Uitspraak uitgelegd

Collectieve droogteschadeclaim tegen drinkwaterbedrijven niet-ontvankelijk

Droogteschade landelijk berekenen en vervolgens verdelen over drinkwaterbedrijven en landbouwbedrijven: die aanpak van Stichting Droogteschade Waterwinning (SDW) doorstaat de WAMCA-ontvankelijkheidstoets niet. De Rechtbank Oost-Brabant verklaart SDW in haar eindvonnis van 11 november 2026 niet-ontvankelijk. De voorgestelde methode kon onvoldoende vaststellen welk landbouwbedrijf door welk drinkwaterbedrijf schade had geleden. Dat is geen inhoudelijke afwijzing van afzonderlijke schadeclaims.

Instantie
Rechtbank Oost-Brabant
Uitspraakdatum
2026-11-11
Publicatie bron
2026-11-11

In het kort

  • De Rechtbank Oost-Brabant verklaart SDW niet-ontvankelijk in haar collectieve droogteschadeclaim tegen acht drinkwaterbedrijven; een inhoudelijke behandeling blijft uit.
  • Ook onder de WAMCA moet per landbouwbedrijf kunnen worden vastgesteld of het schade lijdt en welk drinkwaterbedrijf daarvoor verantwoordelijk is. De voorgestelde landelijke schadepot waarborgt dat niet.
  • Het Landelijk Hydrologisch Model is te grofmazig om individuele aanspraken door specifieke grondwateronttrekkingen vast te stellen.
  • Voor de afzonderlijke verklaringen voor recht maakte SDW onvoldoende aannemelijk dat collectief procederen efficiënter en effectiever was dan individuele vorderingen.
  • SDW moet per drinkwaterbedrijf € 42.556 aan proceskosten betalen, waarbij de vergoeding voor het advocatensalaris is verdrievoudigd.

Waarom deze zaak belangrijk is

Voor landbouwbedrijven blijft doorslaggevend dat hun eigen schade aan een grondwateronttrekking van het aangesproken drinkwaterbedrijf kan worden gekoppeld. Voor belangenorganisaties onderstreept deze zaak dat een collectieve methode de grondslag van individuele aanspraken niet mag vervangen. Het oordeel sluit niet iedere collectieve actie over droogteschade uit, maar laat deze landelijke schadepot en deze wijze van bundeling niet toe.

SDW wilde één landelijke regeling voor verleden en toekomst

SDW wilde een vereenvoudigde afwikkeling van droogteschade door grondwaterwinning: eerst de totale landelijke schade berekenen, daarna bepalen welk deel de drinkwaterbedrijven moesten betalen en hoe de vergoeding onder landbouwbedrijven werd verdeeld. De vordering omvatte nog niet vergoede schade uit de voorafgaande twintig jaar én toekomstige schade. Voor het verleden vroeg SDW een betaling ineens; voor de toekomst wilde zij jaarlijkse berekening en tijdige uitkering van de vergoeding.

Bronpassages bij deze uitleg

SDW wil voor hen met deze collectieve actie kort gezegd bereiken dat met een (relatief) eenvoudig toepasbare, snelle en kostenefficiënte methode kan worden berekend wat de totale schade is die deze landbouwbedrijven landelijk bezien lijden door de grondwateronttrekkingen.

Volgens SDW kan de vergoeding voor die schade – naar rato te betalen door de Drinkwaterbedrijven – ook met een (relatief) eenvoudige, snelle en kostenefficiënte methode worden verdeeld over alle gedupeerde landbouwbedrijven.

De collectieve actie van SDW ziet zowel op droogteschade die in de afgelopen twintig jaren is geleden (voor zover die schade nog niet is vergoed) als op droogteschade die in de toekomst nog zal worden geleden.

Voor het verleden wil SDW een betaling ineens die alle geleden schade dekt. Voor de toekomst wil SDW dat de jaarlijks te lijden schade op een juiste manier wordt berekend en tijdig wordt uitgekeerd.

Bundeling vervangt het causale verband niet

Bij het begroten van de omvang van schade biedt de WAMCA ruimte om enigszins te abstraheren van individuele omstandigheden. Die ruimte geldt niet voor de vraag óf een schadeclaim bestaat. Ook bij bundeling moet per landbouwbedrijf kunnen worden vastgesteld dat het droogteschade lijdt door een onttrekking van het verantwoordelijke drinkwaterbedrijf. De landelijke schadepot met globale verdeelsleutels waarborgde die band niet: bedrijven zouden kunnen betalen voor schade die zij niet veroorzaakten, terwijl niet voor ieder landbouwbedrijf werd vastgesteld of het schade had geleden. Voor deze aanpak ontbrak volgens de rechtbank een deugdelijke grondslag.

