Natuurbeheerplan 2027 Fryslân

2.3.1 Omgevingsverordening Fryslân 2022, begrenzing natuurgebieden

De Omgevingsverordening bevat provinciale regels voor de fysieke leefomgeving. Het gaat hier om bouwwerken, infrastructuur, watersystemen, water, bodem, lucht, landschappen, natuur, cultureel erfgoed, werelderfgoed en activiteiten die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving.

In de verordening zijn ook de begrenzingen van de natuurgebieden in Fryslân vastgelegd. Verzoeken voor het aanpassen van de begrenzing van natuurgebieden, zowel binnen en buiten het NNN, dienen te worden ingediend in kader van deze verordening en niet in kader van het Natuurbeheerplan. Verzoeken worden op basis van de ecologische- en hydrologische waarden en ruimtelijke samenhang door een commissie beoordeeld. Hierbij wordt ook de oppervlakte bijgehouden, gezien het NNN niet in oppervlakte mag krimpen. Aanpassingen worden kenbaar gemaakt en ter inzage gelegd via een wijzigingsverordening en worden verwerkt op de beheer- en ambitietypenkaart van het Natuurbeheerplan. Voorbeelden van verzoeken kunnen zijn:

•Het herstellen van kadastrale fouten;

•Verschillen met andere planologische beleidsdocumenten zoals bestemmingsplannen corrigeren;

•Het perceel kan een belangrijke bijdrage leveren aan het realiseren van natuurpotenties van het omliggende NNN-gebied, bijvoorbeeld doordat het kan bijdragen aan het herstel van de hydrologie, andere systeemherstelmaatregelen of als (alternatieve) verbindingszone (overwegen toe te voegen);

•Toevoegingen of verwijderingen van natuurterreinen op kaart. Hieronder kunnen ook verzoeken vallen als het omzetten van een natuurterrein van buiten naar binnen het natuurnetwerk.

2.3.2 Fryslân Klimaatbestendig 2050+

In Fryslân raken steeds nadrukkelijker de grenzen van ons water- en bodemsysteem in zicht. Door klimaatverandering en bodemdaling neemt de kans op overstromingen, wateroverlast, droogteschade, hittestress en verzilting toe. Dit heeft o.a. gevolgen voor grond- en oppervlaktewater, voor zowel de afvoer en aanvoer van water, voor waterkwaliteit, alsook voor waterveiligheid. De maatschappelijke consequenties hiervan worden steeds meer merkbaar en zullen alsmaar groter worden als we niets doen. Zeker in Fryslân. Veel opgaven komen hier samen (verdroging, verzilting, zoetwaterbeschikbaarheid, wateroverlast, veenoxidatie, waterkwaliteitsopgaven, bodemdaling, etc.). Daarom schreven Wetterskip Fryslân en Provinsje Fryslân gezamenlijk de toekomstvisie Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (FK2050). FK2050 is een toekomstvisie, gebaseerd op hydrologische analyses van Provinsje Fryslân en Wetterskip Fryslân. De visie laat zien wat het betekent als de natuurlijke water- en bodemsystemen sturend zijn in het toekomstige water- en bodembeheer en de doorwerking daarvan in ruimtelijke beslissingen. FK2050 is daarmee geen blauwdruk voor Fryslân anno 2050, maar levert input voor de ruimtelijke keuzes die we in overleg met partijen in de gebieden nader invullen. FK2050 toont aan dat “doorgaan op de huidige voet” grote, onomkeerbare nadelige gevolgen heeft voor Fryslân. FK2050 is tevens de Friese doorvertaling van de Kamerbrief ‘Water en Bodem Sturend in de Ruimtelijke Inrichting’ (WaBoS, 25-11-2025). FK2050 is in juni/juli 2023 vastgesteld door GS van Provinsje Fryslân en het DB en AB van Wetterskip Fryslân. De uitgangspunten van FK2050 vinden doorwerking als bouwsteen in de aanstaande vernieuwing van de Provinciale Omgevingsvisie.

2.3.3 Grutsk op ‘e Romte

Dit is de provinciale thematische visie voor landschap en cultuurhistorie die gekoppeld is aan de omgevingsvisie en de Omgevingsverordening. In deze visie worden de landschappelijke en cultuurhistorische structuren en elementen van provinciaal belang beschreven en van adviezen voorzien. Dit gebeurt op provinciale schaal in een Top 10 van provinciale belangen. Relevante structuren uit de Top 10 zijn onder andere: de verscheidenheid van landschapstypen; openheid en weidsheid; het watersysteem, het stelsel van dijken, reliëf, verkaveling, het archeologische bodemarchief en groene landschapselementen. Daarnaast zijn er per gebied structuren en elementen aangewezen van provinciaal belang. Deze zijn in Bijlage 11: Kaart Grutsk op ‘e Romte opgenomen.

2.3.4 De romte diele

Veel provinciaal beleid, programma’s en projecten raken de Friese leefomgeving waarin mensen wonen, werken, zich verplaatsen, elkaar ontmoeten en recreëren. In de Omgevingsvisie De romte diele staat waar de provincie met de leefomgeving van Fryslân naar toe wil: de ambitie en doelen voor de toekomst. Het is een visie voor de lange termijn op een tamelijk hoog abstractieniveau. De visie geeft de richting aan waar de provincie met allerlei partijen naar toe wil werken. Samen met verschillende organisaties, inwoners en ondernemers in Fryslân geeft de provincie nu invulling aan deze visie. Dit gebeurt in programma’s, concrete projecten en initiatieven. En zo nodig ook in regels.

