Aanhef
Inleiding
Voor u ligt het Uitvoeringsplan Hoogwaardig Handhaven Participatiewet, Ioaw en Ioaz 2023-2026
Sociale Zaken IJsselgemeenten. Dit plan draagt bij aan de uitvoering van de Participatiewet, IOAW en IOAZ en vervangt het Uitvoeringsplan Handhaven 2019-2022.
Met dit plan zetten we het huidige handhavingsbeleid in grote lijnen voort, waarbij het concept Hoogwaardig Handhaven het uitgangspunt blijft. Dit omvat een samenstel van activiteiten gericht op het voorkomen en bestrijden van fraude en het verhogen van de bereidheid van klanten om verplichtingen na te komen die aan het ontvangen van een uitkering zijn verbonden.
Bij Hoogwaardig Handhaven wordt gebruik gemaakt van vier beleidsuitgangspunten:
-vroegtijdig informeren
-optimaliseren van de dienstverlening
-controleren op maat
-daadwerkelijk sanctioneren
De eerste twee elementen zijn preventief en de laatste twee repressief. Primair zetten we ons in op preventie door vroegtijdig te informeren en de dienstverlening continu te optimaliseren. Gelijktijdig en in samenhang toepassen van deze elementen leidt tot het beoogde resultaat.
Hoogwaardig Handhaven is van belang, omdat gemeenten zelf volledig financieel verantwoordelijk zijn voor de uitkeringslasten. Een effectief handhavingsbeleid levert dan ook een belangrijke bijdrage aan het voorkomen van onterechte uitgaven aan bijstandsuitkeringen. Hiermee wordt bereikt, dat alleen die mensen een uitkering ontvangen, die daar echt recht op hebben.
Er zijn de afgelopen jaren weinig tot geen landelijke ontwikkelingen geweest die ingrijpend waren op het gebied van Handhaving. Voor de toekomst staan er wel ontwikkelingen op de rol, zoals een herijking en verbetering van het handhavingsstelsel in de sociale zekerheid. En een nieuw debiteurenbeleid. Centraal daarbij staat het perspectief van de bijstandsgerechtigde, maar ook de aandacht voor goede uitvoerbaarheid. Juridische knelpunten in de Participatiewet, waaronder ‘hardheden en ruimte voor maatwerk in de Participatiewet’ worden hierin opgenomen. De wetgever wil meer oog voor de menselijke maat. In dit document worden op diverse belangrijke ontwikkelingen ingegaan.
Gezien de successen die behaald worden met onze werkwijze, zijn er vooralsnog geen redenen om het bestaande beleid te wijzigen. Daarom geldt dit Uitvoeringsplan voor de jaren 2023 tot en met 2026. Vanzelfsprekend volgen wij de (landelijke) ontwikkelingen en trends op het gebied van handhaving. Mocht dit aanleiding geven om nieuw beleid te vormen of bestaand beleid te wijzigen, dan doen we dat.
In hoofdstuk 1 van dit uitvoeringsplan beschrijven we eerst de missie en doelstellingen. In hoofdstuk 2 de inhoud van het concept Hoogwaardig Handhaven. In hoofdstuk 3 gaan we in op de relevante ontwikkelingen. In hoofdstuk 4 werken we de doelstellingen uit, waarbij we de onderverdeling naar de vier uitgangspunten van Hoogwaardig Handhaven aanhouden. In hoofdstuk 5 geven we aan over welke gegevens wij jaarlijks zullen rapporteren. Als bijlage is een afkortingenlijst toegevoegd.
Hoofdstuk 4 Uitwerking van de doelstellingen
4.1 Beleidsuitgangspunt vroegtijdig informeren
4.1.1 Voorlichting aan klanten
Op dit gebied continueren we het bestaande beleid. Dit omvat de navolgende zaken:
-groepsvoorlichtingen bij de aanvraag en tijdens de uitkering. Voor nieuwe klanten houden we een groepsbijeenkomst over zowel rechten als plichten, goede tips/adviezen en do-not’s. De informatie brengen we op een laagdrempelige wijze aan klanten over. Dergelijke bijeenkomsten vinden ook plaats voor klanten met een lopende uitkering.
-vier keer per jaar brengen we een klantennieuwsbrief uit. In elke nieuwsbrief nemen we ook een onderwerp over handhaving op. Aan de toegankelijkheid en leesbaarheid besteden we veel aandacht. Bij de keuze van de onderwerpen trachten we zo goed mogelijk aan te sluiten bij de informatiebehoefte van de klant.
-over specifieke onderwerpen sturen we klanten informatiebrieven.
