Uitspraak uitgelegd
F-35-export naar Israël: Hoge Raad gelast nieuwe beoordeling
De Hoge Raad heeft op 3 oktober 2025 het stopbevel voor de uit- en doorvoer van F-35-onderdelen naar Israël vernietigd. Dat betekent niet dat de leveringen rechtmatig zijn bevonden. Het hof had de minister in deze omstandigheden opnieuw moeten laten beoordelen of de vergunning aan de dwingende risicocriteria voldoet, in plaats van die beoordeling zelf te verrichten. De Hoge Raad gelast die nieuwe beoordeling binnen zes weken. Oxfam Novib, PAX en The Rights Forum kunnen de nieuwe beslissing opnieuw aan de burgerlijke rechter voorleggen.
- Primaire bron
- ECLI:NL:HR:2025:1435
- Instantie
- Hoge Raad
- Uitspraakdatum
- 2025-10-03
- Publicatie bron
- 2025-10-03
In het kort
- De Hoge Raad vernietigt zowel het rechterlijke stopbevel voor F-35-onderdelen naar Israël als het eerdere afwijzende vonnis en gelast binnen zes weken een nieuwe ministeriële beoordeling.
- De besproken bepalingen van het Wapenhandelsverdrag en het EU Gemeenschappelijk Standpunt moedigen herbeoordeling bij nieuwe informatie aan, maar verplichten daar niet toe.
- Omdat de minister al tot herbeoordeling was overgegaan, moest hij wel de dwingende weigeringsgronden toepassen. Bij een vastgesteld duidelijk risico op ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht mag vergunninggebruik niet doorgaan.
- Het hof mocht de risico-inschatting in deze omstandigheden niet zelf overnemen. De nieuwe ministeriële beslissing kan opnieuw aan de burgerlijke rechter worden voorgelegd.
Waarom deze zaak belangrijk is
Voor een procedure als deze is van belang of de minister de verplichte risicotoets correct heeft uitgevoerd. Een gebrek daarin kan een bevel tot een nieuwe beslissing rechtvaardigen, zonder dat de rechter de risico-inschatting zelf overneemt. De nieuwe ministeriële beslissing kan vervolgens opnieuw aan de burgerlijke rechter worden voorgelegd.
Waarom de F-35-vergunning voor de rechter kwam
Met de algemene vergunning AV009 uit 2016 konden F-35-onderdelen vanuit Woensdrecht naar Israël worden geleverd zonder aparte vergunning per zending. De minister besloot na een herbeoordeling niet in het voortgezette gebruik in te grijpen. Oxfam Novib c.s. vroegen in kort geding om staking van de uit- en doorvoer. Het hof droeg de Staat op daarmee binnen zeven dagen na betekening te stoppen. Tegen dat oordeel stelde de Staat cassatieberoep in.
Bronpassages bij deze uitleg
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (hierna: de minister) heeft in 2016 de Regeling Algemene Vergunning NL009 (hierna: de AV009) vastgesteld.
Op grond van de AV009 kunnen F-35-onderdelen vanuit het Logistiek Centrum Woensdrecht worden geleverd aan Israël, zonder dat voor elke afzonderlijke levering een aparte vergunning nodig is.
In verband met deze ontwikkelingen heeft de minister onderzocht of, zoals voorzien in art. 8 AV009, geïntegreerde buitenlandpolitieke- of veiligheidsafwegingen zich verzetten tegen voortgezet gebruik van deze vergunning. De minister heeft toen geconcludeerd dat dit niet het geval is.
Oxfam Novib c.s. vorderen daarom, samengevat, dat de Staat wordt bevolen de (feitelijke) uit- en doorvoer van F-35-onderdelen naar Israël te staken en geen nieuwe uit- of doorvoer daarvan meer toe te staan, totdat dit niet meer in strijd is met de verplichtingen van de Staat.
de Staat gelast binnen zeven dagen na betekening van het arrest iedere (feitelijke) uit- en doorvoer van F-35-onderdelen met eindbestemming Israël te (doen) staken.
De Staat heeft tegen het arrest van het hof beroep in cassatie ingesteld.
Een aanmoediging tot herbeoordeling is geen verplichting
De bepalingen over nieuwe informatie in het Wapenhandelsverdrag en het EU Gemeenschappelijk Standpunt verplichten de minister niet om een al verleende vergunning opnieuw te beoordelen. Zij moedigen dat alleen aan. De Hoge Raad baseert dit op de bewoordingen en de onderhandelingsgeschiedenis; de doelstellingen van de regelingen maken daarvan geen verplichting. Het andersluidende oordeel van het hof was dus onjuist. Die fout leidde op zichzelf niet tot cassatie, omdat de minister AV009 al opnieuw had beoordeeld en het hof ook voor die situatie een afzonderlijke redenering had gegeven.