De Provinciale Omgevingsvisie vervangt het strategisch beleid van de provincie in het Streekplan, Milieubeleidsplan, Waterhuishoudingsplan en het Verkeer- en vervoerplan. In de visie is aangegeven wat de provincie doet om de huidige basiskwaliteiten van de Friese leefomgeving op orde te houden. Dit is opgenomen in het onderdeel Basis op orde waarbij voor landschap en cultuurhistorie verwezen wordt naar de visie Grutsk op ‘e Romte. Bij ontwikkelingen is het belangrijk dat er gewerkt wordt via een aantal inhoudelijke principes en samenwerkingsprincipes. Daarnaast wil de provincie extra inzetten op vier urgente, integrale opgaven:

•Fryslân vitaal, leefbaar en bereikbaar houden;

•Energietransitie met kracht voortzetten;

•Fryslân klimaatadaptief inrichten;

•Versterken biodiversiteit.

Gelet op de urgente opgaven wordt op dit moment gewerkt aan een vernieuwing van de Provinciale Omgevingsvisie.

2.3.5 Landbouwbeleidsbrief 2025-2030 "Noflik Buorkje yn Fryslân"

Deze beleidsbrief geeft op hoofdlijnen aan waar de Provinsje Fryslân zich voor het beleidsveld landbouw op wil richten in de periode tot 2030. De beleidsbrief, opgesteld met boeren, natuurorganisaties, onderwijsinstellingen, agrarische belangenbehartigers en het bedrijfsleven, richt zich op een meerjarig en kansrijk toekomstperspectief voor de Friese landbouw. De provincie heeft, boven op de bestaande financiële landbouwmiddelen, € 2 miljoen beschikbaar gesteld om de ambities uit de beleidsbrief te realiseren. De maatregelen kunnen variëren van subsidies op investeringen en betere voorzieningen tot het werken aan korte ketens en innovatie. Het sluiten van kringlopen is een belangrijk thema met het oog op de afschaffing van de derogatie en de mestcrisis die daardoor is ontstaan. Ook het aansturen op een zogenaamde ‘Landbouwhoofdstructuur’ komt erin terug. Hierbinnen wordt hoogwaardige landbouwgrond beschermd en worden agrarische ontwikkelmogelijkheden meer afgestemd op de natuurlijke omstandigheden in een gebied. Dit houdt ook verband met de nieuwe Provinciale Omgevingsvisie waaraan wordt gewerkt.

2.3.6 Veenweideprogramma 2021-2030

Eind mei 2021 werd het Veenweideprogramma 2021-2030 door Provinciale Staten Fryslân en het Algemeen Bestuur van Wetterskip Fryslân aangenomen. Voor de lange termijn (2050) richt het programma zich op een veenweidegebied waarin veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg zijn gestopt. De kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd. Ook de leefbaarheid en vitaliteit staan hoog op de agenda; de landbouw heeft zich kunnen aanpassen aan de veranderde omstandigheden en recreatie en toerisme hebben zich verder ontwikkeld. De visie beschrijft de aanpak in de periode tot 2030.

De ambitie is om in gebieden met een veendek van dikker dan 80 cm een gemiddeld streefpeil van 40 cm beneden maaiveld te realiseren, d.m.v. een gebiedsgerichte aanpak. Dus van onderop en samen met boeren, ondernemers, natuurbeheerders, bewoners etc. Kansen voor meerwaarde worden er o.a. gezien voor doelen ten aanzien van biodiversiteit, bijvoorbeeld met betrekking tot weidevogels.

2.3.7 Nota weidevogels 2021-2030

In de Nota weidevogels 2021-2030 constateert de Provincie dat herstel voor de steltlopers als grutto, kievit en scholekster zonder verdergaande maatregelen niet gaat lukken. De provincie wil haar beleid dan ook aanscherpen en aanvullende maatregelen treffen. Provinciale Staten kozen op basis van de evaluatie, startnotitie en genoemde aanbevelingen voor het volgende ambitieniveau:

“Ombuigen van de neerwaartse spiraal in een opwaartse trend van veel weidevogelsoorten, met als inzet groei van de weidevogelpopulaties. Voor de gidssoort grutto wordt daarbij gestreefd naar minimaal 10.000 broedparen in Fryslân in 2030. Doel is per soort een opwaartse trend van circa 30% te realiseren die leidt tot duurzame populaties.”

Dit doel is vastgelegd in de Nota Weidevogels 2021-2030, welke door Provinciale Staten op 24 november 2021 is aangenomen. Daarbij fungeert de grutto als gidssoort. Voorop staat het ombuigen van de neerwaartse spiraal in een opwaartse trend met perspectief op duurzame, levensvatbare populaties. Daarvoor wordt ingezet op een jaarlijkse nestoverleving van minimaal 70% én een Bruto Territoriaal Broedsucces (BTS) van minimaal 70%.

2.3.8 Aanvalsplan Grutto

Op initiatief van Pieter Winsemius (oud-minister van VROM), It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie en Vogelbescherming Nederland is met inbreng van zes weidevogelprovincies, landbouworganisaties, natuurorganisaties en wetenschappers, het Aanvalsplan Grutto (2020) opgesteld. Met dit plan moet het lukken de neerwaartse trend van de grutto en andere weidevogels te keren. De organisaties putten daarbij inspiratie uit succesvolle aanvalsplannen met een symboolsoort, zoals de zalm bij het schoonmaken van de Rijn na de Sandozramp in 1986 en de zeehond bij de verbetering van de Waddennatuur. Dieren en planten vormen immers de thermometer van de kwaliteit van de natuur.

