Uitspraak uitgelegd

Spanstaalkartel: schadestaat toegestaan, hoofdelijkheid deels nog open

Kan een kartelschadezaak naar de schadestaat zonder dat in de hoofdzaak al iedere aankoop en de bijbehorende schade zijn uitgewerkt? In de spanstaalzaken antwoordt de Hoge Raad op 6 november 2026 bevestigend: de aansprakelijkheidsgrond stond vast, de mogelijkheid van schade was aannemelijk en begroting in de hoofdzaak bleek niet mogelijk. Over welke periode bepaalde moedermaatschappijen hoofdelijk aansprakelijk zijn, blijft juist open. De Hoge Raad wil daarover een Europese prejudiciële vraag stellen, maar laat partijen eerst reageren.

Instantie
Hoge Raad
Uitspraakdatum
2026-11-06
Publicatie bron
2026-11-06

In het kort

  • Verwijzing naar de schadestaat is mogelijk als de aansprakelijkheidsgrond vaststaat, de mogelijkheid van schade aannemelijk is en begroting in de hoofdzaak niet mogelijk is.
  • In deze spanstaalzaken was daaraan voldaan; het hof hoefde niet eerst voor iedere individuele transactie de aansprakelijkheid en schade afzonderlijk vast te stellen.
  • De schadebegroting bij ontbrekende volledige transactiegegevens is nog niet bindend vastgelegd. De schadestaatrechter moet het Europese doeltreffendheidsbeginsel respecteren.
  • Of bepaalde moedermaatschappijen ook buiten hun eigen periode binnen de kartelonderneming hoofdelijk aansprakelijk zijn, blijft onbeantwoord.
  • Het dictum geeft partijen gelegenheid te reageren op een voorgenomen Europese prejudiciële vraag. De cassatieberoepen zijn nog niet definitief afgedaan.

Waarom deze zaak belangrijk is

Voor kartelschadeclaims die naar Duits recht worden beoordeeld, scheidt dit arrest de onderbouwing van de aansprakelijkheidsgrond van de latere schadebegroting. Volledige transactiegegevens zijn niet steeds nodig om de schadestaat te bereiken, maar het arrest stelt de schade niet vast. De aansprakelijkheidsperiode van bepaalde moedermaatschappijen blijft onderwerp van verdere behandeling.

Kartelschade aan het Duitse spoorwegennet

DB c.s. willen schade verhalen die zij verbinden aan het Europese spanstaalkartel van januari 1984 tot september 2002. Het gaat om spanstaal voor spoorbielzen en andere bouwwerken rond het Duitse spoorwegennet. Zij vorderen ook vergoeding van schade van bepaalde leveranciers en de Duitse staat. Het gerechtshof ’s-Hertogenbosch oordeelde dat naar Duits recht aan de vereisten voor aansprakelijkheid was voldaan en verwees de schadebegroting naar de schadestaatprocedure.

Bronpassages bij deze uitleg

Het kartel duurde van januari 1984 tot september 2002

De vorderingen van DB c.s. hebben betrekking op aankopen van spanstaal voor gebruik in spoorbielzen en andere bouwwerken die onderdeel uitmaken van of gelieerd zijn aan het Duitse spoorwegennet.

voor het geheel van de door DB c.s. en door een aantal leveranciers van DB c.s. en de Bondsrepubliek Duitsland geleden schade, deze schade (met wettelijke rente) op te maken bij staat.

Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 30 januari 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:225.

dat aan de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid volgens de toepasselijke maatstaf naar Duits recht is voldaan, zodat de zaak naar de schadestaatprocedure kan worden verwezen om de schade te begroten.