Bronpassages bij deze uitleg
De minister heeft de bevoegdheid om, wanneer zich nieuwe omstandigheden voordoen, een verleende vergunning opnieuw te beoordelen, maar is daartoe niet verplicht; in het Wapenhandelsverdrag en het EU Gemeenschappelijk Standpunt is in dit verband slechts een aanmoediging opgenomen.
De onderhandelingen hebben geresulteerd in een tekst waarin elke Verdragsstaat wordt aangemoedigd (‘is encouraged to reassess’), en dus niet wordt verplicht, om een vergunning opnieuw te beoordelen als hij op de hoogte raakt van nieuwe relevante informatie.
Ook de doelstellingen van het Wapenhandelsverdrag en het EUGS kunnen niet in weerwil van de duidelijke bewoordingen en totstandkomingsgeschiedenis tot die uitleg leiden.
Gelet op wat hiervoor in 4.3.2 is overwogen, geeft het oordeel van het hof dat een redelijke uitleg van het EUGS meebrengt dat in dit geval een nieuwe toetsing aan de criteria van het EUGS moet plaatsvinden, blijk van een onjuiste rechtsopvatting.
Dit kan evenwel niet tot cassatie leiden. Het hof heeft immers (zie rov. 5.28) de vorderingen van Oxfam Novib c.s. ook beoordeeld ervan uitgaande dat het EUGS in dit geval niet tot herbeoordeling verplicht.
Een vrijwillige herbeoordeling is niet vrijblijvend
Dat de eerste herbeoordeling onverplicht was, maakte de inhoud ervan niet vrijblijvend. Omdat de minister daadwerkelijk opnieuw naar AV009 had gekeken, moest hij dezelfde dwingende criteria toepassen als bij de oorspronkelijke beoordeling. Daarbij hoort de toets of een duidelijk risico bestaat dat de goederen worden gebruikt bij ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht. Stelt de minister zo’n weigeringsgrond vast, dan mag verder gebruik van de vergunning niet worden toegestaan. Andere gronden bieden dan geen ruimte om de vergunning toch te laten gebruiken.
Bronpassages bij deze uitleg
de minister, naar aanleiding van de gebeurtenissen na 7 oktober 2023, de AV009 opnieuw heeft beoordeeld en daarbij ook heeft getoetst aan het EUGS
Hiermee strookt om art. 1 lid 1bis EUGS aldus uit te leggen dat bij de hierin bedoelde herbeoordeling dezelfde criteria, met de daarin vervatte dwingende weigeringsgronden, gelden als bij de in art. 1 lid 1 EUGS bedoelde aanvankelijke beoordeling.
c) weigeren een uitvoervergunning indien er een duidelijk risico bestaat dat de uit te voeren militaire goederen of technologie gebruikt worden bij het begaan van ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht.
en dat als wordt vastgesteld dat zo’n weigeringsgrond zich (inmiddels) voordoet, het gebruik van de vergunning niet langer mag worden toegestaan.
hij geen ruimte heeft om in weerwil daarvan de vergunning op andere gronden toch te verlenen of nog te laten gebruiken
De exportregels beschermen ook bedreigde burgers
De Staat kon zich niet met succes verweren met het argument dat deze regels geen bescherming aan burgers bieden. Via het Besluit strategische goederen en AV009 gelden de internationale toetsingscriteria binnen het Nederlandse recht. Zij dienen mede om individuele burgers tegen wapengebruik in strijd met het internationaal humanitair recht te beschermen. Oxfam Novib c.s. komen in deze zaak voor de burgerbevolking in Gaza op en kunnen die normen daarom inroepen. Voor een bevel tot naleving moet de rechtsplicht het bedreigde belang beschermen en moet voldoende belang bestaan bij het voorkomen of beëindigen van de schending.
Bronpassages bij deze uitleg
De in het EUGS en het Wapenhandelsverdrag opgenomen criteria hebben daarmee werking in de nationale rechtsorde gekregen.
maar ook te voorkomen dat individuele burgers het slachtoffer worden van wapengebruik in strijd met het internationaal humanitair recht.
Het hof heeft, onbestreden in cassatie, vastgesteld dat Oxfam Novib c.s. in deze zaak opkomen voor bescherming van de (burger)bevolking in Gaza tegen het risico dat de uit te voeren F-35-onderdelen gebruikt worden bij het begaan van ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht.
Uit wat hiervoor in 4.6.3-4.6.6 is overwogen, volgt dat de normen van het Bsg en de AV009, en de daaruit voortvloeiende rechtsplicht van de Staat, ook strekken ter bescherming van dat belang.