Om de grutto te redden zijn optimale inrichting en beheer vereist in speciaal aan te wijzen kansrijke gebieden voor weidevogels. Deze gebieden moeten van voldoende omvang zijn om te kunnen fungeren als brongebied voor het herstel van de populaties grutto’s en andere weidevogels. De kansgebieden liggen in laag-Nederland, in de weidevogelprovincies: Friesland, Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Groningen, Gelderland en Overijssel. Provincies selecteren de kansgebieden samen met boeren, natuurorganisaties en betrokken vrijwilligers. Het aanvalsplan stelt voor om de kerngebieden te vergroten, het waterpeil tijdens het broedseizoen omhoog te brengen, het agrarische landgebruik aan te passen en maatregelen tegen predatoren in te zetten.

Voor het Aanvalsplan Grutto worden extra middelen beschikbaar gesteld om grote gebieden (streven 1000 ha) te optimaliseren voor weidevogelbeheer. Dit betreft zowel bestaande natuurgebieden met een weidevogeldoelstelling (N13.01 Vochtig weidevogelgrasland) als landbouwgrond (“open grasland”) waar agrarisch natuurbeheer wordt toegepast. In de Nota Weidevogels 2021 -2030 zijn de grote gebieden benoemd als “Weidevogelplusgebieden”.

2.3.9 Friese Bomen- en Bossenstrategie

In juli 2022 is de Friese Bomen- en bossenstrategie vastgesteld, de Friese aanpak voor CO2-vastlegging. De Provinsje Fryslân wil door middel van bomen, bos en natte natuur bijdragen aan de Europese en landelijke opgave voor CO2-vastlegging. Doel is om een bijdrage te leveren aan het beperken van de effecten van klimaatverandering en tegelijkertijd de biodiversiteit en de ruimtelijke kwaliteit te versterken. In lijn met de landelijke Bossenstrategie heeft de Provinsje Fryslân tot en met 2030 de ambitie om:

•Door uitbreiding van bomen, bos en natte natuur minimaal de hoeveelheid CO2 vast te leggen die we met een uitbreiding van 10% van ons bosareaal zouden vastleggen (de potentiële CO2-winst is met deze strategie voor 2030 geschat op 10.301 ton).

•Bos en landschapselementen te revitaliseren.

De ambitie is uitgewerkt langs zes sporen:

1Bosuitbreiding binnen het NNN.

2Bosuitbreiding buiten het NNN (ook dorpen, steden, bedrijventerreinen en infrastructuur).

3Revitalisering van bestaand bos (binnen en buiten NNN).

4Uitbreiding en revitalisering van landschapselementen.

5Agroforestry en voedselbos.

6Uitbreiding natte natuur (zoals kwelders en moeras).

2.3.10 Uitvoeringskader ANLb overige leefgebieden

Deze nota beschrijft het kader voor de uitvoering van agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Doel van de inzet van ANLb is: het scheppen van gunstige condities voor het leefgebied van soorten die vooral afhankelijk zijn van agrarisch gebied, ter versterking van de biodiversiteit in Fryslân. Het betreft vooral Europese beschermde soorten. Sinds 1 januari 2016 is het agrarisch natuur- en landschapsbeheer landelijk anders georganiseerd en zijn in Fryslân zeven agrarische collectieven aan de slag gegaan met de uitvoering van het ANLb. Binnen het ANLb werden vier leefgebieden onderscheiden: open grasland, open akker, droge dooradering en natte dooradering. De leefgebieden droge- en natte dooradering zijn vanaf 2023 samengevoegd in leefgebied Dooradering. Voor de inzet van ANLb in het leefgebied open grasland is er het Friese weidevogelbeleid. Voor de overige drie leefgebieden was er nog geen provinciaal kader voor de uitvoering. Daartoe is deze nota opgesteld. In de nota wordt een handreiking voor het beheer in de drie leefgebieden gegeven. Hiermee ondersteunt de provincie het ‘lerend beheren’ van de collectieven. Tevens is de nota als inhoudelijke onderlegger voor de drie leefgebieden basis voor de subsidieverlening in het Natuurbeheerplan.

De nota bevat drie hoofdonderdelen:

•Algemene uitgangspunten over verantwoordelijkheden, kansrijke leefgebieden en toepassingsbereik van dit uitvoeringskader.

•Per leefgebied zijn doelsoorten en ecologische uitgangspunten aangegeven. Als met ANLb op het leefgebied van deze soorten wordt ingezet, kan een goede (ecologische) kwaliteit worden bereikt, waar ook andere (regionale) soorten van meeprofiteren.

•Handreiking beheer per leefgebied: binnen de verschillende leefgebieden zijn ecologische en praktische accenten voor de uitvoering gelegd.

2.4.1 Waterbeleid

Naast Europese, nationale en provinciale natuurbeleidskaders, spelen ook andere beleidskaders een rol. Koppeling van natuurdoelen/waterdoelen kan win-win opleveren. Daarom wordt in de uitvoering van de doelen altijd naar wegen gezocht om die koppeling te realiseren.

