8. Oneigenlijk gebruik
8.1 Oneigenlijk grondgebruik
8.1.1 Verjaring
Er zijn twee vormen van verjaring mogelijk: de verkrijgende en bevrijdende verjaring. Beide vormen van verjaring leiden tot eigendomsovergang, tot verkrijging onder bijzondere titel.
Verkrijgende verjaring
Voor verkrijgende verjaring bepaalt artikel 3:99 Burgerlijk Wetboek (BW), dat een bezitter te goeder trouw het recht op een onroerende zaak verkrijgt door een onafgebroken bezit van tien jaren. Een bezitter is te goeder trouw wanneer hij zich redelijkerwijze als rechthebbende mocht beschouwen (3:118 BW).
Bevrijdende verjaring
Over bevrijdende verjaring wordt in artikel 3:105 BW geregeld dat hij die een goed bezit op het tijdstip waarop de rechtsvordering strekkende tot beëindiging van het bezit wordt voltooid, dat goed verkrijgt, ook al was zijn bezit niet te goeder trouw. Bij deze vorm van verjaring gaat het om de verjaring van de rechtsvordering tot beëindiging van het bezit. Hiermee wordt bedoeld de vordering die Waterschap Zuiderzeeland kan instellen om haar recht op de onroerende zaak te handhaven, zoals de vordering tot revindicatie of verklaring voor recht. Op het moment dat de verjaringstermijn is voltooid, verkrijgt degene die de onroerende zaak op dat moment bezit het eigendom hiervan. Het maakt hierbij niet uit of iemand te goeder of te kwader trouw is. De verjaringstermijn is in dit geval twintig jaar.
Degene die zich op verjaring beroept, moet aantonen dat hij bezitter is. Artikel 3:107 BW omschrijft bezit als het houden van de onroerende zaak voor zichzelf. Verjaring wordt gestuit door te handhaven op oneigenlijk in gebruik genomen grond, door bijvoorbeeld het perceel te laten ontruimen.
Wandelende insteken
In het kader van het project Duurzame oevers heeft Waterschap Zuiderzeeland in 2014 een proefproces gehouden ten aanzien van ‘wandelende insteken’. Waterschap Zuiderzeeland had voor het duurzaam inrichten van de tochten aan weerszijden van de tochten 2,5 tot 3,5 meter grond nodig. In de meeste gevallen was de grond in eigendom van of in gebruik bij agrariërs. Om te bepalen hoeveel grond er exact nodig was werd er een nieuw tochtprofiel bepaald. Bij het inmeten en intekenen hiervan is gebleken dat in de loop der jaren sinds de aanleg van de Noordoostpolder een strook grond langs de percelen is ontstaan, zodat de insteek ten opzichte van de kadastrale grens is verschoven (wandelende insteken). Als gevolg hiervan bevindt de insteek zich niet meer op dezelfde plek als de kadastrale grens.
Ten behoeve van het proefproces is er door Waterschap Zuiderzeeland opdracht gegeven aan het Kadaster om onderzoek te doen naar de eigendomsgrenzen en de oorzaak van de verschuiving. Hieruit is gebleken dat de kadastrale grenzen (en de kadastrale grootte) juist zijn ingemeten en goed reconstrueerbaar zijn. De discrepantie tussen de kadastrale grens en de feitelijke situatie is veroorzaakt door de opgetreden daling van het maaiveld. Echter kan er niet worden vastgesteld of bodemdaling de enige oorzaak is, het ploegen en telen tot op de insteek v.d. sloot kan ook effect hebben op de stabiliteit van het sloottalud met als mogelijk gevolg het opschuiven van de slootrand
De rechtbank Midden-Nederland d.d. 8-10-2014 heeft Waterschap Zuiderzeeland in het gelijk gesteld, en geoordeeld dat ‘wandelende insteken’ niet door verjaring danwel door natrekking in eigendom kunnen komen bij de agrariër. In een zaak tussen een agrariër en Waterschap Zuiderzeeland komt het hof in het arrest van 04-09-2018 Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden tot dezelfde conclusie.
8.1.2 Handhaving
Bij de aanpak van het oneigenlijk grondgebruik wordt uitgegaan van privaatrechtelijke handelen. Hierbij handelt Waterschap Zuiderzeeland als rechtspersoon, eigenaar en rechthebbende van de grond. Het doel is het terugvorderen van eigendom en het voorkomen van het verlies van eigendom door verjaring. Als eigenaar heeft Waterschap Zuiderzeeland op grond van artikel 5:2 BW het recht om de grond op te eisen.
Privaatrechtelijke handhaving geschiedt aan de hand van het volgende stappenplan.
