NDFF Opendata beleid

Afnemer: persoon die data uit de NDFF betrekt en inzet om uitspraken te doen over, of kennis op te doen van de natuur. Voor particulier of organisatie;

Beheer: functioneel, technisch en applicatiebeheer, alsmede het ten behoeve van de Stichting NDFF uitvoeren van preventief en correctief onderhoud en beheer van de softwareapplicaties van de NDFF;

Beheerder: medewerkers van de NDFF-uitvoeringsorganisatie, op dit moment valt het NDFF-team onder BIJ12/IPO;

Beschermde soorten: soorten volgens de Omgevingswet beschermd (zie Afdeling 11.2 Besluit activiteiten leefomgeving. Sommige beschermde soorten zijn gevoelig of kwetsbaar, andere niet.

Beveiligde data: data onder de tenzij-bepalingen, zoals van kwetsbare soorten en data van derden. Deze is via diensten toegankelijk voor geautoriseerde organisaties in gedetailleerde onbeveiligde weergave;

Bronhouder: partij die verantwoordelijk voor het inwinnen, actueel houden, opslaan en ter beschikking stellen van data en datasets. Bronhouder dient over voldoende gebruiksrechten en controle te beschikken om gegevens in de NDFF beschikbaar te stellen;

Commissie open data beleid: ingesteld door, en met mandaat van het medebestuur van de NDFF om te besluiten over datarestricties vanwege kwetsbaarheden, en welke personen namens organisaties daartoe geautoriseerd zijn;

Data: in de NDFF ingevoerde Natuurgegevens;

Databeheerder: partij die verantwoordelijk is voor het databeheer in de NDFF, meestal bronhouder, of dataleverancier, of aangewezen derden;

Dataleverancier: partij verantwoordelijk voor het daadwerkelijk toeleveren aan, en actueel houden, van specifieke datasets in de NDFF.

Dataset: een verzameling van data van een bronhouder;

Exploitatie: het opvragen en/of (her)gebruiken en/of ter beschikking stellen van NDFF of gedeeltes daarvan aan Gebruikers en derde(n). Natuurgegevens: op basis van een validatieprocedure gewaarborgde waarneming, met uitzondering van foto’s en geluidsbestanden en/of Uitgebreide natuurwaarnemingen, alsmede updates daarvan;

Geaggregeerde data: samengenomen data, meestal in ruimte of tijd, zoals de aanwezigheid of het aantal waarnemingen per kilometerhok;

Gevoelige soorten: soorten waarover gevoeligheden of kwetsbaarheden bestaan vanwege verschillende standpunten over juiste omgang met natuur en bescherming ervan. Een subset daarvan wordt daadwerkelijk aangewezen als kwetsbaar. Voor de overige soorten wordt voor bescherming van de soort openbaarmaking belangrijker geacht dan instellen van restricties.

Kwetsbare soorten: soorten vastgelegd door de NDFF in de ‘lijst kwetsbare soorten’ waarop restricties van toepassing zijn op de detaillocatie, omdat bescherming van de soort beter wordt gediend door restricties dan openbaarmaking. Dit vanwege aanzienlijke risico’s en gevolgen door vervolging en verstoring. Er is geen wettelijk vastgelegde lijst aan kwetsbare soorten. Kwetsbare soorten staan veelal op de Rode lijsten; een deel valt onder beschermde soorten;

Metadata: doorzoekbare beschrijvingen van gegevens, standaard op het niveau van de dataset. Hieronder vallen bronhouder, licenties, protocollen en werkwijzen. De Nederlandse overheidsstandaard hiervoor is DCAT-DONL;

Natuurgegeven: op basis van een validatieprocedure gewaarborgde waarneming van een dier- of plantensoort in Nederland, alsmede de aanpassing of bewerking van die waarneming, niet zijnde foto’s of geluidsbestanden;

NDFF: Nationale Databank Flora en Fauna, bestaande uit alle Data, de Natuurgegevens, de bijbehorende soft- en hardware, alsmede uit de aan de NDFF verbonden merk- en handelsnamen ‘NDFF’, ‘Het Natuurloket’, ‘Natuurloket’ en ‘Telmee’;