De Provinsje Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben LTO Noord Fryslân, als penvoerder van de Friese landbouworganisaties, opdracht gegeven de DAW-coördinatie ter hand te nemen. Het doel van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW) is een bijdrage te leveren aan de wateropgaven in agrarische gebieden en het realiseren van een economisch sterke en duurzame landbouw. Daar is een intensieve samenwerking tussen het agrarische bedrijfsleven voor nodig, maar ook met de waterschappen om de knelpunten op het gebied van water op te lossen. Te denken valt aan verontreiniging van het water met te veel meststoffen of gewasbeschermingsmiddelen, verzilting, te veel dan wel te weinig water. Het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer wil de agrarische ondernemers faciliteren en de samenwerking met de waterschappen bevorderen. Binnen het Regionaal Programma KRW Landbouw wordt uitvoering gegeven aan de doelen die bijdragen aan het oplossen van de wateropgaven op het gebied van waterkwaliteit (o.a. KRW).

Het verbeteren van vismigratie door visvriendelijke aanpassing van gemalen en het (beter) passeerbaar maken van sluizen en stuwen in de beken en vaarten in Zuidoost-Friesland wordt structureel en effectief aangepakt in het kader van de KRW. Door het beter vispasseerbaar maken van stuwen en aanleggen van bredere duikers in hoofdwatergangen en schouwwatergangen waar dat effectief is, kunnen de leef- en trekmogelijkheden voor vissen sterk worden verbeterd. Daarnaast wordt ingezet op het verbeteren van de leef- en (door)trek(schuil)mogelijkheden voor vissoorten die migreren tussen zoete en zoute wateren, zoals glasaal en driedoornige stekelbaars, in doorgaande wateren in akkerfauna gebieden en daarbuiten langs de kust van de Waddenzee.

De aanpassingen in het watersysteem worden zoveel mogelijk gecombineerd met ecologische en -natuurdoelen. Zo vormen verbrede en daardoor minder intensief onderhouden wateren en natuurvriendelijke oevers groene zuiveringen. Deze zijn niet alleen leefgebieden voor waterplanten en dieren, maar ook voor riet- en watervogels, insecten, kleine zoogdieren, amfibieën, reptielen en andere dieren. Het minder intensief onderhouden van wateren (niet vaker dan 1 x per jaar en niet alles schonen) betekent ook meer ruimte voor en een grotere diversiteit van waterplanten en waterdieren, waaronder vissoorten als de Kleine en de Grote Modderkruiper, de Bittervoorn, Krabbescheer, de larve van de Groene Glazenmaker (libel) en de Zwarte Stern.

Het waterbeleid van de Provinsje Fryslân en Wetterskip Fryslân werd eerder vastgelegd in het Waterhuishoudingsplan (WHP) en het Waterbeheerplan. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt het provinciale waterbeleid voortaan vastgelegd in de Omgevingsvisie en is nader uitgewerkt in het Regionaal Water Programma (RWP). Het RWP is een Omgevingsprogramma met beleidskaders en uitwerkingen voor het provinciale waterbeheer en klimaatadaptatie. Het is een wettelijk verplicht programma dat een uitwerking is van de Friese Omgevingsvisie ‘De Romte Diele’. Het beleidsmatige kader voor Wetterskip Fryslân is het wettelijk verplichte waterbeheerprogramma. Het Waterbeheerprogramma 2022-2027 van Wetterskip Fryslân is gelijktijdig met het Regionaal Waterprogramma 2022-2027 op- en vastgesteld, hierin zijn 4 programmalijnen uitgewerkt:

1Klimaatadaptatie: de Provinsje Fryslân is in 2050 zoveel mogelijk water robuust en klimaatbestendig ingericht.

2Waterveiligheid: Fryslân is beschermd tegen overstromingen, zowel vanuit het hoofd-, als in het regionaal watersysteem.

3Voldoende water: We willen niet te veel en niet te weinig water voor landbouw, industrie, recreatie, natuur en drinkwatervoorziening en een goede verdeling tussen stedelijk en landelijk gebied. Verdroging en verzilting worden zoveel mogelijk voorkomen.

4Waterkwaliteit: Water van een goede kwaliteit is van groot belang als drinkwater, voor de watervoorziening van de landbouw en daarmee voor onze voedselvoorziening, om in te zwemmen en voor natuur en biodiversiteit. Onder waterkwaliteit verstaan we zowel de ecologische kwaliteit (biodiversiteit, soorten die in het water leven zoals waterplanten en vis) als de (fysisch-) chemische kwaliteit (stoffen). De KRW-doelen en normen zijn daarbij leidend.

3.2.1 Beheertypenkaart - Beheersubsidie natuur en landschap op grond van de SRNL

Voor natuurbeheer staat op de beheertypenkaart aangegeven welke gebieden voor subsidie in aanmerking komen. Op de beheertypenkaart wordt alle bestaande natuur weergegeven. Per oppervlakte/natuurterrein is één beheertype toegekend. Een beheerder komt alleen voor financiering van het aangewezen beheertype in aanmerking. Indien er nog geen bestaand beheertype aanwezig is, wordt het op de beheertypekaart als type N00.01 aangegeven. Dit betekent dat hier ontwikkeling tot een gewenst beheertype uit de ambitiekaart nodig is. Deze gronden komen niet direct, maar pas na inrichting of functieverandering voor beheersubsidie in aanmerking.

Op bestaande natuur kan ook subsidie voor landschapsbeheer worden verstrekt. Op de beheertypenkaart is aangegeven voor welke landschapselementen subsidies landschapsbeheer kunnen worden verstrekt. Individuele landschapselementen die in natuurbeheergebied liggen en door de provincie als zodanig worden erkend, zijn op de beheertypenkaart aangegeven.

