, O. van de Plassche, M.H.M. van Bree, S. Das, M. van Dongen, S. Ploumen & W. Schoenmakers, 2007, New groundwater-level rise data from the Rhine-Meuse delta - implications for the reconstruction of Holocene relative mean sea-level rise and differential land-level movements. Netherlands Journal of Geosciences / Geologie en Mijnbouw 86: 333-354.

Berendsen, H.J.A. & E. Stouthamer, 2001, Palaeogeographic development of the Rhine-Meuse delta, the Netherlands, Assen.

Berendsen, H.J.A., 1982, De genese van het landschap in het zuiden van de provincie Utrecht (Utrechtse Geografische Studies 25), Utrecht.

Bles, B.J. & H.J.M. Zegers, 1970, De bodemgesteldheid van het ruilverkavelingsgebied Lopikerwaard – oostelijk deel. Stiboka-rapport 872, Wageningen.

Bles, B.J. & H.J.M. Zegers, 1970, De bodemgesteldheid en de bodemgeschiktheid in het toekomstige ruilverkavelingsgebied Lopikerwaard. Stiboka-rapport 922, Wageningen.

Boer, A., de, B. Meijlink & M. Kocken, 2006, De archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart van de gemeente IJsselstein (ADC Heritage Rapport H011), Amersfoort.

Braun, T. (2023), IJsselstein, Lage Dijk-Noord. Gemeente IJsselstein (UT). Een Archeologisch Bureauonderzoek (BO). Transectrapport 4929.

Busschers, F.S. & H.J.T. Weerts, 2003, Formatie van Kreftenheye, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, Utrecht.

Cohen, K.M. & E. Stouthamer, 2012, Vernieuwd digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maasdelta. Beknopte toelichting bij het digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maasdelta, Utrecht.

Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik en A.H. Geurts, 2012, Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta, Utrecht (http://persistent-identifier.nl/?identifier=urn:nbn:nl:ui:13-nqjn-zl).

Fischer, A.D., H. van Londen, A.L. Blonk-van den Bercken, R.M. Visser & J. Renes, 2021, Urban farming and ruralisation in the Netherlands (1250 up tot the nineteenth century), unravelling farming practice and the use of (open) space by synthesising archaeological reports using text mining (Nederlandse Archeologische Rapporten 68), Amersfoort.

Leusen, M. van & H. Kamermans (red.), 2005, Predictive modelling for Archaeological Heritage Management: A research agenda. Nederlandse Archeologische Rapporten 29, Amersfoort

Dinter, M. van., 2013, The Roman Limes in the Netherlands: how a delta landscape determined the location of the military structures. Netherlands Journal of Geosciences - Geologie en Mijnbouw 92 (1): 11-32.

Engeldorp Gastelaars, H.E.G. van, 2023,IJsselstein: Koningshof, Schuttersgracht & Molenstraat, Drie archeologische begeleidingen (ADC-rapport 5867).

Gottschalk, M.K.E., 1971, Stormvloeden en rivieroverstromingen in Nederland, I, De periode vóór 1400, Assen/Amsterdam.

Nederlands Normalisatie-instituut, 1989, Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters, Delft.

Muller, A., 2003a, Plangebied Lage Dijk-Oost, gemeente IJsselstein; een inventariserend archeologisch onderzoek (RAAP-notitie 438).

Muller, A., 2003b, Plangebied Lage Dijk-West, gemeente IJsselstein; een inventariserend archeologisch onderzoek (RAAP-notitie 440).

Oude Rengerink, J.A.M., 1996, N210, Omlegging Zenderpark IJsselstein; een archeologische kartering (RAAP-rapport 193).

Pierik, H.J., Stouthamer, E. & Cohen, K.M., 2017, Natural levee evolution in the Rhine-Meuse delta, the Netherlands, during the first millennium CE. Geomorphology 295: 215-234.