Bronpassages bij deze uitleg

Dit abstraheren van individuele omstandigheden is mogelijk bij het bepalen van de omvang van de schadeclaims, maar niet bij het vaststellen van het bestaan van die claims

In dit geval betekent dit dat voor elk landbouwbedrijf moet kunnen worden vastgesteld of deze droogteschade lijdt als gevolg van grondwateronttrekking, en welk van de Drinkwaterbedrijven voor die onttrekking verantwoordelijk is.

Inherent aan een verdeling van de schadelast op basis van een dergelijke globale verdeelsleutel is dat een drinkwaterbedrijf aansprakelijk kan worden gehouden voor schade die het niet zelf heeft veroorzaakt.

Binnen de aanpak die SDW voorstaat is niet voorzien in een manier om voor elk landbouwbedrijf, ook die zonder schaderegeling, vast te stellen of droogteschade is geleden.

De rechtbank is van oordeel dat een juridische en feitelijke grondslag daarvoor ontbreekt.

Het landelijke model is te grofmazig voor individuele aanspraken

Het door SDW voorgestelde Landelijk Hydrologisch Model (LHM) kon volgens de rechtbank niet vaststellen of een afzonderlijk landbouwbedrijf schade leed door een specifieke onttrekking. Daarvoor is de landelijke schaal te grofmazig. Bovendien houdt het model geen rekening met eventuele lokale maatregelen om schade te voorkomen. Het probleem betrof dus niet alleen de hoogte van de vergoeding, maar ook het bestaan van de aanspraak. De gevorderde landelijke schadeafwikkeling strandt daarom als summierlijk ondeugdelijk op artikel 1018c lid 5 onder c Rv, zonder inhoudelijke behandeling.

Bronpassages bij deze uitleg

Het Landelijk Hydrologisch Model (LHM) waar SDW haar aanpak op baseert

Zoals SDW stelt in de dagvaarding, is het LHM een landelijk model en vanwege de schaalgrootte te grofmazig om op lokaal niveau grondwaterstandsverlaging als gevolg van een specifieke waterwinning te berekenen.

SDW heeft niet weersproken dat het model onder meer ook geen rekening houdt met eventuele lokale maatregelen die een drinkwaterbedrijf heeft getroffen om schade te voorkomen.

Het LHM doet daarmee onvoldoende recht aan de werkelijkheid op perceelsniveau en is daarom niet geschikt om per landbouwbedrijf vast te stellen of droogteschade is geleden als gevolg van een bepaalde grondwateronttrekking door een van de Drinkwaterbedrijven.

De collectieve vordering van SDW is voor wat betreft de onderdelen 2.A en 2.B dus summierlijk ondeugdelijk in de zin van artikel 1018c lid 5 aanhef en sub c Rv en kan niet inhoudelijk worden behandeld.

Toekomstige schade verschilt van toekomstige grondwateronttrekking

Voor de gevraagde regeling voor de toekomst maakt de rechtbank een belangrijk onderscheid. Artikel 6:105 BW kan ruimte bieden voor vergoeding van schade die later ontstaat door een gebeurtenis die al heeft plaatsgevonden. Dat is iets anders dan schade door grondwateronttrekkingen die nog moeten plaatsvinden. Zolang die schadeveroorzakende gebeurtenis niet heeft plaatsgevonden, bestaat volgens de rechtbank nog geen aansprakelijkheid. De door SDW gevraagde collectieve afwikkeling van schade door toekomstige onttrekkingen is daarom niet mogelijk.

Bronpassages bij deze uitleg

Op grond van artikel 6:105 lid 1 BW kan de rechtbank beslissen over toekomstige schade in situaties waarin de schadeveroorzakende gebeurtenis al wel heeft plaatsgevonden maar de omvang van de schade nog niet vaststaat omdat (een deel van) die schade pas later zal intreden.

Zolang de schadeveroorzakende gebeurtenis nog niet heeft plaatsgevonden is van aansprakelijkheid echter geen sprake en is een veroordeling tot vergoeding daarvan dus niet mogelijk.

Van een collectieve afwikkeling van droogteschade die zal worden geleden als gevolg van toekomstige grondwateronttrekkingen kan dan ook geen sprake zijn.

Losse verklaringen voor recht maken deze actie niet efficiënter

SDW wilde ook zonder het landelijke model beslissingen krijgen over uitgangspunten voor de schadeberekening. Zulke beslissingen kunnen volgens de rechtbank behulpzaam zijn bij afzonderlijke schaderegelingen, maar maken deze claims nog niet geschikt voor gezamenlijke afwikkeling. Per landbouwbedrijf blijft een individuele beoordeling nodig, onder meer van bestaande schaderegelingen en mogelijke verjaring; in veel gevallen vergt dat lokaal onderzoek. SDW maakte onvoldoende aannemelijk dat de collectieve procedure voor deze verklaringen efficiënter en effectiever was dan individuele vorderingen. Ook aan de ontvankelijkheidsvoorwaarde van artikel 1018c lid 5 onder b Rv was daarom niet voldaan.