3.2.2 Ambitiekaart- Functieverandering op grond van de SKNL

Op de ambitiekaart zijn naast de ambitie van bestaande natuurgebieden ook de ontwikkeling en realisatie opgave van natuur op kaart gezet. Het gaat hierbij om permanente omvorming van landbouwgrond naar natuur en het inrichten van deze gebieden. Het ambitietype geeft aan naar welke type natuur wordt gestreefd. De grondslag voor deze natuuropgave is vastgelegd in diverse beleidsstukken en is verdeeld in de volgende prioriteiten:

•Kader Richtlijn Water.

•Natura 2000.

•Natuurnetwerk Nederland of provinciaal Natuurnetwerk Nederland.

Landbouwgronden waar een natuuropgave op ligt worden op de beheertypekaart aangeduid met beheertype N00.01. Deze kunnen vrijwillig worden omgezet in natuur. Hierbij wordt de waardevermindering van de grond vergoed. De grond zal zowel op landbouwkundige- als natuurwaarde worden getaxeerd. Het verschil tussen deze twee taxaties is de vergoeding voor functieverandering. De omzetting van landbouwgronden naar natuur is definitief. Ook particulieren of natuurcollectieven komen voor deze vergoeding in de vorm van een subsidie voor functieverandering in aanmerking. De particulieren zijn en blijven in dat geval eigenaar van de gronden. Voor deze functieverandering bestaat sinds 2005 een fiscale vrijstelling. Particulier natuurbeheer is een belangrijk middel voor de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland.

3.2.3 Ambitiekaart- Investeringen/ kwaliteitsverbetering op grond van de SKNL

Op de ambitiekaart is aangegeven in welke gebieden gebruik kan worden gemaakt van een investeringssubsidie voor een kwaliteitsimpuls voor natuur en agrarische natuur. Op de beheertypenkaart kan nu bijvoorbeeld bos zijn aangegeven, terwijl het de bedoeling is om hier heide te ontwikkelen. De investeringssubsidie kan dan worden gebruikt voor de verandering van bos naar heide. Na het toekennen van de subsidie (vanuit SKNL) en het uitvoeren van de inrichtingsmaatregelen wordt de beheertypenkaart van het Natuurbeheerplan aangepast zodat er voor het beheer van de heide subsidie kan worden aangevraagd.

De investeringssubsidie kan gericht zijn op:

a.maatregelen voor verbetering van de natuurkwaliteit in een bestaand natuurterrein waarbij het beheertype niet verandert.

b.inrichtingsmaatregelen in een bestaand natuurterrein waarbij van het aanwezige beheertype wordt overgestapt naar het gewenste beheertype.

c.inrichtingsmaatregelen waarbij landbouwgrond wordt omgevormd naar natuurterrein.

Bij alle inrichtingsmaatregelen moet rekening worden gehouden met de kwaliteiten van het landschap zoals beschreven in de Structuurvisie Grutsk op ‘e Romte.

Voor de specifieke voorwaarden met betrekking tot de verlening van een investeringssubsidie wordt verwezen naar de website Bij12.

3.2.4 Beheertypenkaart- agrarisch natuur- en landschapsbeheer

Voor het agrarisch natuur- en landschapsbeheer onderscheiden de provincies vanaf 2023 de volgende drie leefgebieden: Open grasland, Open akkerland en Dooradering. Daarnaast wordt gewerkt met een categorie water en een categorie klimaat.

In het Natuurbeheerplan zijn deze 3 leefgebieden en categorieën weergegeven op de kaarten in Bijlage 6: Kaart Zoekgebied Agrarisch, Bijlage 7: Kaart Zoekgebied Water en Bijlage 9: Kaart Zoekgebied Klimaat. . Alleen binnen de begrenzing van de leefgebieden is het aanvragen van subsidie voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer mogelijk. De begrenzing van de leefgebieden hebben vorm gekregen in de aanloop naar het Natuurbeheerplan 2016, via overleg in gebiedsprocessen. Vanaf 2016 kan een agrarisch collectief een verzoek voor uitbreiding van het leefgebied indienen, dit moet worden onderbouwd met een uitvoerige beschrijving van te behalen resultaten.

Voor elk leefgebied worden voor de mix aan beheertypen ook subsidiecriteria meegegeven. Deze criteria beschrijven de minimale instapeisen voor een ecologisch effectieve subsidieaanvraag zoals een minimaal aantal broedparen per 100 hectare en omvang van het gebied en samenhang van broed- en foerageergebieden.

Bij de begrenzing van de leefgebieden in het Natuurbeheerplan en de keuze op welke soorten wordt ingezet, heeft de provincie rekening gehouden met de naastgelegen provincies. Dit om een goede soortenbeleidsverdeling over de provincies te garanderen. Kerngebieden en potentieel kansrijke (suboptimale) gebieden worden niet apart op de kaart gezet. Zij maken onderdeel uit van het grotere leefgebied.

Op deze wijze wordt ernaar gestreefd om het agrarisch natuur- en landschapsbeheer in te zetten in de meest kansrijke gebieden voor stabiele populaties. Hierbij is de versterking en/of verbinding van het NNN een belangrijk uitgangspunt. Ook is het gericht op de kansen voor soorten die (deels) afhankelijk zijn van het agrarische cultuurlandschap. Welke specifieke doelstellingen de provincie heeft m.b.t. soorten of soortengroepen wordt beschreven in hoofdstuk 4. Vanaf 2027 wordt het ANLb aanvullend versterkt met Rijksmiddelen uit het programma Agrarisch Natuurbeheer (ANB). Deze middelen worden conform een gezamenlijk (LVVN en IPO) opgestelde Leidraad ingezet in de prioritaire gebieden. De Leidraad wordt specifiek omschreven in hoofdstuk 4 paragraaf 4.3 en 4.4.