Stap 1: Constatering
Een situatie van het oneigenlijk gebruik wordt geconstateerd. Aan de hand van de geconstateerde situatie wordt bepaald: - wie de overtreder is; - wat gebruikt wordt; - waar de grond in gebruik is; - of er wellicht toezeggingen zijn gedaan of een oud contract aanwezig is die het gebruik toestaan; - hoeveel gebruikt wordt; - waarom de grond gebruikt wordt; - sinds wanneer de grond wordt gebruikt.
Stap 2. Legalisatieonderzoek
Er wordt een onderzoek gedaan of legalisatie mogelijk en wenselijk is. Als legalisatie mogelijk en wenselijk is, wordt het perceel aan de gebruiker te koop of te huur aangeboden. Er wordt gehandhaafd als er niet gelegaliseerd kan worden.
Stap 3. Voormelding
De overtreder wordt door middel van een brief verzocht de oneigenlijke situatie zelf te wijzigen door de grond te ontruimen en niet meer te gebruiken. Er kan een afspraak worden gemaakt waarin het beleid wordt toegelicht.
Stap 4. Aanschrijven
Wanneer de overtreder na het eerste verzoek om de grond te ontruimen geen gehoor heeft gegeven, wordt de overtreder nogmaals door middel van een aangetekende brief verzocht de grond te ontruimen.
Stap 5: Gerechtelijke procedure
Indien de ontruiming na het tweede verzoek nog niet heeft plaatsgevonden, wordt aan het College van Dijkgraaf en Heemraden verzocht een vordering tot ontruiming in te mogen stellen. Indien het College positief besluit dient Waterschap Zuiderzeeland bij de burgerlijke rechter een vordering in tot ontruiming van het perceel en de overtreder wordt gedagvaard. De kosten voor de ontruiming, het herstel in de oorspronkelijke toestand, bodemverontreiniging en overige schade komen voor rekening van de overtreder.
Bijlage
Bijlage 1. Toelichting vergoedingssystematiek volledige schadeloosstelling
Vermogensschade
De vermogensschade wordt berekend op basis van:
1(Referentie)gegevens van, de door het Kadaster, geregistreerde transacties van landbouwgrond in het beheergebied over het voorliggende kalenderjaar;
2Informatie van de in het beheergebied werkzame (agrarische) makelaars.
De vermogensschade bedraagt bij verwerving van grond:
Te verwerven recht
Beperkingen
Vergoeding
Volledig eigendom
Geen
Marktwaarde
Wordt jaarlijks vastgesteld door college van Dijkgraaf en Heemraden
Regulier verpacht
60% van de marktwaarde
Gel. verpacht
60– 100% van de marktwaarde
Afhankelijk van de resterende looptijd van het pachtcontract
Blooteigendom
Erfpacht of opstalrecht
30– 70% van de marktwaarde
Afhankelijk van de sterkte van de rechtspositie van de zakelijk gerechtigde in vergelijking met de rechtspositie van de blooteigenaar.
Altijddurend erfpacht- of opstalrecht
50– 75% van de marktwaarde
Afhankelijk van de sterkte van de rechtspositie van de zakelijk gerechtigde in vergelijking met de rechtspositie van de blooteigenaar.
Tijdelijk erfpacht- of opstalrecht
30– 50% van de marktwaarde
Afhankelijk van de resterende looptijd en de sterkte van de rechtspositie van de gerechtigde in vergelijking met de rechtspositie van de blooteigenaar.
Bij de vestiging van een erfdienstbaarheid of wanneer er een gedoogplicht wordt opgelegd, bedraagt de vermogensschade 85% van de vrije marktwaarde van de grond.
Inkomensschade
Waterschap Zuiderzeeland vergoedt de inkomensschade, over de oppervlakte van de te verwerven grond van de rechthebbende, omdat deze blijvend inkomen mist over de te verwerven grond. De inkomensschade wordt berekend door het gemiddelde saldo van een landbouwbedrijf, met een gemiddeld bouwplan, te kapitaliseren.
Kapitalisatiefactoren per rechthebbende
Rechthebbende
Kapitalisatiefactor
Eigenaar
10
Pachter van een hoeve (indien zowel de opstallen als het land door dezelfde pachter van de verpachter worden gepacht)
9
Pachter van los land (reguliere pacht)
8
Pachter (geliberaliseerde pacht)
1t/m 8 (afhankelijk van de resterende looptijd)
Vanuit de onteigeningssystematiek dient de rechthebbende na de eigendomsoverdracht in dezelfde vermogenssituatie te verkeren als voordien. De voordelen van de onteigening dienen te worden verrekend met de nadelen. Hiertoe wordt het rendement (4%) voortkomend uit het vrijkomend kapitaal uit de vermogensschade op de inkomensschade in mindering gebracht.