Drie voorwaarden voor verwijzing naar de schadestaat

Voor verwijzing naar de schadestaat gelden drie voorwaarden: de aansprakelijkheidsgrond staat vast, de mogelijkheid van schade is aannemelijk en de rechter kan de schade in de hoofdzaak niet begroten. De hoofdzaak hoeft dus nog geen volledig uitgewerkte schadeberekening op te leveren. In de schadestaat mogen bovendien nieuwe schadeposten worden opgevoerd. Die moeten wel zijn veroorzaakt door de normschending die in de hoofdzaak als aansprakelijkheidsgrond is vastgesteld.

Bronpassages bij deze uitleg

indien (i) de grondslag van aansprakelijkheid van de schuldenaar vaststaat, (ii) de mogelijkheid van schade aannemelijk is, en (iii) de begroting van de schade in de hoofdprocedure hem niet mogelijk is.

In de schadestaatprocedure kunnen slechts die schadeposten aan de orde komen die zijn veroorzaakt door de in de hoofdprocedure vastgestelde normschending als grondslag voor de aansprakelijkheid.

Die schadeposten behoeven niet al in de hoofdprocedure te zijn gesteld, zodat ook nieuwe schadeposten in de schadestaat opgenomen kunnen worden (art. 615 Rv).

Niet iedere aankoop hoeft vooraf volledig te zijn uitgewerkt

Het hof maakte naar Duits recht onderscheid tussen de vestiging van aansprakelijkheid en de omvang daarvan. Voor de eerste stap vond het voldoende dat DB c.s. producten hadden gekocht die onder de mededingingsinbreuk vielen en daardoor schade konden hebben ondervonden. De Hoge Raad toetst deze uitleg van het Duitse recht niet op juistheid. Uitgaande van die maatstaf waren de aansprakelijkheidsgrond en de mogelijkheid van schade voldoende vastgesteld, terwijl begroting in de hoofdzaak niet mogelijk was. Het hof mocht daarom verwijzen zonder eerst voor iedere individuele transactie de aansprakelijkheid en schade afzonderlijk uit te werken.

Bronpassages bij deze uitleg

in kartelzaken onderscheid moet worden gemaakt tussen de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid (de zogenoemde Kartellbetroffenheit) en de omvang van de aansprakelijkheid (de zogenoemde Kartellbefangenheit).

Daarvoor is voldoende dat de eisende partij producten heeft gekocht die onder de mededingingsinbreuk vallen, aldus het hof.

Dit oordeel van het hof berust op zijn uitleg van het Duitse recht, die gelet op art. 79 lid 1, aanhef en onder b, RO in cassatie niet op juistheid kan worden onderzocht.

de grondslag voor aansprakelijkheid van AM c.s., Nedri c.s. en DWK c.s. jegens DB c.s. overeenkomstig de daarvoor naar Duits recht geldende maatstaf is komen vast te staan en dat de mogelijkheid van schade van DB c.s. voldoende aannemelijk is.

Gelet hierop kon het hof – dat in rov. 9.3.6 en 9.9.1 van het eindarrest heeft geoordeeld dat begroting van de schade van DB c.s. in deze hoofdprocedure niet mogelijk is – de zaak verwijzen naar de schadestaatprocedure.

Geen verboden koerswijziging of verrassingsbeslissing

De klachten dat het hof van bindende eindbeslissingen was teruggekomen, missen volgens de Hoge Raad feitelijke grondslag. Het hof mocht zijn eerdere plan om de schade in de hoofdzaak te begroten loslaten en kiezen voor verwijzing naar de schadestaat. Dat was geen koerswijziging in strijd met de goede procesorde. Ook een ontoelaatbare verrassingsbeslissing ontbrak: de uitleg van het Duitse recht en de mogelijkheid van verwijzing waren met partijen besproken.

Bronpassages bij deze uitleg

Volgens de onderdelen is deze koerswijziging van het hof in strijd met de goede procesorde, heeft het hof hiermee een ontoelaatbare verrassingsbeslissing gegeven, en is het hof hiermee ten onrechte teruggekomen van bindende eindbeslissingen.