Voor het zoekgebied water is in hoofdstuk 4 aangegeven op welke blauwe diensten ingezet kan worden en welke criteria daarvoor gelden. Dit geldt ook voor het zoekgebied klimaat.

3.2.5 Monitoring

Monitoring is een essentieel onderdeel van de beheercyclus. De uitvoering van het natuurbeleid en beheer dient onderzocht te worden om te weten of de afgesproken doelen ook gehaald en zo nodig bijgesteld moeten worden. Behalve informatie over de gerealiseerde hectares en het daarvoor benodigde geld (kwantiteit), is ook informatie nodig over de resultaten in termen van bijv. aantallen dieren en planten (kwaliteit). Voor de monitoring van het natuurbeheer en het vernieuwde agrarisch natuur- en landschapsbeheer is een uniforme landelijke systematiek ontworpen.

Natuurbeheer

Voor de monitoring van het natuurbeheer is door de gezamenlijke provincies in overleg met de natuurbeheerders een methodiek vastgesteld, die is beschreven in de “Werkwijze Monitoring en Beoordeling Natuurnetwerk en Natura 2000/PAS”, die te vinden is op de website Bij12.

Hierin wordt per beheertype beschreven welke monitoring noodzakelijk is en hoe deze moet worden uitgevoerd. Op deze website zijn ook bijlagen en achtergronddocumenten te downloaden.

Gecertificeerde natuurbeheerders (inclusief natuurcollectieven) hebben het recht om de monitoring zelf uit te (laten) voeren en krijgen daarvoor een monitoringssubsidie gebaseerd op de monitoringstarieven zoals vastgesteld in het openstellingsbesluit. Voor de overige natuurbeheerders voert de provincie de monitoring uit.

Agrarisch natuur- en landschapsbeheer

Voor de monitoring van het agrarisch natuurbeheer is landelijk in 2016 een systematiek ontwikkeld. Er is onderscheid gemaakt tussen beheermonitoring (het verzamelen van natuurgegevens die nodig zijn om het beheer (beter) uit te voeren) en beleidsmonitoring (het verzamelen van gegevens om de realisatie van de beleidsdoelen op provinciaal, landelijk en Europees niveau te evalueren). In 2016 is gestart met het uitvoeren van de beleidsmonitoring gericht op landelijke en provinciale meetvragen. Ook worden de meetnetten waar gewenst geoptimaliseerd om voor het provinciale beleid het verschil in trends tussen groepen van collectieven zichtbaar te maken. De verantwoordelijkheid voor de beheermonitoring bij het agrarisch natuurbeheer ligt bij de agrarische collectieven, de provincies zijn verantwoordelijk voor de beleidsmonitoring.

Water

De blauwe diensten worden ingezet op een bijdrage aan de ecologische en chemische waterkwaliteit van alle KRW-watergangen en overige watergangen en in de toekomst voor het verhogen van het waterbergend vermogen. Hiervoor is een bestaand monitoringsprogramma van waterschappen aanwezig (kwaliteit en kwantiteit), via dit programma wordt de toestand en ontwikkeling van de betreffende parameters gemonitord. Voor de blauwe diensten hoeft geen apart monitoringsprogramma ontwikkeld te worden.

Klimaat

Klimaatmaatregelen worden ingezet om een bijdrage te leveren aan CO2 vastlegging en het reduceren van broeikasgassen. Daarnaast wordt er ingezet op klimaatadaptatie door middelen van vernatten, het opvangen van waterpieken en droogte en omgaan met verzilting. Er is voor klimaatmaatregelen (ANLb) momenteel geen specifiek beleidsmonitoringsprogramma ontwikkeld.

4.3.1 Leefgebied Open grasland

Het leefgebied open grasland bestaat uit open landschappen met overwegend grasland, waarvan een relevant deel uit vochtig en kruidenrijk grasland bestaat, waaronder het oude greppelland. Vaak is dit leefgebied doorsneden met een fijnmazig netwerk van lijnvormige wateren: sloten en vaarten. Enige opgaande begroeiing is aanwezig als ook microreliëf in de oppervlakte in de vorm van greppels en oude slenken. Sommige weidevogelsoorten (zoals grutto) zoeken altijd de meest open delen van het landschap op. Andere soorten zijn toleranter (zoals kievit en wulp) of juist gebaat bij (noordse woelmuis) de aanwezigheid van riet of opgaande elementen. Naast broedende weidevogels is er ook beheer nodig voor overwinterende soorten. Enkele soorten, zoals houtduif, torenvalk, roek, kramsvogel en spreeuw maken vooral gebruik van het leefgebied open grasland voor voedsel en kunnen voor een groot deel meeliften met de maatregelen voor de doel-soorten.