Open data: vrij toegankelijke data zonder kwetsbaarheden zoals voor natuur en personen. Open data dient te worden geciteerd, want deze omvat data waarbij bronvermelding gevraagd wordt;

Uitgebreide natuurwaarneming: waarneming of samenstel van natuurwaarnemingen al dan niet met toegevoegde metadata over de wijze van waarnemen met bijvoorbeeld waarneemprotocollen, aantallen waargenomen individuen, informatie over (territorium)gedrag, leefomstandigheden etc. Hieronder vallen ook waarnemingen, zoals territoria, broedparen, gebiedstotalen, etc die volgens vastgestelde waarneemprotocollen of automatische clusterprogramma’s worden bepaald;

Uitvoeringsorganisatie: in dit kader, organisatie die als taak heeft om de uitvoering van de NDFF als publieke databank te organiseren.

Validator: een deskundig soortexpert die door automatische validatie uitgeworpen waarnemingen handmatig beoordeeld op voldoende zekerheid of bewijs om gebruik van de waarneming te rechtvaardigen;

Verstoring: habitats, soorten, populaties of broedgevallen waarbij nabijheid van mensen ernstige gevolgen heeft voor de fitness van de populatie, zoals afname broedsucces of verdwijnen van vegetatie;

Vervaging: het veralgemeniseren van tijd- of locatiedetails bij kwetsbaarheden tot een niveau waarop openbaarmaking acceptabel is. Ook geoprivacy, beveiligen of beveiliging genoemd;

Vervolging: ook wel stroperij. Diefstal van organismen, delen of resten van organismen uit de leefomgeving met fors risico op zeer schadelijke gevolgen voor de regionale of landelijke bescherming van de soort;

Waarnemer: ieder die natuurgegevens verzamelt, registreert, verwerkt of laat verwerken;

Algemene verordening persoonsgegevens (AVG)

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=celex%3A32016R0679

Wet hergebruik van overheidsinformatie

https://wetten.overheid.nl/BWBR0036795/2021-07-01

In de basis gelden de volgende principes: data zijn gratis, zoveel mogelijk vrij van rechten, zonder registratie toegankelijk, computer verwerkbaar, voorzien van metadata, doorzoekbaar en vindbaar en zo volledig en onbewerkt als mogelijk.

Daarnaast zijn volgens FAIR-principes: data uniek geïdentificeerd, toegankelijk in gangbare domeinspecificaties en dienen afnemers de herbruikbaarheid te kunnen bepalen voor hun specifieke doel.

De NDFF wordt waarschijnlijk opgenomen in de lijst ‘High value datasets’ (Bijlage 2). Daaruit volgt dat per 2025 data op ten minste 5x5 km open toegankelijk en machine raadpleegbaar moet zijn.

Wet open overheid

https://wetten.overheid.nl/BWBR0045754/2022-08-01

Artikel 2.4. Zorgplicht en openbaarmaking

2Een bestuursorgaan draagt er zoveel mogelijk zorg voor dat de informatie die het overeenkomstig deze wet verstrekt, actueel, nauwkeurig en vergelijkbaar is.

3Indien een bestuursorgaan overeenkomstig deze wet informatie openbaar maakt, geschiedt dat op zodanige wijze dat de belanghebbende en belangstellende burger zoveel mogelijk wordt bereikt en op de volgende algemeen toegankelijke wijze:

d.of, indien verstrekking van een kopie of de letterlijke inhoud redelijkerwijs niet gevergd kan worden, door een uittreksel of een samenvatting van de inhoud te geven, inlichtingen daaruit te verschaffen of door terinzagelegging.

4Een bestuursorgaan is niet verantwoordelijk voor de juistheid of de volledigheid van door derden opgestelde informatie.

5Indien het bestuursorgaan kennis draagt van de onjuistheid of onvolledigheid van de verstrekte informatie, doet het hiervan mededeling.

6Indien het bestuursorgaan informatie verstrekt, verstrekt het zo nodig, en voor zover deze informatie voorhanden is, tevens informatie over de methoden die zijn gebruikt bij het samenstellen van de informatie.