Bronpassages bij deze uitleg

SDW stelt dat ook als het LHM niet zou kunnen worden toegepast, haar vordering er toch toe kan leiden dat de rechtbank een collectieve schaderegeling vaststelt

De rechtbank zou hiermee een aantal correcties kunnen aanbrengen op de wijze waarop de Drinkwaterbedrijven – in navolging van de ACSG – droogteschade plegen te berekenen, wat volgens SDW (ook) zou kunnen leiden tot een collectieve schaderegeling.

De rechtbank overweegt dat een rechterlijke beslissing over deze kwesties wellicht behulpzaam zou kunnen zijn bij het treffen van schaderegelingen tussen de afzonderlijke landbouwbedrijven en het drinkwaterbedrijf binnen wiens verzorgingsgebied zijn perceel zich bevindt.

In veel gevallen zal daarvoor lokaal onderzoek nodig zijn want landelijke modellen zoals het LHM kunnen daarvoor niet worden gebruikt.

Zo ja, dan zal moeten worden beoordeeld of de getroffen schaderegeling aan het gedupeerde landbouwbedrijf juridisch ruimte biedt om alsnog aanvullend schade te vorderen.

Als nog geen schade is vergoed dan zal moeten worden beoordeeld of de vordering eventueel geheel of gedeeltelijk is verjaard.

De conclusie moet daarom luiden dat SDW niet voldoende aannemelijk heeft gemaakt dat het instellen van deze collectieve vordering, ter verkrijging van verklaringen van recht over de in r.o. 5.37 vermelde kwesties, efficiënter en effectiever is dan het instellen van een individuele vordering.

Dit laatste is op grond van artikel 1018c lid 5 aanhef en onder b Rv een voorwaarde voor ontvankelijkheid van een collectieve vordering.

Het eerdere tussenvonnis liet de ontvankelijkheid nog open

Het tussenvonnis van 10 december 2025 stond niet in de weg aan deze uitkomst. De Rechtbank Oost-Brabant had toen vastgesteld dat zij bevoegd was en dat de WAMCA materieel en temporeel toepasselijk was. Zij had de ontvankelijkheid en de inhoudelijke beoordeling uitdrukkelijk opengelaten. In het eindvonnis past zij hetzelfde WAMCA-regime toe. De toepasselijkheid van de collectieve procedure moet dus worden onderscheiden van de vraag of de concrete vordering de ontvankelijkheidstoets doorstaat.

Bronpassages bij deze uitleg

In het tussenvonnis van 10 december 2025 heeft de rechtbank geconcludeerd dat zij bevoegd is om te beslissen over de vordering die SDW heeft ingesteld.

Daarnaast heeft de rechtbank geoordeeld dat op die vordering de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (WAMCA) zowel materieel als temporeel van toepassing is.

Dit tussenvonnis gaat niet over de vraag of is voldaan aan de ontvankelijkheidseisen die de WAMCA stelt aan een collectieve actie, en het bevat ook geen inhoudelijke beoordeling van de zaak.

De rechtbank heeft de vorderingen van SDW beoordeeld met inachtneming van het WAMCA-regime.

Niet-ontvankelijkheid met verdrievoudigd advocatensalaris

Het dictum verklaart SDW niet-ontvankelijk en veroordeelt haar tot € 42.556 aan proceskosten per drinkwaterbedrijf. Op grond van artikel 1018l lid 1 Rv verdrievoudigt de rechtbank de vergoeding voor de advocatensalarissen wegens de summierlijke ondeugdelijkheid van de collectieve vordering als geheel, hoewel de niet-ontvankelijkheid deels op andere gronden berust. Een factor vijf acht zij uit billijkheid niet passend: de drinkwaterbedrijven konden gezamenlijk procederen en daarmee efficiencyvoordelen behalen. Bij niet-tijdige betaling kunnen de in het dictum genoemde rente en extra kosten volgen.

Bronpassages bij deze uitleg

verklaart SDW niet-ontvankelijk in haar vordering,

veroordeelt SDW in de proceskosten van elk van de Drinkwaterbedrijven, ieder voor zich, van € 42.556,00,

Op grond van artikel 1018l lid 1 Rv kan de rechtbank, indien summierlijk gebleken is van de ondeugdelijkheid van de vordering, het advocatensalaris van de wederpartij maximaal vervijfvoudigen, tenzij de billijkheid zich daartegen verzet.

De vordering is uiteindelijk weliswaar deels op andere gronden niet-ontvankelijk verklaard

maar van de collectieve vordering als geheel, zoals SDW die in de dagvaarding heeft gepresenteerd en waartegen de Drinkwaterbedrijven verweer hebben moeten voeren, heeft de rechtbank vastgesteld dat deze summierlijk ondeugdelijk is.