Idealiter bestaat een kerngebied voor soorten van open grasland zowel uit natuur- als agrarische gronden die in samenhang worden beheerd, gefaseerd in ruimte en tijd. Op de natuurgronden staat de natuurfunctie voorop. Op de agrarische gronden die mede voor weidevogels worden beheerd, weegt de productiefunctie het zwaarst, maar vindt deze productie plaats binnen de voorwaarden die het behoud van biodiversiteit stelt. Beheer en inrichting van agrarisch gronden en natuurgronden worden zo goed mogelijk op elkaar afgestemd. Wanneer een natuurgebied geheel afwezig is, wordt in het agrarisch gebied voor het zelfstandig functioneren als kerngebied voldoende ‘op kuikenland gericht beheer’ ingezet. Op de percelen zonder kuikenlandbeheer, wordt gestreefd naar een maximale overleving van nesten door middel van nestbescherming in combinatie met maatregelen voor kuikenoverleving zoals randen- en greppelbeheer, vluchtheuvels en verbindingen met kruidenrijk grasland.

De provinciale hoofddoelen voor het ANLb-leefgebied open grasland zijn:

•Ombuigen van de neerwaartse spiraal in een opwaartse trend van veel weidevogelsoorten, met als inzet groei van de weidevogelpopulaties.

•Minimaal 10.000 broedparen grutto in Fryslân in 2030.

Het provinciale doel specifiek voor het Aanvalsplan Grutto is:

•Realiseren van minimaal 18 robuuste weidevogelplusgebieden voor het Aanvalsplan Grutto

De gidssoorten voor het ANLb-leefgebied open grasland zijn:

•Broedende weidevogels: Grutto, Scholekster, Kievit en Tureluur.

Kwaliteitscriteria leefgebied Open grasland

Omvang gebied:

•Minimaal 250 ha samenhangend agrarisch gebied aansluitend op bestaande natuurreservaten (met kwelder, extensief grasland, weidevogelgrasland) óf minimaal 100 ha samenhangend agrarisch gebied.

Weidevogelmozaïek:

•Mozaïek van samenhangend beheer

•Minimaal 0,5 ha plasdras per 100 ha gedurende het broedseizoen met kuikenland aangrenzend en passend bij de kernkwaliteiten van het landschap.

•Minimaal 5 ha per 100 ha hoog waterpeil.

•Minimaal 20% van de percelen wordt tijdens het broedseizoen beweid met melkvee en/of jongvee.

•Minimaal 1,4 ha kuikenland per grutto broedpaar, waarvan minimaal 0,7 ha kruidenrijk, hiervoor zijn de in Bijlage 13: Overzicht wegingsfactoren kuikenland gebruikt.

Beheer

•Bemesting met vaste mest en/of vaste fractie voor percelen met kruidenrijk grasland en uitgesteld maaibeheer.

•Beheerpercelen met een rustperiode liggen zoveel mogelijk buiten de invloedssfeer van verstoringsbronnen.

•Voor het gebied wordt met gebiedspartners gewerkt met planmatig predatiebeheer.

•Aanwezigheid van een gebieds-/mozaïekregisseur die zorgt voor een gecoördineerd en afgestemd beheer.

Aanvullende kwaliteitscriteria voor Aanvalsplan Grutto

De criteria voor leefgebied Open Grasland zijn ook van toepassing voor Aanvalsplan Grutto, waarbij een aantal verder zijn aangescherpt/verzwaard.

Omvang gebied:

•Minimaal 1000 hectare (netto) optimaal ingericht, bruto 2000 ha. Afwijkingen (meer/minder) mogelijk met onderbouwing op basis van ecologisch criteria.

Weidevogelmozaïek:

•Mozaïek van samenhangend beheer, niet verder dan 300 m uiteen.

•Minimaal 1 ha plasdras per 100 ha gedurende het broedseizoen met aangrenzend kruidenrijk grasland en passend bij de kernkwaliteiten van het landschap.

•Minimaal 50 ha per 100 ha beheerd gebied heeft een oppervlaktewaterpeil gemiddeld tussen de 0 - 40 -mv voor de periode 15 februari tot minimaal 1 juli met de volgende streefpeilen:

o Veen 0 - 25 cm –mv.

o Klei-op-veen 0 - 35 cm –mv.

o Klei 0 - 40 cm -mv.

•Minimaal 50 ha per 100 ha beheerd gebied bestaat uit kruidenrijk grasland met inheemse kruiden en latere en tragere grassen.

•Op minimaal 50 ha per 100 ha beheerd gebied is een rustperiode aanwezig.

•Minimaal 30 ha per 100 ha beheerd gebied wordt tijdens het broedseizoen beweid met melkvee en/of jongvee.

Beheer:

•Bemesting met vaste mest en/of vaste fractie voor percelen met kruidenrijk grasland en uitgesteld maaibeheer.

•Gebruik gewasbeschermingsmiddelen, neonicotines e.d., is niet toegestaan, evenals kunstmest.

•’s Nachts wordt niet gemaaid.

•Geen regulier maisland.

•Minimaal 50 ha per 100 ha buiten de invloedsfeer van verstoringsbronnen.

•Behoud van landschappelijk (micro) reliëf.

•Voor het gebied wordt met gebiedspartners gewerkt met planmatig predatiebeheer.

•Aanwezigheid van een gebieds-/mozaïekregisseur die zorgt voor een gecoördineerd en afgestemd beheer.

4.3.2 Leefgebied Open akker

Het leefgebied open akker bestaat uit landschappen met overwegend bouwland, waar gewassen als aardappels, granen en wortelgewassen verbouwd worden. De akkers zijn doorsneden met sloten, bermen en perceelsranden met kruiden en gras. In het gebied is microreliëf aanwezig als oude dijken, kruinige percelen en terpen. In Fryslân gaat het wat betreft ANLb-doelsoorten vooral om akkervogels. Een betere term is boerenlandvogels, omdat diverse akkervogels gebruik maken van zowel akkers als graslanden. Door intensivering van grasland in de landbouw is het belang van akkers oor deze soorten toegenomen en het belang van grasland afgenomen. Het betreft soorten als kievit, scholekster, veldleeuwerik, graspieper en gele kwikstaart, grondbroeders die voorheen in open landschappen als steppes, kwelders en natuurlijke graslanden leefden.