Overige (eenmalige) schade
Bij de vaststelling van de schadeloosstelling dient ook de overige schade, specifiek voor de situatie, te worden vergoed. Waterschap Zuiderzeeland bepaalt voor de volgende onderdelen de volgende vergoeding:
a.Werkstrookvergoeding
Gedurende het jaar van uitvoering van de (project)werkzaamheden dient een werkstrook ter beschikking te worden gesteld, waarvan de breedte afhankelijk is van het uit te voeren project. De eigenaar/gebruiker ontvangt een vergoeding voor de inkomsten die dat jaar van de werkstrook worden gemist. De hoogte van de vergoeding is afhankelijk van onder andere het geteelde gewas.
b.Bewerkingsvergoeding
Om de werkstrook onkruidvrij te houden wordt er een bewerkingsvergoeding uitgekeerd. Deze vergoeding volstaat voor 4 bewerkingen van de grond tegen onkruid.
c.Mestplaatsingsruimte
De werkstrook kan in het jaar van uitvoering van het project niet worden opgegeven voor de gecombineerde opgave. Deze strook telt dan ook niet mee voor de berekening van de mestplaatsingsruimte. De eigenaar/gebruiker ontvangt een vastgestelde vergoeding, welke is gebaseerd op de maximale aanvoer van dierlijk mest per ha, vermenigvuldigd met de gemiddelde vergoeding die in het gebied wordt ontvangen voor mestaanvoer. Indien de rechthebbende als gevolg van het niet kunnen gebruiken van de werkstrook mest moet afvoeren, worden de dan geldende kosten per ha. van afvoer van rundveemest voor zijn bedrijf vergoed.
d.Vergoeding in verband met basispremie, eko-regelingen, subsidies e.d.
Indien de rechthebbende van de werkstrook aantoonbaar inkomsten mist omdat basispremie/eko-regelingen GLB niet benut kunnen worden of bepaalde subsidies komen te vervallen, ontvangt de rechthebbende een vergoeding voor deze gemiste inkomsten, waarbij de vergoeding afhankelijk is van de looptijd van de betreffende basispremie/ekoregelingen of subsidies. Indien de resterende looptijd niet kan worden bepaald of langer is dan 10 jaar, dan is de maximale kapitalisatiefactor bij deze vergoeding de factor 10.
e.Graslandvergoeding
Bij grasland ontvangt de rechthebbende een frees-, inzaai- en een gewasdervingsvergoeding. De vergoeding is gebaseerd op de oppervlakte die wordt gebruikt als werkstrook en eventueel over de berekende oppervlakte waarop vrijkomende grond wordt uitgeschoven.
f.Uitschuif- en egaliseervergoeding
De rechthebbende heeft de keuze om bij de (project)werkzaamheden vrijkomende grond te ontvangen of te laten afvoeren. Bij de ontvangst van grond wordt een egaliseervergoeding toegekend. Deze vergoeding wordt berekend over de oppervlakte waarover de grond wordt verspreid, waarbij in verband met uitlevering, de theoretische hoeveelheid vrijkomende kubieke meters met de factor 1.2 wordt vermenigvuldigd. De vergoeding is gebaseerd op uitschuiven tot een laagdikte van 5 cm.
g.Maaivergoeding
Afhankelijk van het project worden de kosten vergoed voor het maaien van het talud. Door het maaien wordt de onkruiddruk verminderd zodat na realisatie van een werk een betere grasmat kan ontstaan. De maaivergoeding is gebaseerd op 3 maal maaien per jaar voor een periode van 3 jaar.
h.Behandelvergoeding
De rechthebbende ontvangt een eenmalige en vaste behandelvergoeding. Ingeval van mede-eigendom van de te verwerven grond worden de rechthebbenden voor de berekening van deze vergoeding als één partij beschouwd.
i.Deskundigenkosten
Bij een volledige schadeloosstelling is het gebruikelijk dat alle kosten die de rechthebbende moet maken, volledig voor vergoeding in aanmerking komen. Waaronder eventuele deskundigenkosten. Bij het bepalen van de hoogte van de deskundigenkosten wordt de ‘dubbele redelijkheidstoets’ toegepast. Hierbij wordt gekeken of 1) het redelijk is dat de rechthebbende een deskundige inschakelt en 2) of deze deskundige een redelijk tarief hanteert. Partijen dienen voorafgaand aan de onderhandelingen overeenstemming te hebben bereikt over de hoogte van de deskundigenkosten.
j.Werkstrook herstelvergoeding
Ter plaatse van de (voormalige) werkstrook, dient na uitvoering van de werkzaamheden, de conditie van de grond in een zo goed mogelijke staat te worden hersteld. Rechthebbende heeft recht op een vergoeding ten uitvoer van dit herstel. De vergoeding is gebaseerd op het eenmalig loswoelen van de (voormalige) werkstrook.