Het volstaat dat de gedaagde jegens de eiser een rechtsplicht heeft (art. 3:296 BW en, in geval van onrechtmatige daad, art. 6:162 BW), en dat de eiser voldoende belang heeft bij het voorkomen of beëindigen van een (dreigende) schending daarvan.
Het hof mocht de ministeriële risico-inschatting hier niet overnemen
Het hof mocht aannemen dat de minister de juiste risicotoets niet had uitgevoerd. Het verbond daaraan echter de verkeerde consequentie door vervolgens zelf te beoordelen of het duidelijke risico bestond. Bij buitenlands beleid en veiligheid moet de rechter grote terughoudendheid betrachten, zeker in kort geding. In deze omstandigheden moest het hof daarom de minister opnieuw laten beoordelen en beslissen. Die terughoudendheid sluit rechtsbescherming niet uit: de uitkomst van de nieuwe beoordeling kan opnieuw aan de burgerlijke rechter worden voorgelegd.
Bronpassages bij deze uitleg
dat het hof tot uitgangspunt heeft kunnen nemen dat de minister bij de beslissing om niet in te grijpen in de AV009 niet heeft getoetst aan het criterium van art. 2 lid 2, onder c, EUGS
de burgerlijke rechter, zeker in kort geding, het handelen van de Staat op het gebied van buitenlands beleid en (nationale en internationale) veiligheid met grote terughoudendheid dient te toetsen.
brengt in de omstandigheden van dit geval mee dat de rechter niet zelf oordeelt over de vraag of een duidelijk risico bestaat op ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht als bedoeld in art. 2 lid 2, onder c, EUGS
maar dat de rechter de minister in de gelegenheid stelt om de verrichte (her)beoordeling van een vergunning opnieuw uit te voeren en een nieuwe beslissing te nemen. De uitkomst van die (her)beoordeling kan wederom aan de burgerlijke rechter worden voorgelegd.
Het dictum: binnen zes weken een nieuwe beslissing
De Hoge Raad vernietigt zowel het hofarrest van 12 februari 2024 als het afwijzende vonnis van de voorzieningenrechter van 15 december 2023. Hij gelast de minister binnen zes weken na het arrest van 3 oktober 2025 de herbeoordeling van AV009 opnieuw uit te voeren volgens het aangegeven toetsingskader. De minister moet een nieuwe beslissing nemen en die aan Oxfam Novib c.s. bekendmaken. Het stopbevel van het hof wordt daarmee vervangen door een opdracht tot herbeoordeling. Het overige gevorderde wordt afgewezen en het incidentele cassatieberoep van Oxfam Novib c.s. wordt verworpen.
Bronpassages bij deze uitleg
- vernietigt het arrest van het gerechtshof Den Haag van 12 februari 2024;
- vernietigt het vonnis van de voorzieningenrechter in de rechtbank Den Haag van 15 december 2023;
- gelast de Staat (hier: de minister) om binnen zes weken na dit arrest de herbeoordeling van de AV009 opnieuw uit te voeren met inachtneming van hetgeen in deze uitspraak is overwogen en een nieuwe beslissing te nemen en die aan Oxfam Novib c.s. bekend te maken;
Datum 3 oktober 2025
- wijst af het meer of anders gevorderde;
- verwerpt het beroep;
Vernietiging van het stopbevel is geen exporttoestemming
De vernietiging van het rechterlijke stopbevel is iets anders dan een beslissing dat leveringen weer mogen plaatsvinden. Het arrest vermeldt dat AV009 ter uitvoering van het hofarrest per 20 februari 2024 was aangepast, met een verbod voor uit- en doorvoer waarvan vaststaat dat Israël de eindbestemming is. De Hoge Raad geeft zelf geen exporttoestemming, maar verlangt een nieuwe ministeriële beslissing. Wie wil weten of een concrete levering is toegestaan, kan daarom niet alleen op de vernietiging van het hofarrest afgaan.
Bronpassages bij deze uitleg
Ter uitvoering van deze uitspraak is, met inwerkingtreding per 20 februari 2024, in art. 3 lid 2 AV009 bepaald dat doorvoer en uitvoer van goederen binnen het kader van het F-35-programma niet is toegestaan indien vaststaat dat deze eindbestemming Israël heeft.
- gelast de Staat (hier: de minister) om binnen zes weken na dit arrest de herbeoordeling van de AV009 opnieuw uit te voeren met inachtneming van hetgeen in deze uitspraak is overwogen en een nieuwe beslissing te nemen en die aan Oxfam Novib c.s. bekend te maken;
brengt in de omstandigheden van dit geval mee dat de rechter niet zelf oordeelt over de vraag of een duidelijk risico bestaat op ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht als bedoeld in art. 2 lid 2, onder c, EUGS
Verhouding tot eerdere rechtspraak
De vergelijking is beperkt tot de rechterlijke rol. De terughoudende toetsing sluit aan bij het aangeleverde arrest uit 2002. Die oudere zaak betrof echter een bevel tegen deelname aan oorlogsgeweld, niet de herbeoordeling van deze exportvergunning. Het Haagse hof kwam in 2024 zelf tot een oordeel over het duidelijke risico; de Hoge Raad corrigeert juist die stap in cassatie. Dat is een correctie binnen dezelfde procedure, geen uitdrukkelijke herziening van eerdere eigen rechtspraak. Voor de overige onderdelen kan deze beperkte vergelijking geen algemene jurisprudentielijn vaststellen.