-uitbrengen van brochures en ander voorlichtingsmateriaal en deze voorlichtingsproducten tijdig actualiseren.
-volledige en duidelijke informatie over onze producten op de in 2022 vernieuwde website.
-duidelijke (standaard)brieven, beschikkingen en documenten.
4.1.2 Stimuleren van melden van vermoedens van fraude
Tips (al of niet anoniem) over vermoedens van fraude met uitkeringen zijn zeer waardevol. Om het doorgeven van tips te stimuleren worden zowel klanten als inwoners van de drie gemeenten via de nieuwsbrieven, en onze website gewezen op de mogelijkheid om vermoedens van uitkeringsfraude (al of niet anoniem) digitaal te melden.
Alle medewerkers van Sociale Zaken IJsselgemeenten zijn en worden getraind op fraudealertheid, waardoor ook zij de mogelijkheid hebben om vermoedens en onderbuikgevoelens van bijstandsfraude bij team Handhaving te melden.
4.1.3 Voorlichting door de informatielijn
De informatielijn kan in veel gevallen de vragen van klanten direct beantwoorden en vormt een belangrijke schakel in het onderhouden van een goede relatie met de klant. Laagdrempeligheid en duidelijke antwoorden en informatie dragen bij aan de naleving van verplichtingen door de klant. De betreffende medewerkers worden hier specifiek op getraind.
4.2 Beleidsuitgangspunt optimaliseren van de dienstverlening
4.2.1 Procedure voor aanvraag uitkering levensonderhoud
De aanvraagprocedure voor het verkrijgen van een bijstandsuitkering is geautomatiseerd. Daarmee zijn er geen overdrachtsmomenten meer met het UWV.
Daarnaast is er een verkorte aanvraagprocedure uitkering levensonderhoud. Deze houdt in dat wanneer een uitkering korter dan drie maanden geleden is beëindigd in verband met werk, de klant geen uitgebreide aanvraag hoeft in te dienen via werk.nl. Hiermee willen we voorkomen dat het aanvaarden van werk een belemmering vormt en dat een uitkering weer snel betaald kan worden als de werkzaamheden - om wat voor reden dan ook - beëindigd zijn.
Eveneens hanteren we een soepele procedure voor klanten die verhuizen binnen één van de drie gemeenten van de Gemeenschappelijke Regeling IJsselgemeenten. De uitkering van de vertrekgemeente wordt formeel beëindigd en als er geen wijzigingen in de woonsituatie van de klant zijn, wordt de aanvraag om een uitkering voor de nieuwe gemeente ambtshalve afgehandeld.
Bij normwijzigingen hoeft een klant geen nieuwe aanvraag in te dienen als zijn leefsituatie wijzigt van een alleenstaande (ouder) naar een echtpaar.
De klant ondervindt minder obstakels door een meer klantvriendelijke en snellere werkwijze.
4.3 Beleidsuitgangspunt controleren op maat
4.3.1 Deskundigheidsbevordering medewerkers met klantcontacten
Voor het signaleren van fraude is het van groot belang dat de medewerkers van Sociale Zaken IJsselgemeenten over de kennis en vaardigheden beschikken om onregelmatigheden bij klanten te ontdekken en hierop adequaat actie te ondernemen. Een casemanager die niet alert is op het signaleren van fraude, kan tot gevolg hebben dat er onnodige kosten in de vorm van onterechte uitkering, controle, opsporing en terugvordering voor de gemeenten ontstaan. Daarom krijgen de medewerkers met klantcontacten regelmatig een cursus fraude alertheid en gesprekstechnieken.
Ook zijn binnen de unit Intake & Handhaving medewerkers getraind als internet rechercheur. Deze medewerkers zijn gecertificeerd en hebben zich verdiept in het onderzoeken en analyseren van bestandsgegevens en andere bronnen zoals internet en social media. Door de verdergaande digitalisering is het cruciaal dat wij in onze opsporing meebewegen om zodoende de vroegtijdige signalering en constatering van het niet naleven van regels te vergroten en, liever nog, fraude te voorkomen. Hierdoor zullen wij de komende jaren de ontwikkelingen op dit terrein blijven volgen en, waar nodig en mogelijk, opnemen in onze werkwijze.
4.3.2 Poortwachtersfunctie
Om onterechte instroom van nieuwe klanten zo veel mogelijk te beperken en mogelijk niet naleven van regels in de aanvraagfase vast te stellen, hebben wij een poortwachtersfunctie (intakespecialist). Dit betekent dat een eventuele voorliggende voorziening
12Iedere voorziening buiten de Participatiewet, Ioaw/z, waar de klant een beroep op kan doen; bijvoorbeeld een uitkering op grond van de Werkloosheids- of Ziektewet.
buiten de Participatiewet, alsmede het mogelijk recht op uitkering beoordeeld wordt op basis van de woon- en leefsituatie, inkomsten en vermogen.