Pierik, H.J., 2017, Past human-landscape interactions in the Netherlands: Reconstructions from sand belt to coastal-delta plain for the first millennium AD, Utrecht.

Plassche, O. van de, S. Bohncke, B. Makaske & J. van der Plicht, 2005, Water-level changes in the Flevo area, central Netherlands (5300-1500 BC): implications for relative mean sea-level rise in the Western Netherlands, Quaternary International 133-134: 77-93.

Plassche, O. van de, B. Makaske, W.Z. Hoek, M. Konert & J. van der Plicht, 2010, Mid-Holocene water-level changes in the lower Rhine-Meuse delta (western Netherlands): implications for the reconstruction of relative mean sea-level rise, palaeoriver-gradients and coastal evolution, Netherlands Journal of Geosciences - Geologie en Mijnbouw 89(1): 3-20.

Projectteam gemeente IJsselstein/ KuiperCompagnons, 2021. Omgevingsvisie IJsselstein: Behoud én ontwikkeling.

Rijks Geologische Dienst, 1988, Geologische kaart van Nederland 1:50000 blad 31 Oost, Utrecht, Haarlem.

Rijks Geologische Dienst, 1970, Geologische kaart van Nederland 1:50000 blad 38 Oost Gorinchem, Haarlem.

Rooij, J.A.G. van, 2011, Lage Dijk-Noord 28 te IJsselstein. Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek (ADC-rapport 2767).

Rooij, J.A.G. van & A. de Boer, 2011, Onderbouwing bij het geactualiseerde archeologiebeleid van de gemeente IJsselstein (ADC-rapport 2743), Amersfoort.

Schokker, J., F.D. de Lang, H.J.T. Weerts, C. den Otter, S. Passchier, 2005, Formatie van Boxtel, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, Utrecht.

Stafleu, J., D., Maljers, F. Busschers, J. Gunnink, J. Schokker & J. Hummelman, 2019: Totstandkomingsrapport GeoTOP. TNO-rapport 2019 R11655, TNO, Utrecht.

Tier, T. van der 2020: Het leven in IJsselstein in de prehistorie, Wat de archeologie te zeggen heeft over het gebied van IJsselstein in de late steen-, brons- en ijzertijd, in Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein stad land nr. 169, 3-21.

Tier, T. van der 2022: Imperium sine fine, De effecten van de opname in een wereldrijk op de plattelandsbevolking in IJsselstein, in Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein stad land nr. 173, 9-25.

Tol, A., P. Verhagen & M. Verbruggen, 2012, Leidraad inventariserend veldonderzoek; deel: karterend booronderzoek, Gouda.

Verniers, L.P., 2012, Grafheuvels in IJsselstein. Een archeologische opgraving van een Romeins grafveld uit de 2e eeuw (ADC-rapport 3012).

Vos, P.C., J. Bazelmans, H.J.T. Weerts & M.J. van der Meulen (red.), 2011, Atlas van Nederland in het Holoceen, Amsterdam.

Weerts, H.J.T. & F.S Busschers, 2003a, Formatie van Nieuwkoop, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, Utrecht.

Weerts, H.J.T. & F.S. Busschers, 2003b, Formatie van Echteld, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, Utrecht.

Bronnen Modern oorlogserfgoed

Abbink Spaink, J.J., 1963, IJsselstein, verleden en heden, IJsselstein.

Bosman, A.V.A.J., 2010, Militair archeologisch erfgoed te Valkenburg ZH, Een historisch overzicht en verwachtingsmodel, Past2Present rapport 510, Woerden.

Bosman, A.V.A.J., E.J. van Ginkel, J. Verweij & W. Waldus, 2014, De archeologie van modern oorlogserfgoed, Rapportage SIKB project 204 Modern oorlogserfgoed in relatie tot de archeologische uitvoering fase 1, ADC rapport 3595, Amersfoort.

