Nota peilbeheer (2025)

1Drooglegging en ontwatering

Drooglegging is het verschil tussen het maaiveld en het waterpeil. De ontwateringsdiepte is het verschil tussen het maaiveld en de grondwaterstand, zoals aangegeven in de figuur hieronder. Het waterpeil en de grondwaterstand zijn niet 1 op 1 gelijk aan elkaar. In zandige gebieden is de relatie vrij direct, door de goede doorlatendheid van deze bodems. Bij klei- en veenbodems is deze relatie veel zwakker. Door het aanleggen van drainage wordt extra ontwaterd en de ontwateringsdiepte daarmee vergroot. Bij percelen met bemalen drainage is de relatie tussen slootpeil en grondwaterstand losgekoppeld en heeft het peilbesluit nauwelijks invloed op de vochthuishouding in een perceel. De pomp in de put waar de drains op afwateren bepaalt dan het grondwaterpeil.

De ontwateringsdiepte en de bodemopbouw beïnvloedt de vochthuishouding en die is erg bepalend voor de geschiktheid voor het grondgebruik. Het grondgebruik is dan ook sterk gerelateerd aan de bodemopbouw, met uitzondering van woonwijken waar is opgehoogd. De gewenste ontwatering wordt beïnvloed door middel van de slootafstand en eventuele aanwezige drainage én de drooglegging. Bij het peilbesluit is daarom de drooglegging een belangrijke factor waarop het in te stellen peil wordt gebaseerd.

Voor de te kiezen droogleggingen zijn richtwaarden opgesteld, rekening houdend met normale gemiddelde meteorologische omstandigheden. Met het Nederlandse weer en (veranderend) klimaat is er daarom regelmatig sprake van afwijking van deze normaal gemiddelde situatie en is altijd sprake van variatie in de grondwaterstand. In onderstaande tabel zijn de richtwaarden gegeven voor droogleggingen. Deze gelden ook voor te vergunnen peilen in peilafwijkingen.

Bodemtype

Grondgebruik

Veen

[m]

Klei

[m]

Moerige gronden

[m]

Zand

[m]

Grasland

≤ 0,40*

0,80 – 0,95

0,85 – 0,90

0,85 – 0,90

Akkerbouw

-

0,90 – 1,25

0,95 – 1,10

0,90 – 1,05

Glastuinbouw

0,55

0,85

-

0,55 – 0,80

Boomteelt

0,45

0,85

-

-

Bollenteelt

-

-

-

0,45 – 0,70

Agrarisch + natuur

≤ 0,40

-

-

-

Natuur

Afhankelijk van natuurdoeltype

Stedelijk**

1,20

*Drooglegging van ~40 cm is de richtlijn, maar kleiner kan bij voldoende draagvlak.

** Stedelijk gebied is doorgaans opgehoogd met zandig materiaal, waardoor de genoemde droogleggingsrichtlijn maar beperkt geldt voor de verschillende bodemsoorten. Ook hebben veel stedelijke gebieden een kleinere drooglegging, zeker wanneer ze zonder kruipruimte of kelder zijn gebouwd, of in veengebied staan.

2Vormen van peilregimes

Onderstaande tabellen beschrijven de vormen van peilbeheer die Rijnland toepast.

Vast peil

Beschrijving

Gehele jaar vast peil

Voordelen

Vaste condities voor berging, drainage en kwel/infiltratie van grondwater

Nadelen/

Beperkingen

Geen aansluiting op ecologische processen

Niet op maat facilitering agrarisch of natuurlijk landgebruik

Toepasbaarheid

Vooral in stedelijk gebied ter voorkoming van

(grond-)wateroverlast

In droogmakerijen waar peilverlaging tot extra kwel leidt

Zomer- en winterpeil

Beschrijving

Onderscheid tussen hoger peil in de zomer en lager peil in de winter

Overgang in voor- en najaar afhankelijk van weersomstandigheden

Verschil tussen zomer- en winterpeil sterk gebiedsafhankelijk

Voordelen

Optimale condities voor agrarisch landgebruik door extra berging te creëren in de winter en grondwateraanvulling mogelijk te maken in voorjaar en zomer

Nadelen/

Beperkingen

Weinig aansluiting op ecologische processen

Vraagt extra water in de zomer als de watervraag het hoogst is en aanvoer vaak lastig is

In zowel de zomer- als de winterperiode mag het peil geen ongewenste effecten hebben op berging, kwel, ecologische omstandigheden, etc.