Via het digitale aanvraagsysteem worden vele zaken op een snelle digitale wijze gecontroleerd en wordt het aantal onterechte aanvragen beperkt. Het aanvraagformulier is sturend, waardoor alleen dat wordt uitgevraagd, wat in de situatie van de klant van toepassing is. Controle vindt plaats op de combinatie burgerservicenummer, geboortedatum, postcode en huisnummer. Daarnaast vindt een geautomatiseerde controle plaats met de gegevensuitwisseling van het Inlichtingenbureau en onze eigen uitkeringsadministratie.
Als op grond van de aanvraag om een uitkering concrete aanwijzingen over de juistheid of volledigheid van de verstrekte informatie over de woon- en/of leefsituatie van de klant zijn ontstaan of op de klant bepaalde ‘risicokenmerken’ van toepassing zijn, kan het uitkeringsintakegesprek worden bijgewoond door de intakespecialist en kan - indien dat noodzakelijk is - aansluitend een huisbezoek volgen. De afweging hiervoor ligt bij de casemanager Inkomen.
Een doortastende invulling van de poortwachtersfunctie om onterechte instroom van nieuwe klanten te voorkomen, blijft speerpunt van het beleid. Daarom investeren we voortdurend in de kwaliteit en effectiviteit van de poortwachtersfunctie.
Een heldere en duidelijke poortwachtersfunctie wil overigens niet zeggen dat het niet mogelijk is om maatwerk te leveren indien dit noodzakelijk is. In overleg met Welzijn Capelle, Krimpenwijzer en het sociaal team Zuidplas is het mogelijk in specifieke gevallen maatwerkafspraken te maken en tijdelijk zonder dat er recht is een uitkering te verstrekken als dat door de casusregisseur noodzakelijk wordt geacht om de klant verder te helpen. Wel vragen we dan van de casusregisseur een behandelplan/ontwikkelplan op basis waarvan deze tijdelijke situatie kan worden omgezet naar een rechtmatige toekenning of kan worden beëindigd.
4.3.3 Rechtmatigheidsonderzoeken
Na de toekenning van de uitkering zal in principe bij elke klant om de drie jaar een heronderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek kan afhankelijk van de inschatting individueel, in een groepsbijeenkomst of administratief worden afgehandeld.
Daarnaast vindt een heronderzoek plaats door team Handhaving als uit een signaal van het Inlichtingenbureau blijkt dat er vermoedelijk sprake is van schending van de inlichtingenplicht. De klant wordt dan gevraagd om over een periode van drie maanden bankafschriften te overleggen. De resultaten van deze onderzoeken zijn tot nu toe positief.
Ook doet team Handhaving heronderzoeken waarbij sprake is van beroepen met een verhoogd risico ophet niet naleven van regels. Maar ook de actualiteit en jarenlange kennis en ervaringen van team Handhaving spelen hierbij een rol. Heronderzoeken gebeuren ook na enige maanden bij nieuwe klanten, waarbij bij de aanvraag twijfel bestond over de rechtmatige verstrekking van de uitkering.
Daarnaast vinden rechtmatigheidsonderzoeken projectmatig plaats op basis van een risicoprofiel of thema. Deze worden opgesteld op basis van ervaringsgegevens, waarbij het risico op regelovertreding hoger ingeschat wordt. Voorbeelden zijn een laag energie- en waterverbruik of het bezit van een dieselauto. Ook levert team Handhaving inspanningen bij de integrale aanpak van (georganiseerde) criminaliteit.
4.3.4 Signaalgesprekken
Een signaalgesprek houdt in dat - als daarvoor bij het besluit op de aanvraag aanleiding wordt gezien - enige tijd na dit besluit op bepaalde aspecten (zoals nakomen van specifieke verplichtingen) een nadere rechtmatigheidscontrole wordt uitgevoerd door de betreffende casemanager Inkomen.
4.3.5 Beëindigingsonderzoek
Bij dit onderzoek wordt gecontroleerd of de klant over de periode van het laatste onderzoek tot de beëindigingsdatum de juiste uitkering heeft ontvangen. Naast de controle van de juiste beëindigingsdatum, worden ook eventueel nog openstaande rechten en verplichtingen met de klant afgewikkeld.