Bosman, A.V.A.J., R.C.A. Geerts & D. Sam, 2017, Een brug te ver onderzocht, Archeologisch onderzoek in Stadsblokken-Meinerswijk, gemeente Arnhem, ADC Monografie 22, Amersfoort.

Bosman, A.V.A.J. & M. Willemsen, 2019, De archeologie van modern oorlogserfgoed 2, Waarderen en selecteren, een inventarisatie en voorstel archeologie, Rapportage SIKB project 204 Modern oorlogserfgoed in relatie tot de archeologische uitvoering fase 2, Military Legacy rapport 85, Dordrecht.

Brandhof, W. van den, 2019, Vooronderzoek CE, Dijkverbetering Gekanaliseerde Hollandsche IJssel – Noord, AVG rapport 1962026-VO-01, Heijen.

Braven, G. den, 2018, Vooronderzoek CE, IJsselstein de Kroon, AVG rapport 1862022-VO-02, Heijen.

Copier – Van den End, R., 1995, Vreeswijk in de Tweede Wereldoorlog, Stichting Oudheidskamer Vreeswijk 9, Nieuwegein.

Dijk, T.A. van, 2015, Belgische vluchtelingen en militairen in IJsselstein, Historische Kring IJsselstein 147/148, 37-48.

Eversteijn, T., 2003, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 - 5 mei 1945, z.pl.

Fleischer, W., 2015, Deutsche Abwurfmunition in Zweiten Weltkrieg, Basiswissen über Bomben, Behälter, Lufttorpedos, Minen, Verpackungen und Zünder, Aken.

Grimm, P., E. van Loo & R. de Winter, 2009, Vliegvelden in oorlogstijd, Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945, Amsterdam.

Kleijn, H.C.M., R.J.A. van Suchtelen van de Have, D.A. Hierck, B.A. van Tilburg & A. de Vries (red.), 2004, Op weerstand gebouwd, Verdedigingslinies als militair erfgoed, Zwolle.

Klep, C. & B. Schoenmaker (red.), 1995, De bevrijding van Nederland 1944 – 1945. Oorlog op de flank, Den Haag.

Klep, C., 2020, De bevrijding van Oost- en Noord-Nederland, Militaire Spectator 4-2020, 226-227.

Koen, D.T., 1990, Utrecht verdedigd, Fortificatie en mobilisatie 1914-1940, Utrecht.

Koen, D.T., 1995, Een onuitdoofbaar vuur, Betonnen verdedigingswerken in de Nieuwe Hollandse Waterlinie, Bunnik.

Korthals Altes, A., 1984, Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940-1945, Amsterdam.

Michels, J, 2021, ‘…de fictie dat Holland een vesting is.’, Vestingbouw door het wapen der genie, 1914-’40, Oirschot.

Molenaar, F.J., 1970, De luchtverdediging in de meidagen van 1940, De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II, Hoofddeel III, deel 7, Band I en II, Den Haag.

89Tevens uitgebracht als De Geschiedenis van de Koninklijke Luchtmacht, Hoofddeel I, deel 2.

Murk, L., 1995, De inundatie in de Lopikerwaard, 1944-1945, in: Historische Kring IJsselstein 72/73, 267-278.

Nierstrasz, V.E., 1955, De operatiën van het veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland, mei 1940,De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II, Hoofddeel III, deel 3, Den Haag.

Palma, J, 2009, Rapportage van het historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van het plangebied van het project ‘Ruimte voor de Lek’, T&A Survey rapport 0908-GPR1505, Amsterdam.

Rolf, R. & H. Sakkers, 2005, Duitse bunkers in Nederland, Middelburg.

Schuring, H.A., 1958, De invloed van het landschap op de militaire operaties tijdens de Tweede Wereldoorlog, proefschrift Rijksuniversiteit Utrecht, Aalten.

Veenstra, S.L., 1992, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland: 1960-1977, Zutphen.

Vliet, J. van, 1979, Het relaas van de IJsselsteinse Heinkel HE III, Historische Kring IJsselstein 5, IJsselstein.