Voor zover de hiervoor in 3.1.1 weergegeven klachten berusten op een ander uitgangspunt, kunnen zij derhalve bij gebrek aan feitelijke grondslag niet tot cassatie leiden.

in plaats van de eventuele schade te begroten in deze hoofdprocedure (zoals het hof in rov. 6.14 onder (5) van het tweede tussenarrest nog voor ogen had; zie ook hiervoor in 3.1.2).

Van een koerswijziging in strijd met de eisen van een goede procesorde is daarom geen sprake.

dat het hof met partijen de uitleg van het Duitse recht ten aanzien van het vaststellen van de grondslag van de aansprakelijkheid heeft besproken (zie ook rov. 9.3.5 van het eindarrest), alsmede de mogelijkheid van verwijzing naar de schadestaatprocedure.

In het licht van dit partijdebat kan niet worden gezegd dat het hof in zijn eindarrest partijen voor een beslissing heeft gesteld waarop zij niet bedacht behoefden te zijn.

Schadebegroting bij ontbrekende transactiegegevens blijft open

Voor het geval dat DB c.s. niet alle transacties over de schadeperiode kunnen aantonen, heeft het hof nog niet bindend vastgelegd hoe de schade moet worden begroot. De hiertegen gerichte incidentele klacht van DB c.s. mist daarom belang. De schadestaatrechter moet bij toepassing van het Duitse recht wel het Europese doeltreffendheidsbeginsel respecteren. Nationale regels mogen de uitoefening van het recht op schadevergoeding niet feitelijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken. Het arrest legt daarmee nog geen specifieke begrotingsmethode vast.

Bronpassages bij deze uitleg

kan niet worden afgeleid dat het hof in de onderhavige procedure al een bindende eindbeslissing heeft gegeven over de wijze waarop de schade van DB c.s. in de schadestaatprocedure moet worden begroot

ook in het geval dat in de schadestaatprocedure mocht blijken dat DB c.s. niet in staat zullen zijn om iedere individuele transactie over de volledige schadeperiode aan te tonen.

De hiervoor in 7.1 weergegeven klacht kan daarom bij gebrek aan belang niet tot cassatie leiden.

in de schadestaatprocedure de vaststelling van de schade van DB c.s., aan de hand van het Duitse recht, dient te geschieden met inachtneming van het Unierechtelijke doeltreffendheidsbeginsel

de uitoefening van de door de rechtsorde van de Unie verleende rechten niet in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken.

Tijdsgrens aansprakelijkheid moedermaatschappijen blijft open

De Hoge Raad beslist nog niet of een moedermaatschappij alleen hoofdelijk aansprakelijk is voor de periode waarin zij tot de kartelonderneming behoorde, of ook voor de overige kartelperiode. De besproken Europese rechtspraak geeft volgens hem geen rechtstreeks antwoord op deze tijdsvraag. Die kan spelen bij latere toetreding tot of eerdere uittreding uit de economische eenheid. De Hoge Raad wil daarom het Hof van Justitie vragen of de aansprakelijkheid zich over de gehele deelnameperiode van de onderneming uitstrekt of op enige wijze beperkt is. Geen van beide antwoorden is in dit arrest al gekozen.

Bronpassages bij deze uitleg

De klachten nemen daarbij tot uitgangspunt dat deze hoofdelijke aansprakelijkheid beperkt is tot de periode waarin de juridische entiteit deel uitmaakte van de onderneming die aan de inbreuk heeft deelgenomen.

Daarbij rijst evenwel de vraag of dit uitgangspunt in overeenstemming is met het Unierecht.

De hiervoor in 3.4.3-3.4.5 weergegeven rechtspraak van het HvJEU heeft niet rechtstreeks betrekking op

bijvoorbeeld door latere toetreding tot de onderneming of door uittreding uit de onderneming voordat de inbreuk is geëindigd

zich uitstrekt tot de gehele periode waarin de onderneming aan de inbreuk heeft deelgenomen, of is deze hoofdelijke aansprakelijkheid op enigerlei wijze beperkt?