Artikel 5.1. Uitzonderingen

1Het openbaar maken van informatie ingevolge deze wet blijft achterwege voor zover dit:

d.persoonsgegevens betreft als bedoeld in paragraaf 3.1 onderscheidenlijk paragraaf 3.2 van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming, tenzij de betrokkene uitdrukkelijk toestemming heeft gegeven voor de openbaarmaking van deze persoonsgegevens of deze persoonsgegevens kennelijk door de betrokkene openbaar zijn gemaakt;

2Het openbaar maken van informatie blijft eveneens achterwege voor zover het belang daarvan niet opweegt tegen de volgende belangen:

g.de bescherming van het milieu waarop deze informatie betrekking heeft;

Databankenwet

https://wetten.overheid.nl/BWBR0010591/2021-06-07

FAIR

https://www.go-fair.org/fair-principles/

Omgevingswet

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet/ https://iplo.nl/regelgeving/omgevingswet/inhoud/omgevingswet/

Afdeling 11.2 Besluit activiteiten leefomgeving

Wet natuurbescherming

https://wetten.overheid.nl/BWBR0037552/2021-07-01

Artikel 1.11

1Een ieder neemt voldoende zorg in acht voor Natura 2000-gebieden, bijzondere nationale natuurgebieden en voor in het wild levende dieren en planten en hun directe leefomgeving.

2De zorg, bedoeld in het eerste lid, houdt in elk geval in dat een ieder die weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen kunnen worden veroorzaakt voor een Natura 2000-gebied, een bijzonder nationaal natuurgebied of voor in het wild levende dieren en planten:

a.dergelijke handelingen achterwege laat, dan wel

b.indien dat achterwege laten redelijkerwijs niet kan worden gevergd, de noodzakelijke maatregelen treft om die gevolgen te voorkomen, of

c.voor zover die gevolgen niet kunnen worden voorkomen, deze zoveel mogelijk beperkt of ongedaan maakt.

3Het eerste lid is niet van toepassing op handelen of nalaten in overeenstemming met het bij of krachtens deze wet of de Visserijwet 1963 bepaalde.

Artikel 1.12f

1De bij algemene maatregel van bestuur aangewezen bestuursorganen verzamelen gegevens over:

a.de voortgang en de gevolgen van de maatregelen, opgenomen in het programma stikstofreductie en natuurverbetering;

b.de ontwikkeling van de staat van instandhouding van de voor stikstof gevoelige habitats in Natura 2000-gebieden.

2De bestuursorganen verstrekken de gegevens aan Onze Minister.

Artikel 1.12h

Bij algemene maatregel van bestuur worden nadere regels gesteld over:

b.het verzamelen en verstrekken van gegevens, bedoeld in artikel 1.12f, eerste en tweede lid;

Open Data Directive (2019) en Uitvoeringsverordening High Value Datasets

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32019L1024

https://eurlex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri =PI_COM:C(2022)9562&from=EN

https://docs.geostandaarden.nl/eu/handreiking-EU-informatie/

https://data.overheid.nl/community/maatschappij/high-value

https://docs.geostandaarden.nl/eu/hvdl/

Verdrag van Aarhus

https://wetten.overheid.nl/BWBV0001700/2005-03-29

Article 4. Access to environmental information

4A request for environmental information may be refused if the disclosure would adversely affect:

h) The environment to which the information relates, such as the breeding sites of rare species.

The aforementioned grounds for refusal shall be interpreted in a restrictive way, taking into account the public interest served by disclosure and taking into account whether the information requested relates to emissions into the environment.

Private en publieke organisaties onderschrijven gezamenlijk het belang van goede natuurwaarnemingen (soort, locatie, tijdstip) die als grondstof kunnen dienen voor tal van onderzoeken en analyses alsook input kunnen zijn voor diverse processen (beleid, beheer, handhaving, toezicht, etc.). Vanuit deze gedachte is al jaren geleden de NDFF ontstaan, en het doel van de NDFF is nog steeds actueel en het nastreven waardig.