Volkers, K., 2009, Geheim landschap, 200 jaar militairen op de Heuvelrug, Utrecht.

Will, C., 2002, Sterk Water, De Hollandse Waterlinie, Utrecht.

Zwanenburg, G.J., 1980-1982, En nooit was het stil….Kroniek van een Luchtoorlog, Deel 1, 2 en bijlage, Den Haag.

Zijlstra, G, 1977, Diary of an air war, New York.

Websites

https://beeldbankwo2.nl/nl/

https://defensiefotografie.nl/mob-complex/mob/lopik/

http://hkij.asuscomm.com/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Inundatie_(1944-1945)

https://nl.wikipedia.org/wiki/Nieuwe_Hollandse_Waterlinie

https://nl.wikipedia.org/wiki/Noodstudio_Lopik

https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/ijsselstein/ijsselstein/tweede-wereldoorlog/

https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/hoogheemraadschap-de-stichtse-rijnlanden/hoogheemraadschap-de-stichtse-rijnlanden/tweede-wereldoorlog/ https://www.museumijsselstein.nl/bezet-vrij-de-herinneringen/

http://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl

https://vng.nl/nieuws/nieuw-handreiking-erfgoedverordening-en-omgevingsplan

https://www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/regio-zuidwest/ijsselstein/tweede-wereldoorlog

https://www.entoen.nu/nl/utrecht/regio-zuidwest/ijsselstein/tweede-wereldoorlog

https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3094156/explosievenonderzoek-bij-lekbrug-er-kunnen-nog-oude-vliegtuigbommen-liggen

Archieven

Kadaster, Emmen

Military Legacy, Dordrecht

NIMH, Den Haag

NIOD, Amsterdam

NMM, Soesterberg

Universiteit Wageningen

Historische kern

IJsselstein : historie - verval - toekomst

AuteursGerry Herbst-Verkerk(Redacteur)

IJsselstein, opgraving. Projectnummer dendrochronologie (Stichting RING): 2001046

AuteursElsemieke Spoor- HanraetsTamara VernimmenEsther Jansma

Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein stad en land

AuteursStichting Historische Kring IJsselstein.(Uitgevende instantie)

Ontmoet historisch IJsselstein

AuteursJasper van Muijden(Auteur)(Redacteur)Marian Wessels(Auteur)(Redacteur)Marcel Berkien(Auteur)(Redacteur)Bart Rietveld(Auteur)(Redacteur)

Integraal plan kasteelcomplex IJsselstein

AuteursWim van Sijl 1955-(Auteur)Adviesgroep BB+W.(Auteur)

Canon van de geschiedenis van IJsselstein

AuteursCharles BurghardTA van Dijk

De straatnamen van IJsselstein : herkomst en relatie tot de historie van de stad.

AuteursJoop Tamboer(Auteur)

Vestingstad IJsselstein : inspiratiedocument met als doel: aanwijzing Gemeentelijk Monument Vestingstad IJsselstein en realisatie van een aaneengesloten reeks markeringen, reconstructies en visualiseringen die herinneren aan de middeleeuwse vestingwerken van Vestingstad IJsselstein

AuteursWim van Sijl 1955-(Auteur)Adviesgroep BB+W.(Uitgever)Stichting Historische Kring IJsselstein.(Uitgever)

Two draft building specifications from 1538 for the construction of a roof on a monastery church in IJsselstein

AuteursWillem AnnemaGeertruida de Moor

... als mantels om de stad ... : of hoe de IJsselsteiners tussen 1814 en 1940 hun oude vesting een nieuw aanzicht gaven

AuteursPWA Broeders (Petrus Wilhelmus Adrianus), 1936-(Auteur)Stichting Historische Kring IJsselstein.(Uitgever)

Figurenlijst

Figuur 1-1 Ligging van de gemeente IJsselstein (rode lijn); inzet: ligging in Nederland (bron: PDOK).