Bronpassages bij deze uitleg
de burgerlijke rechter, zeker in kort geding, het handelen van de Staat op het gebied van buitenlands beleid en (nationale en internationale) veiligheid met grote terughoudendheid dient te toetsen.
de burgerlijke rechter, zeker indien het gaat om een kort geding, een grote mate van terughoudendheid aan de dag zal moeten leggen bij de beoordeling van vorderingen
de Staat te bevelen zich met onmiddellijke ingang te onthouden van (deelname aan) verder oorlogsgeweld tegen de Federale Republiek Joegoslavië
De conclusie is dat er een duidelijk risico bestaat dat naar Israël uit te voeren F-35 onderdelen gebruikt zullen worden bij het begaan van ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht in de zin van art. 2 lid 2 onder c) EUGS.
had het hof dus niet – zoals het in rov. 5.6-5.19 heeft gedaan – zelf mogen beoordelen of zich een duidelijk risico op ernstige schendingen van het internationaal humanitair recht in de zin van art. 2 lid 2, onder c, EUGS voordoet
Reikwijdte en beperkingen
- Het betreft een kort geding. De Hoge Raad beoordeelt niet zelf of het duidelijke risico in deze zaak bestaat.
- De uitkomst van de opgedragen nieuwe ministeriële beoordeling en eventuele latere wijzigingen van de vergunningregeling zijn niet aangeleverd. Deze bespreking geeft daarom geen actuele toestemmingstoets voor concrete leveringen.
- De vergelijking omvat alleen de aangeleverde uitspraken en is niet uitputtend.
- De bespreking volgt de in het arrest toegepaste regelgeving. De actuele wetsversies en de gevolgen van de in het arrest genoemde wijziging van het EU Gemeenschappelijk Standpunt in 2025 zijn niet afzonderlijk onderzocht.
Uitspraken en wetsartikelen
- ECLI:NL:HR:2025:1435
- ECLI:NL:GHDHA:2024:191
- ECLI:NL:HR:2002:AE5164
- ECLI:EU:C:1961:11. (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:1979:28 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:1979:30 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:1982:335
- ECLI:EU:C:1998:148 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:2012:748 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:2017:814 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:2020:289 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:EU:C:2023:270 (interne bronpagina niet beschikbaar)
- ECLI:NL:GHDHA:2024:191.
- ECLI:NL:HR:2001:ZC3693
- ECLI:NL:HR:2004:AN8071
- ECLI:NL:HR:2004:AO6012
- ECLI:NL:HR:2006:AU7935
- ECLI:NL:HR:2019:1409
- ECLI:NL:HR:2020:1148
- ECLI:NL:HR:2020:956
- ECLI:NL:HR:2024:922
- ECLI:NL:RBDHA:2023:19744
- ECLI:NL:RBDHA:2023:19744.
- ECLI:NL:PHR:2024:1279
- Artikel 5 Besluit strategische goederen
- Artikel 11 Besluit strategische goederen
- Artikel 6a Besluit strategische goederen
- Artikel 13 Besluit strategische goederen
- Artikel 8 Regeling Algemene Vergunning NL009
- Artikel 3 Regeling Algemene Vergunning NL009
- Artikel 1(1bis) EU Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB (historische versie 17 september 2019)
- Artikel 2(2)(c) EU Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB (historische versie 17 september 2019)
- Artikel 7 Wapenhandelsverdrag
- Artikel 296 BW
- Artikel 81 RO
- Artikel 162 BW
- Artikel 163 BW
- Artikel 1 Besluit strategische goederen
- Artikel 24 VEU
- Artikel 29 VEU
- Artikel 31 Weens Verdragenverdrag
- Artikel 32 Weens Verdragenverdrag
- Artikel 1 Wapenhandelsverdrag
- Artikel 14 Wapenhandelsverdrag
- Artikel 5 Wapenhandelsverdrag
- Artikel 6 Wapenhandelsverdrag
De gekoppelde wetsbron heeft geen gecontroleerde tijdsversie voor deze zaak. Raadpleeg voor toepassing de relevante historische tekst en eventuele overgangsregels.
Deze bespreking is met AI voorbereid. De rechterlijke brontekst en de redactionele uitleg zijn afzonderlijke teksten.