Toepasbaarheid

Effectief voor faciliteren agrarisch landgebruik

Maatwerk voor marge tussen zomer- en winterpeil

Schommelend peil: Flexibel – natuurlijk

Beschrijving

Peil natuurlijk laten fluctueren door omstandigheden (neerslag/verdamping) met een boven- en (meestal een) ondergrens

Voordelen

Sluit aan bij ecologische processen

Minder inlaten en uitmalen nodig en daarmee een meer zelfvoorzienend watersysteem

Nadelen/

Beperkingen

Weinig beheersbaar waardoor lage (grond-)waterstanden en inlaatbehoefte samen kan vallen in meest kritische periode (nazomer veenweidegebied met extra veenoxidatie)

Gevolgen faciliteren landbouwgronden suboptimaal

Bij boven- en ondergrens mag het peil geen ongewenste effecten hebben op berging, kwel, ecologische omstandigheden, afkalving oevers, uitspoeling stoffen, etc.

Peilfluctuatie vraagt wat van de inrichting van het gebied (inundatiezones) en watergangen en moet mogelijk gepaard gaan met andere inrichtingsmaatregelen (bv. onderwaterdrainages)

Toepasbaarheid

Natuurgebieden, recreatiegebieden, (nieuw) bebouwd gebied

Voor het faciliteren van andere functies zijn gevolgen onvoldoende bekend

Schommelend peil: Dynamisch – actief gestuurd

Beschrijving

Actief peilbeheer door middel van uitmalen en inlaten met een boven- en ondergrens

Bandbreedte kan variëren gedurende de seizoenen en is doorgaans groter dan de beheermarges die nu rondom zomer- en winterpeil worden aangehouden

Voordelen

Meer flexibiliteit in peilsturing

Meer doelen met het peilbeheer te behalen, door meer ruimte voor peilschommelingen

Grondwater- of bodemvocht gestuurd peilbeheer mogelijk

Nadelen/

Beperkingen

Vergt goede afstemming/sturing tussen bodem- en watersysteem om droogte- en natschade te voorkomen

Vergt grotere inzet van de peilbeheerder

Waterbeheerder mengt zich meer in de verantwoordelijkheid voor grondwater, wat bij terreineigenaren ligt

Eventuele onbedoelde afwijkingen van het peil moeilijker geautomatiseerd te signaleren

Kan extra uitspoeling van stoffen of oeverafkalving veroorzaken

Toepasbaarheid

Landbouwgebieden en stedelijk gebied

Nog kennisvragen over gevolgen voor functies en impact op het waterbeheer buiten én binnen

3Begrippenlijst

Actualisatietermijn

Vaste termijn die werd opgelegd met als doel te borgen dat een peilbesluit actueel is. Wanneer deze termijn verstreken is moet het peilbesluit worden herzien. De plicht om peilbesluiten actueel te houden is nog steeds opgenomen in de omgevingsverordeningen van de Provincies Noord- en Zuid-Holland maar de rigide vaste actualisatietermijn is weggelaten. Daarmee is het de verantwoordelijkheid van het waterschap om in te schatten of een peil nog actueel is en zo niet te herzien.

Beheermarge

Geeft de onvermijdelijke variatie aan van het peil binnen een peilvak door bijvoorbeeld de inzet van een gemaal of door de wind.

Bosbo

Beheersysteem dat ondersteunt bij het operationele peilbeheer in Rijnland en de peilen veelal automatisch inregelt.

Draineren

•Draineren doet men via drainage, bestaande uit leidingen (drains) in de grond, waar water kan infiltreren. Dit is gericht op het vergroten van de ontwatering, zodat het land voldoende draagkracht heeft en natschade wordt voorkomen. De drainage komt boven of in de sloten uit en het peilbeheer kan invloed hebben op de drainagewerking.