Dit voorgaande houdt in dat de NDFF van en voor de samenleving is: Vrijwilligers dragen bij aan het inwinnen van natuurwaarnemingen, maar ook opdrachtgevers van inwin-projecten zoals overheden. Kennisinstituten - waaronder soortenorganisaties en onderzoekorganisaties – dragen bij aan de benodigde kennis om (a) waarnemingen te valideren en (b) op basis van onderzoek vanuit die waarnemingen tot informatie te komen over de natuur (de staat, trendanalyses, mogelijkheden tot herstel, verbeteracties, etc.). Daarnaast zorgen provincies en LNV – en mogelijk meer publieke en private organisaties - voor de benodigde financiële middelen om een infrastructuur in stand te houden die nodig is om de waardevolle natuurwaarnemingen op een verantwoorde wijze te behouden, beheren en beschikbaar te stellen (OPEN, tenzij) aan de samenleving.

Er wordt naar gestreefd dat de beoogde wettelijke verankering ervoor zal zorgen dat de financiële middelen, die via gemeenschapsgeld (overheidsbegrotingen) worden aangewend een duurzaam karakter kunnen krijgen en houden. De wettelijke verankering stimuleert dat alle overheidspartijen (als data leverancier) de weg naar de NDFF weten te vinden. De wettelijke verankering zorgt er niet voor dat de databank van de overheid wordt. De NDFF is en blijft een gezamenlijk initiatief van publieke en private partijen, zoals eerder gesteld: de NDFF is van en voor de samenleving.

In het zogenaamde Richtinggevend Document v0.8 (2018) dat door betrokken overheden en terrein beherende organisaties is vastgesteld, wordt hierover gesteld dat de NDFF zodanig moet worden ingericht dat:

•de privacy van de waarnemer wordt beschermd conform AVG-regelgeving;

•kwetsbare natuur (soorten, gebieden) wordt beschermd;

•toeleveranciers zoals vrijwilligers vertrouwen hebben en houden;

•de database mag niet zo maar kan worden gekopieerd

Het voorgaande inclusief de ambitie om waar mogelijk de toegankelijkheid van de NDFF voor de samenleving te vergroten – afgezet tegen toegankelijkheid van de NDFF zoals die nu is geregeld – leidt tot de volgende set aan uitgangspunten:

Inzake doelstelling

1Aan de NDFF deelnemende partijen (publiek en privaat) onderschrijven de doelstelling om natuurdata zo veel als mogelijk en duurzaam ter beschikking te stellen aan de samenleving

2De NDFF is een community die door alle deelnemende partijen wordt gebruikt om bovenstaande doelstelling te verwezenlijken. Hiermee is de NDFF van alle deelnemende partijen.

Inzake eigenaarschap en governance

3Publieke en private partijen nemen op vrijwillige basis deel aan de NDFF;

4De NDFF is van alle partijen die de uitgangspunten onderschrijven en actief bijdragen;

5Deze partijen participeren, direct of indirect, in het ‘medebestuur’;

6Leveranciers van natuurdata (de bronhouders) behouden het eigendom en alle daaraan verbonden rechten;

7De NDFF verkrijgt van bronhouders het gebruiksrecht om de aan de NDFF toevertrouwde data zo maximaal als verantwoord ter beschikking te stellen aan de samenleving;

Inzake validatie

8De aan de NDFF aangeboden data wordt gevalideerd opdat de natuurdata die door de NDFF ter beschikking wordt gesteld van bekende en bij voorkeur hoge kwaliteit is. Hiermee wordt beoogd om een ‘single source of truth’ voor natuurdata te laten ontstaan.

9De NDFF-data wordt door partijen gebruikt bij het maken van informatieproducten, onderzoeken, et cetera. De NDFF moedigt dit aan. Hierbij geldt wel dat de NDFF geen verantwoordelijkheid kan en zal nemen voor de kwaliteit van die producten en onderzoeksresultaten. Dat is aan de betreffende partijen zelf.