De Hoge Raad heeft daarom het voornemen hierover een prejudiciële vraag aan het HvJEU voor te leggen (zie hierna onder 5).

Voor DWK en Saarstahl speelt deze tijdsvraag niet

DWK en moedermaatschappij Saarstahl vormden samen een onderneming en namen volgens het Commissiebesluit allebei van 9 februari 1994 tot 6 november 2001 aan de inbreuk deel. Daar doet zich dus niet de situatie voor dat de moedermaatschappij slechts een deel van de deelnameperiode tot de onderneming behoorde. Hun specifieke klacht kan daarom bij gebrek aan belang niet tot cassatie leiden. In deze zaak ziet de Hoge Raad geen aanleiding voor de voorgenomen Europese vraag.

Bronpassages bij deze uitleg

dat de juridische entiteiten DWK Drahtwerk Köln GmbH en Saarstahl AG, die gezamenlijk een onderneming vormden, ieder gedurende dezelfde periode (van 9 februari 1994 tot 6 november 2001) aan de inbreuk hebben deelgenomen

De klachten van onderdeel 6 in de zaak van DWK c.s. kunnen daarom bij gebrek aan belang niet tot cassatie leiden.

In de zaak van DWK c.s. bestaat om die reden geen aanleiding voor het stellen van de hierna onder 5 te vermelden prejudiciële vraag aan het HvJEU.

Het dictum bevat nog geen eindafdoening van de cassatieberoepen

Het dictum verwijst alle drie de zaken naar 18 december 2026. Partijen mogen dan reageren op het voornemen een Europese prejudiciële vraag te stellen en op de voorgestelde formulering. De vraag is met dit arrest dus nog niet definitief voorgelegd. Ook de cassatieberoepen zijn nog niet definitief afgedaan: het dictum bevat geen vernietiging van het hofarrest en evenmin een definitieve verwerping van de beroepen. De voorwaardelijke incidentele klacht van DB c.s. blijft in dit stadium eveneens onbehandeld.

Bronpassages bij deze uitleg

De Hoge Raad zal partijen in de gelegenheid stellen zich uit te laten over zijn voornemen een prejudiciële vraag te stellen aan het HvJEU en over de hiervoor onder 5 geformuleerde vraag.

De Hoge Raad verwijst de zaken naar 18 december 2026 voor de hiervoor onder 6 bedoelde uitlating van partijen.

De voorwaardelijke klacht van het middel in de drie zaken is aangevoerd onder de voorwaarde dat een van de klachten in het principale beroep tot vernietiging en verwijzing leidt. Deze klacht behoeft in dit stadium geen behandeling.

Verhouding tot eerdere rechtspraak

Naast het arrest is alleen de conclusie van de advocaat-generaal in de Nedri-zaak volledig aangeleverd. Dat is een advies in dezelfde procedure, geen afzonderlijk rechterlijk precedent. Daarom is niet beoordeeld of het arrest afwijkt van eerdere rechtspraak. Het jurisprudentieonderzoek is beperkt en niet uitputtend.

Reikwijdte en beperkingen

  • Dit arrest rondt de cassatieprocedures nog niet af. De Europese vraag is vooralsnog een voornemen en de omvang van de schade is niet vastgesteld.
  • De aanvullende volledige bron is een conclusie van de advocaat-generaal. De aangehaalde eerdere arresten zijn niet als afzonderlijke volledige uitspraken onderzocht.
  • De toepasselijke wetsversies zijn niet afzonderlijk onderzocht. De Hoge Raad heeft de uitleg van het Duitse recht niet op juistheid getoetst.

Uitspraken en wetsartikelen

De gekoppelde wetsbron heeft geen gecontroleerde tijdsversie voor deze zaak. Raadpleeg voor toepassing de relevante historische tekst en eventuele overgangsregels.

Deze bespreking is met AI voorbereid. De rechterlijke brontekst en de redactionele uitleg zijn afzonderlijke teksten.