•Onderwaterdrainage wordt onder het slootpeil aangelegd waarbij water passief de buizen in- en uit kan lopen. Doel is ontwateren in natte perioden en beperken van het uitzakken van grondwaterpeilen in droge perioden. Het peilbeheer stuurt de drainage werking

•Bij bemalen- of drukdrainage kan actief het grondwaterpeil worden beïnvloed door bemaling (afvoer) of infiltratie (aanvoer). De drains komen meestal in een pompput uit en zijn dus onafhankelijk van het peilbeheer.

Drooglegging

Afstand tussen de maaiveldhoogte en het waterpeil.

Droogleggingsrichtlijnen

Geven de bandbreedtes van de drooglegging die past bij de functie. De richtlijnen zijn uitgesplitst voor de verschillende soorten grondgebruik en bodemtype. De richtlijnen zijn gebaseerd op theoretische modellen en praktijkervaring voor gemiddelde situaties. Onder specifieke omstandigheden zoals kwel/infiltratie of wijze van drainage kan aanleiding zijn voor afwijking.

Dynamisch peilbeheer

Een type schommelend peilbeheer waar het peil actief wordt gestuurd tussen een vastgesteld minimum en maximum, rekening houdend met het seizoen en de (afwijkingen) van het ‘gemiddelde’ weer. Zie ook Bijlage 2.

Flexibel peilbeheer

Een type schommelend peilbeheer waar het peil op natuurlijke wijze (neerslag + verdamping) schommelt tussen een vastgesteld minimum en maximum. Wanneer de grenzen bereikt worden, stuurt Rijnland actief (uitmalen of inlaten). Zie ook Bijlage 2.

Landgebruik (functie)

De functie/bestemming zoals deze door de algemene democratie is bepaald en vastgelegd in een formeel ruimtelijk plan.

Wateroverlastnormering

Normering voor bescherming tegen wateroverlast zoals vastgelegd in omgevingsverordeningen van de provincies. Deze normering differentieert per landgebruik. Hij geeft aan hoeveel land maximaal mag inunderen vanuit de watergangen bij een bepaalde herhalingskans. De herhalingskans is gerelateerd aan de neerslagstatistiek van het KNMI. Zie ook hier voor meer info.

Onderbemaling

Een peilafwijking, dus een gebied, waar het waterpeil lager wordt gehouden dan in het aangrenzende peilvak, doorgaans met een pomp.

Ontwatering

Afstand tussen de maaiveldhoogte en de grondwaterstand.

Opbarsten

Verstoring van de bodem doordat de grondwaterdruk in het onderliggende zandpakket groter is dan het gewicht van de bovenliggende bodemlagen

Operationele marge

Geeft aan hoeveel speelruimte de peilbeheerder heeft om af te wijken van het streefpeil bij extreme omstandigheden, zoals langdurige droogte of zware verwachte neerslag.

Peilafwijking

Een gebied met een afwijkend peil ten opzichte van het peilvak. Een peilafwijking kan vergunningplichtig zijn (zie de Waterschapsverordening), maar wordt niet bestuurlijk vastgesteld.

Peilindexatie

Het peil tussentijds aanpassen aan de bodemdaling waardoor de drooglegging gelijk blijft. De aanpassing vindt dan plaats zonder aparte peilbesluitprocedure, maar wordt vastgelegd in het peilbesluit zelf.

Peilregime

Geeft aan of het peil het hele jaar door op eenzelfde peil staat of dat deze (per seizoen) verschilt. Mogelijk peilregimes zijn: vast peil, zomer- en winterpeil, flexibel peil en dynamisch peil. Dit wordt verder uitgelegd in bijlage 6.2.

Versnippering

Proces waarbij peilvakken worden opgeknipt. Dit is over het algemeen niet wenselijk, maar kan in sommige gevallen uitkomst bieden om bijvoorbeeld bodemdaling beter te kunnen remmen.

Voormalen

Voormalen is het actief uitmalen van water uit de watergangen wanneer veel neerslag is voorspeld. Hiermee creëren we extra bergingsruimte, zodat we actief de kans op wateroverlast verkleinen.