Inzake duurzaam beheer

10De aan de NDFF ter beschikking gestelde data wordt duurzaam beheerd opdat er een historische databank ontstaat van natuurwaarnemingen (die door de tijd heen steeds rijker wordt) ten behoeve van allerhande onderzoek. De aan de NDFF aangeboden data blijft daarmee ‘voor altijd’ beschikbaar.

Inzake toegang

11Omdat actuele natuurdata gevoelig kan zijn voor misbruik hechten alle deelnemende partijen aan de NDFF aan een passend toegangsbeleid tot de data (Open, tenzij);

12Voor het overgrote deel van alle beschikbare natuurdata zal gelden dat die toegankelijk is voor iedereen;

13Voor een gering deel van de data zullen toegangsrestricties worden opgesteld, toegepast en toegezien op naleving ervan, om daarmee vorm te geven aan verantwoorde toegang zoals het gestelde in 7;

14Het onder 5 genoemde ‘medebestuur’ bepaalt welke gegevens aangemerkt worden als gevoelig en waarvoor restricties voor inzage van kracht zijn;

15Het onder 5 genoemde ‘medebestuur’ bepaalt welke personen, namens organisaties, inzage mogen krijgen in gegevens waar restricties voor gelden.

16Het onder 5 genoemde ‘medebestuur’ besluit, in nauwe samenspraak met alle aan de NDFF deelnemende partijen, hiertoe een onafhankelijke Cie Publicatieregels in te stellen. De werkgroep Publicatieregels – die thans in opdracht van de stuurgroep wordt ingericht – kan gezien worden als een voorloper van die beoogde Commissie.

Deze uitgangspunten zullen door een juridisch expert worden voorzien van een advies hoe e.e.a. contractueel vast te leggen, hoe wettelijke verankering de duurzaamheid van de NDFF kan versterken zonder dat beoogde toegangsbeleid (open, tenzij) onderuit wordt gehaald en wat de impact is van de Woo op de beoogde inrichting van de governance (medebestuur) voor de NDFF.

NDFF afwegingskader toewijzing kwetsbare soorten

Samengesteld door: Bart Grutters, maart 2023

Achtergrond

De NDFF werkt een open data beleid uit voor de toekomst. Zorgvuldige omgang met kwetsbaarheden is daar een belangrijk onderdeel van (open, tenzij). Het merendeel van de natuurgegevens is vrij van risico’s voor wilde populaties. Sterker nog, weten waar wat leeft helpt in algemene zin om de natuur beter te beschermen. Voor een klein gedeelte van natuurgegevens gaat dit echter niet op, openbaarmaking levert daar te grote risico’s voor wilde populaties en soorten;

Natuurinformatie van soorten is gevoelig indien openbaarmaking een groter risico geeft op schade voor het betreffende onderwerp, of diens omgeving, dan geheimhouding. Daarbij zijn zeldzame of beschermde soorten niet per definitie kwetsbaar, omdat openbare natuurinformatie vooral ook (onbewuste) schade voorkomt. Overigens zijn meestal niet alle natuurgegevens van een soort kwetsbaar: essentieel is de context zoals rust- of verblijfplaats, levensstadium of gedrag.

De intentie is om kwetsbare natuurinformatie zo accuraat, transparant en gestandaardiseerd als mogelijk vast te stellen en te documenteren. Dit afwegingskader is daartoe opgesteld. Het is gebaseerd op het Britse (NBN 2019) en Franse afwegingskader (Ichter et al. 2022), die op hun beurt gebaseerd zijn op internationale standaarden voor open biodiversiteitsdata (Chapman et al. 2020).

Alle kwetsbaar bestempelde natuurgegevens worden zodanig vervaagd of vertraagd weergegeven aan het publiek dat risico’s voldoende zijn ondervangen. Gedetailleerde informatie is alleen raadpleegbaar voor personen met toegangsrechten onder strenge gebruiks- en publicatievoorwaarden. De vorm en proces van actualisatie van de lijst valt buiten scope van dit document.