Bijlage 4. Voorbeeld tarievenlijst
Tarieven 2026 - Volledige schadeloosstelling en vestiging recht van opstal
Vermogensschade
Vergoeding cultuurgrond
Westelijke en centrale deel van de Noordoostpolder
€ xx. xx. xx
/ha
Oostelijk deel van de Noordoostpolder
€ xx. xx. xx
/ha
Glastuinbouwgebied van de Noordoostpolder
€ xx. xx. xx
/ha
Oostelijk Flevoland
€ xx. xx. xx
/ha
Zuidelijk Flevoland
€ xx. xx. xx
/ha
Vergoeding overige gronden
€ xx. xx. xx
watergangen/taluds/bermen tussen (semi)overheidspartijen, met het behoud van de bestemming “water” of gelijkwaardig
€ xx. xx. xx
/massa
Inkomensschade
Inkomensschade vergoeding
Noordoostpolder
€ xx. xx. xx
/ha
Oostelijk Flevoland
€ xx. xx. xx
/ha
Zuidelijk Flevoland
€ xx. xx. xx
/ha
Vergoeding in verband met Gemeenschappelijk landbouwbeleid
Basispremie
€ xx. xx. xx
/ha
Brons (ecoregeling)
€ xx. xx. xx
/ha
Zilver (ecoregeling)
€ xx. xx. xx
/ha
Goud (ecoregeling)
€ xx. xx. xx
/ha
Mestplaatsingsruimte
Afvoer mest veehouderij
€ xx. xx. xx
/ha
Mestplaatsingsruimte
Gemiste aanvoer mest
€ xx. xx. xx
/ha
rente vrijkomend kapitaal (t.b.v. inkomensschadevergoeding)
X%
Overige (eenmalige) schade
Werkstrookvergoeding
Op basis van gemiddeld saldo*
€ xx. xx. xx
/ha
Bewerkingsvergoeding
€ xx. xx. xx
Graslandvergoeding
Op basis van gemiddelde cijfers*
€ xx. xx. xx
Uitschuif- en egaliseervergoeding
€ xx. xx. xx
/are
Maaivergoeding
€ xx. xx. xx
/m1
Behandelvergoeding
€ xx. xx. xx
eenmalig
Deskundige kosten
€ xx. xx. xx
Werkstrookherstelvergoeding
€ xx. xx. xx
/ha
Overige en latere schade
€ xx. xx. xx
Minimumvergoeding bij vestiging recht van opstal
€ xx. xx. xx
per zaak
*De hoogte van de bedragen wordt jaarlijks vastgesteld door het college van DenH en worden niet openbaar gemaakt.
Tarieven 2026 - Uitgifte medegebruik
Bijzonderheden
Starttarief
Prijs
Pacht
(Primaire) waterkering - geliberaliseerd korter dan 6 jaar
€ xx. xx. xx
Vloeidijk erfpacht (start tarief)
Aftrek X% van regionorm
€ xx. xx. xx
p/ha
Overige verpachting - geliberaliseerd korter dan 6 jaar
€ xx. xx. xx
Loswal - Overslag/ lossing van:
Overslag/ lossing van:
Zand/grind/granulaat et cetera
€ xx. xx. xx
per ton
Containers
€ xx. xx. xx
per container
Stuksgoederen
€ xx. xx. xx
per lossing
Liggeld
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per etmaal
Opslag van goederen
€ xx. xx. xx
per etmaal
Overslag buiten loswal
Transportleiding
€ xx. xx. xx
per ton
Transportband over waterkering
€ xx. xx. xx
per ton
Gebruik waterkeringen en watergangen
Commercieel gebruik, tenzij standplaats of terras
€ xx. xx. xx
Standplaats
€ xx. xx. xx
per jaar
Terrassen
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per m2 per jaar
Tuinvergroting
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
Steiger of aanmeervoorziening
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per m2 per jaar
Woonboten
€ xx. xx. xx
Uitgifte duurzame energieopwekking
Verharde toegangspaden
€ xx. xx. xx
per m2 per jaar
Recht van overzwaai éénmalige vergoeding per eigenaar met een minimum van:
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per m2
Infrastructurele werken, niet zijnde openbare weg
€ xx. xx. xx
Jachtrechten
€ xx. xx. xx
per ha
Visrechten
Schubvisrecht
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per km oever p/j
€ xx. xx. xx
per ha
Aalvisrecht
€ xx. xx. xx
€ xx. xx. xx
per ha
Overige uitgiften
€ xx. xx. xx
Maatwerk
Reëel rendements-percentage
Basis rendement
Risico-opslag
Beheertoeslag
Rendements-percentage
Particulier gebruik
X%
X%
X%
X%
Commercieel gebruik
X%
X%
X%
X%
Agrarisch gebruik
X%
X%
X%
X%