4.3.6 Gegevensuitwisseling via het Inlichtingenbureau
Al vele jaren is ingezet op snelle afhandeling van alle typen fraudesignalen die het Inlichtingenbureau aanlevert. Het bestrijden van met name witte fraude op basis van de aangeleverde signalen is zeer succesvol. Door deze vroegtijdige signalering en aanpak worden hoge fraudevorderingen voorkomen.
Het Inlichtingenbureau breidt haar diensten de laatste jaren steeds verder uit en optimaliseert deze. Gezien de hoeveelheid signalen alsmede de arbeidsintensieve handmatige verwerking, was er behoefte om dit proces te automatiseren. Momenteel werken we met een zelfontwikkelde tool: de Inlichtingenbureau Signaal Analyse Tool (IBSA-Tool). Hiermee kunnen de samenloopsignalen van het Inlichtingenbureau langs geautomatiseerde weg worden geanalyseerd. Het vormt een filter waarbij automatisch wordt gecheckt welke signalen er reeds in onze administratie bekend zijn. De tool stelt geen fraude vast, maar geeft aan op welke dossiers een mutatie heeft plaatsgevonden die nog niet is verwerkt in onze registratie. Hierdoor is het verwerken van alle signalen minder arbeidsintensief en komen signalen waarbij mogelijk sprake is van regelovertreding of fraude sneller en specifieker onder de aandacht. Waardoor onze handhavingsmedewerkers deze signalen gerichter nader kunnen onderzoeken.
4.3.7 Arbeids- en re-integratieverplichtingen
Voor elke klant van Sociale Zaken IJsselgemeenten dient het duidelijk te zijn of de arbeidsverplichtingen gelden. Het is van belang dat de er een goede controle wordt uitgevoerd op de nakoming van deze verplichtingen.
Als van deze verplichtingen tijdelijk ontheffing is verleend, kan de klant langere ontheffing aanvragen als hij van mening is dat hij nog niet kan werken. Om deze tijdelijkheid te waarborgen is maximaal voor een jaar ontheffing mogelijk. Daarna wordt de situatie van de klant opnieuw beoordeeld en kan de ontheffing zo nodig voortgezet worden. Tijdelijke ontheffing van de re integratieverplichtingen is niet mogelijk.
Permanente vrijstelling van de arbeids- en re-integratieverplichtingen is alleen mogelijk als de klant volledig en duurzaam arbeidsongeschikt is verklaard.
4.3.8 Klantencontacten volgens de FIP-methode
Volgens wetenschappelijk onderzoek levert het frequent, intensief en persoonlijk spreken van klanten een bijdrage aan het re-integreren en activeren van klanten en ook aan het constateren en bestrijden van fraude. Het oogmerk van deze methode is dat gemeenten zonder hoge kosten een intensief contact met klanten kunnen realiseren.
De kern van de FIP-aanpak is dat klanten met een grote afstand tot de arbeidsmarkt vier keer per jaar een gesprek met een vaste casemanager hebben. Dit gesprek heeft een open en motiverend karakter en is bedoeld om een breed beeld van de klant te krijgen en vanuit dat brede beeld aanknopingspunten te zoeken voor het in beweging krijgen van de klant. De gesprekken volgen daarbij de leefgebieden zoals die ook doorgaans in de Wmo-keukentafelgesprekken worden gevoerd: relaties en familie, financiën, gezondheid, woonsituatie, werk en activiteit en zingeving. De casemanagers stimuleren klanten om op ten minste één van deze gebieden duidelijke stappen te zetten, zodat er beweging ontstaat aan de zijde van de klant. In het kader van de FIP-methode gaan de consulenten en de klanten samen op zoek naar de intrinsieke motivatie van de klant, zijn inspiratie en zijn drijfveren. Het is daarom van belang om de klant en zijn ambities te leren kennen, om hem op die manier in beweging te krijgen, maar ook om concrete afspraken te maken en aan te kunnen spreken op gedrag, signalen op te pakken, te confronteren en door te pakken. De aanpak is gericht op het vergroten van de maatschappelijke participatie en/of verbeteren van de levenskwaliteit, maar kan eventueel ook resulteren in uitstroom uit de uitkering.
De twee positieve gevolgen die worden beoogd, zijn:
-vergroting van de kans op maatschappelijke activering
-vergroting van de uitstroomkans
4.4 Beleidsuitgangspunt daadwerkelijk sanctioneren
4.4.1 Toereikende handhavingscapaciteit
IJsselgemeenten beschikt op het Werkplein en bij de unit Activering & Zorg over voldoende menskracht om op een voortvarende en verantwoorde wijze over te gaan tot het toepassen van een verlaging van de uitkering bij niet nakoming van de arbeids- of de re-integratieverplichtingen. Ook bij team Handhaving is voldoende capaciteit aanwezig voor het doelmatig en doeltreffend uitvoeren van fraudeonderzoeken. De afgelopen jaren was de doelstelling om 500 onderzoeken per jaar uit te voeren. Dit aantal willen we de komende jaren ook halen.