De rechtbank ziet hierin aanleiding de vergoeding van de salarissen te verdrievoudigen.

Om redenen van billijkheid zal de rechtbank de vergoeding niet vervijfvoudigen. De rechtbank houdt er daarbij rekening mee dat de Drinkwaterbedrijven gezamenlijk hebben kunnen optrekken in deze procedure met de daarbij horende efficiencyvoordelen.

te vermeerderen met € 98,00 plus de kosten van betekening als SDW niet tijdig aan de veroordelingen voldoet en het vonnis daarna wordt betekend,

veroordeelt SDW tot betaling van de wettelijke rente als bedoeld in artikel 6:119 BW over de proceskosten als deze niet binnen veertien dagen na aanschrijving zijn betaald,

Individuele droogteschade blijft afzonderlijk te beoordelen

De niet-ontvankelijkheid van deze collectieve actie betekent niet dat een afzonderlijk landbouwbedrijf geen aanspraak kan hebben. Die aanspraak moet worden gericht tegen het drinkwaterbedrijf dat de schade heeft veroorzaakt. Voor de beoordeling blijft in veel gevallen lokaal onderzoek nodig. Komt het landbouwbedrijf met het drinkwaterbedrijf niet tot overeenstemming over zijn recht op vergoeding, dan kan het naar de civiele rechter. Het eindvonnis stelt zelf geen individuele schadevergoedingen vast.

Bronpassages bij deze uitleg

Andersom heeft elk landbouwbedrijf dat schade lijdt door onttrekking van grondwater door een drinkwaterbedrijf, ter zake van die schade een vorderingsrecht op dat betreffende drinkwaterbedrijf.

In veel gevallen zal daarvoor lokaal onderzoek nodig zijn want landelijke modellen zoals het LHM kunnen daarvoor niet worden gebruikt.

Een landbouwbedrijf dat het niet eens kan worden met het drinkwaterbedrijf over zijn recht op schadevergoeding, kan zich wenden tot de civiele rechter.

SDW kan daarom niet worden ontvangen in haar vordering en aan een inhoudelijke beoordeling van de zaak wordt niet toegekomen.

Verhouding tot eerdere rechtspraak

Het eindvonnis is verenigbaar met het eerdere tussenvonnis in dezelfde procedure. Daarin besliste de rechtbank over haar bevoegdheid en de toepasselijkheid van de WAMCA, maar liet zij de ontvankelijkheid uitdrukkelijk open. Het eindvonnis neemt die toepasselijkheid over en toetst vervolgens de concrete vordering op ondeugdelijkheid en doelmatige bundeling. De niet-ontvankelijkheid betreft dus een volgende processtap, geen herziening van het eerdere oordeel. Deze vergelijking omvat alleen de twee aangeleverde uitspraken.

Bronpassages bij deze uitleg

Dit tussenvonnis gaat niet over de vraag of is voldaan aan de ontvankelijkheidseisen die de WAMCA stelt aan een collectieve actie, en het bevat ook geen inhoudelijke beoordeling van de zaak.

In het tussenvonnis van 10 december 2025 heeft de rechtbank geconcludeerd dat zij bevoegd is om te beslissen over de vordering die SDW heeft ingesteld.

Daarnaast heeft de rechtbank geoordeeld dat op die vordering de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (WAMCA) zowel materieel als temporeel van toepassing is.

Uit al het voorgaande volgt dat de collectieve vordering van SDW zoals zij die primair heeft gepresenteerd summierlijk ondeugdelijk is omdat een collectieve landelijke schadeafwikkeling zoals SDW die voorstaat niet past in het systeem van de wet.

Het enkel beslissen op de gevorderde verklaringen voor recht, waar SDW subsidiair om verzoekt, gaat geen collectieve schaderegeling opleveren, omdat de vorderingen van de landbouwbedrijven niet gebundeld kunnen worden behandeld.

Reikwijdte en beperkingen

  • Het vonnis beoordeelt de ontvankelijkheid van de door SDW voorgestelde landelijke aanpak en stelt geen individuele schadevergoedingen vast.
  • De vergelijking beperkt zich tot het eerdere tussenvonnis in dezelfde procedure en geeft geen uitputtend beeld van de rechtspraak over collectieve acties.
  • De toepasselijke wetsversies zijn niet afzonderlijk onderzocht.

Uitspraken en wetsartikelen

De gekoppelde wetsbron heeft geen gecontroleerde tijdsversie voor deze zaak. Raadpleeg voor toepassing de relevante historische tekst en eventuele overgangsregels.

Deze bespreking is met AI voorbereid. De rechterlijke brontekst en de redactionele uitleg zijn afzonderlijke teksten.