Afwegingskader open natuurdata

Alleen natuurinformatie die voldoet aan alle deelaspecten wordt aangemerkt als kwetsbaar:

Deelaspect

Uitleg

1Het onderwerp heeft bij openbaarmaking van natuurinformatie een grote kans op aantasting door menselijke activiteit

Dit betreft soorten die in ruime zin worden verstoord (natuurtoerisme, -fotografie) of vervolgd (eten, verzamelen, handelen, verjagen, doden) vanwege specifieke interesse of aantrekkelijkheid. Dit moet onderbouwd met voldoende bewijs, een oude anekdote of gevoel volstaat niet.

De aard en context van informatie is relevant: de kenmerken, nauwkeurigheid en locatie bepalen samen de context of natuurinformatie kwetsbaar is voor toegenomen aantasting door menselijke activiteit.

2Het onderwerp heeft kenmerken die haar kwetsbaar maken voor aantasting

Wijdverspreide soorten met grote, snel- reproducerende populaties zijn bestand tegen aantasting van vruchten of individuen.

Andere soorten hebben een lage reproductie, zijn zeldzaam of zeer verstoringsgevoelig tijdens broedseizoen. Een jonge populatie van een traag reproducerende soort is minder robuust dan een grote, vitale populatie van dezelfde soort.

3Toegevoegd risico voor onderwerp door openbaarmaking in NDFF

Indien locatiedetails van een soort of populatie publiek beschikbaar zijn heeft afschermen in de NDFF geen toegevoegde waarde.

Enkele losse voorbeelden

•Bokkenorchis is kwetsbaar in alle waarnemingen, want ze is aantrekkelijk voor verzamelaars, groeit in gering aantal populaties op specifieke habitats met een lage reproductie. Informatie over groeiplaatsen is niet elders al beschikbaar.

•Informatie over trekkende kraanvogels, een passerende zeearend of een foeragerende meervleermuis is niet van risicovolle aard omdat soorten zeer mobiel zijn en informatie niet zomaar herleidbaar is tot kwetsbare verblijfplaatsen.

•Een nest van koolmezen of huismus is niet bijzonder, en soorten zijn dermate algemeen en robuust voor verstoring dat deze in detail openbaar in de NDFF kunnen staan.

•Broedgevallen van rode wouw zijn enerzijds zeer zeldzaam en daarmee aantrekkelijk, anderzijds is broedsucces zeer gevoelig voor verstoring. Deze informatie is niet elders beschikbaar.

•Als verblijfplaatsen van een soort al in detail gepubliceerd worden, dan is er geen toegevoegde waarde om deze in de NDFF te vervagen.

Literatuur

Chapman et al. 2020, https://docs.gbif.org/sensitive-species-best-practices/master/en/

Ichter, J., Robert, S., Touroult, J. (coord.) 2022. Sensibilité des données à la diffusion. Guide technique du SINP. v2.0. Paris, 24 pp. https://inpn.mnhn.fr/docs-web/docs/download/404525

NBN 2019, https://docs.nbnatlas.org/wp-content/uploads/2019/10/National-Biodiversity-Network-sensitive-species-policy_v6-002.pdf

Datalekken van kwetsbare soorten voorkomen

Natuurdatabanken zijn door schade en schande wijzer geworden in het voorkomen van datalekken vanuit slimme vormen van oneigenlijk gebruik om detaillocaties te achterhalen.

De detaillocatie van kwetsbare soorten kan worden afgeleid uit:

•Voorafgaande of opvolgende waarnemingen mét detail-locatie via identiteit, nummers of tijdstip van uploaden;

•Informatie uit de dataset zoals route, andere waarnemingen op dezelfde dag, of via locatie in identiteit;

•Informatie voortkomend uit verzoek tot autorisatie om detaillocatie in te mogen zien;

•Ondoordachte samenvattingen met informatie gedetailleerder dan het vrijgegeven vervagingsniveau;

•Standplaatsen van kwetsbaarheden kan worden achterhaald door slim misbruik van de automatische validatie. Stel dat een soort wordt vervaagd op 1x1 km en waarnemingen worden goedgekeurd met minimaal 2 goedgekeurde waarnemingen binnen 100 meter, dan kunnen nieuwe waarnemingen worden gebruikt om locatiedetails te achterhalen.