Tegen uitkeringsfraude wordt in beginsel opgetreden met een bestuursrechtelijke aanpak. Een strafrechtelijke aanpak wordt alleen toegepast bij zeer ernstige fraude. Binnen team Handhaving werken ook medewerkers die benoemd zijn tot Buitengewoon Opsporingsambtenaar (BOA).
Daarnaast zijn alle medewerkers Handhaving en Intakespecialisten benoemd als toezichthouder. De toezichthouder heeft naast de reguliere controlebevoegdheden richting de klant ook bepaalde bevoegdheden richting andere personen of bedrijven. Voorwaarde is wel dat die redelijkerwijs nodig zijn voor de invulling van de toezichttaak.
De toezichthouder verzamelt signalen die kunnen duiden op misbruik of oneigenlijk gebruik en voert onder meer controles uit op individuele dossiers. De toezichthouder is bevoegd om onderzoek te doen naar de rechtmatigheid van lopende uitkeringen. Hij of zij kan– in ieder geval kortstondig, en eventueel herhaald, waarnemen of de klant bepaalde activiteiten verricht. Daarnaast kan de toezichthouder meer gegevens vorderen uit bronnen die al beschikbaar zijn, zoals het Kadaster of het Handelsregister. Bijvoorbeeld als via Suwinet niet voldoende informatie te verkrijgen is.
De toezichthouder kan ook nog gegevens vorderen van derden, zoals Marktplaats, financiële instellingen, telecombedrijven, etc. De bevoegdheid is hierbij wel beperkt tot het opvragen van ‘zakelijke bescheiden’. Dus de toezichthouder kan geen privébescheiden opvragen die geen rol spelen bij de rechtmatigheidscontrole. ‘Zakelijke bescheiden’ kunnen in dit geval wel zeer ruim zijn. Dat komt doordat de bijstandsverlening betrekking heeft op de persoonlijke leefomstandigheden van de betrokkene.
Wat ook enkel is voorbehouden aan een toezichthouder, is het vorderen van de boekhouding van een werkgever die vermoedelijk zwartwerk faciliteert, met het doel een arbeidsrelatie aannemelijk te maken..
De toezichthouder ontleent zijn bevoegdheden aan de Algemene wet bestuursrecht artikel 76a Participatiewet juncto artikel 5:11 t/m 5:20 Awb.
4.4.2 Wet vereenvoudiging beslagvrije voet
Het behalen van een goede incassoratio heeft een hoge prioriteit. Met de eind 2017 vastgestelde Beleidsregels terugvordering en invordering Participatiewet, IOAW en IOAZ en invordering bestuurlijke boete 2017 werkt het team Debiteuren hard aan de invordering van schulden.
Op 1 januari 2021 is de Wet vereenvoudiging beslagvrije voet in werking getreden. De invoering van deze wet is onderdeel van de Brede schuldenaanpak van het kabinet. De beslagvrije voet is het deel van het inkomen waar geen beslag op mag worden gelegd door schuldeisers. Dit zorgt ervoor dat mensen met schulden die te maken krijgen met beslaglegging op hun inkomen altijd een minimumbedrag overhouden om van te leven.
Met de invoering van de wet is het recht van de schuldenaar beter beschermd en eenvoudiger geregeld. Er is een uniforme manier om de beslagvrije voet te berekenen, schuldenaren hoeven minder gegevens aan te leveren en er is één aanspreekpunt bij meerdere beslagen. De nieuwe wet zorgt ervoor dat iedereen altijd 5% of meer van zijn inkomen moet aflossen. Voor mensen met een bijstandsuitkering geldt 5%.
Voor het opsporen van spoorloze debiteuren gebruiken we de signalen ‘Incasso-ondersteuning bijstandsdebiteuren’ die het Inlichtingenbureau levert.
4.4.3. Voorziening dubieuze debiteuren
De gemeenten houden een voorziening dubieuze debiteuren aan. Deze is bedoeld voor vorderingen die we verwachten niet terug te ontvangen. Met deze voorziening dekken we dus een financieel risico.
Hoe ouder de vordering, hoe minder waarschijnlijk we het achten hierop te innen. Debiteuren moeten immers een lange periode terugbetalen: bij fraudevorderingen wel tot tien jaar. Het debiteurensaldo is mede door de inzet op handhaving fors gestegen. Evenredig geldt dit dan ook voor de genoemde voorziening.