Akkervogels hebben een aantal basisbehoeften: ‘s zomers veilige broedgelegenheid met dekking en rust, toegang tot zomervoedsel (voornamelijk insecten) in de nabijheid van het nest en in de winter voldoende voedsel en rustgebieden. Bepaalde broedvogels, zoals gele kwikstaart en grauwe kiekendief, komen alleen in de zomer in het Friese akkergebied voor. Andere soorten, als de veldleeuwerik, vertoeven er het hele jaar, zij broeden en overwinteren er. De blauwe kiekendief broedt incidenteel in de duinen op de Waddeneilanden en deze soort foerageert met name in de winter in het akkergebied. Het akkergebied kent ook typische wintergasten, zoals gorzen en vinken, die tijdens de trek of overwintering afhankelijk zijn van niet geoogste granen en zaden van kruiden op akkers. Akkers met veel zaden en granen leveren, in de vorm van muizen, ook voedsel voor roofvogels.

De provinciale hoofddoelen voor het ANLb-leefgebied open akker zijn:

•Instandhouding en verbetering van de populatie broedende akkervogels.

•Het vergroten van de winteroverleving van akkervogels.

•Op termijn een compleet leefgebied voor akkerflora, insecten, akkervogels, zoogdieren en organismen die van belang zijn voor het bodemleven.

De gidssoorten voor het ANLb-leefgebied open akker zijn:

•Broedende vogels in open akkers: veldleeuwerik, gele kwikstaart, grauwe kiekendief en velduil

•Winterakkervogels: veldleeuwerik, geelgors en velduil.

•Soorten in besloten akkergebieden: geelgors, patrijs en kneu.

Kwaliteitscriteria leefgebied Open akker

Omvang kerngebied:

•Minimaal 250 ha samenhangend agrarisch gebied aansluitend op bestaande natuurreservaten (met kwelder, extensief grasland, ruigte) óf minimaal 500 ha samenhangend agrarisch gebied.

Akkermozaïek:

•Verhouding zomer- en winterbeheer 75:25 %.

•Afwisseling van volvelds en randenbeheer.

Aantal broedparen:

•Minimaal 2 gidssoorten als broedvogel aanwezig of in directe omgeving.

•20 broedparen overige akkervogels per 100 ha.

•10 broedparen kievit en scholekster per 100 ha.

Volveldsbeheer

•Minimaal 2 gewassen in akkervogelmozaïek

•Gemiddeld 5 ha per 100 ha is zomergraan

•Gemiddeld 10 ha per 100 is gedurende de winterperiode stoppelveld (niet van toepassing op zandgronden in verband met vigerende mestwetgeving).

•Minimaal 2 ha per 100 ha is wintervoedselgewas, verdeeld over minimaal 2 locaties

Beheer randen en overhoeken

•Minimaal 2 ha per 100 ha

•Minimaal 50% buiten de invloed van verstoringsbronnen

•Minimaal 2 clusters aanwezig per kerngebied bestaande uit minimaal 5 randen

•Randen minimaal 3 meter breed

•Randen als broedlocatie minimaal 9 meter breed en minimaal 5 ha per 100 ha

Specifiek voor velduil en grauwe kiekendief:

•Regelmatige waarnemingen van de soort in omgeving

•Minimaal 100 ha samenhangend agrarisch gebied

•Randen minimaal 6 meter breed

•Minimaal 5 ha per 100 ha meerjarige braaklegging

•Actieve nestbescherming en nestbeschermend maaien

4.3.3 Leefgebied Dooradering

Het leefgebied dooradering is een divers leefgebied, welke bestaat uit een netwerk van allerlei landschapselementen. Van opgaande begroeiing van verschillende omvang (houtwallen, houtsingels, bosjes, struwelen en hagen) tot terreintjes met droge vegetaties (dijken, bermen, ruigtezomen, droge sloten en kruidenrijke taluds). Maar ook natte landschapselementen als permanente wateren (sloten, poelen, beken en moerasjes) en tijdelijke wateren (greppels, plasdrasgebieden en pionierssituaties). Het leefgebied dooradering is niet alleen divers in uiterlijke verschijningsvorm, maar ook in functionaliteit.

Het leefgebied vervult diverse functies, zoals paai- en broedgebied, foerageergebied en schuilplaats. Vogels gebruiken elementen als opgaande begroeiing als hun broedgebied. Terwijl diezelfde elementen voor vleermuizen belangrijk zijn als voedselgebied en als oriëntering tussen de vaste rust- of verblijfplaatsen. De combinatie van droge en natte elementen naast elkaar is aantrekkelijk als voortplantingsbiotoop voor amfibieën. Terwijl de watergangen voor de vissen onmisbaar zijn als paai-, opgroei- en overwinteringsgebied. Daarnaast komen er in Fryslân specialisten voor als de bittervoorn, die eieren afzet in een zoetwatermossel en de groene glazenmaker die dit doet op krabbenscheer. Al deze soorten stellen zeer verschillende eisen aan hun leefgebied, waarbij deze afhankelijk van hun levensfase in tijd en ruimte kunnen verschillen.

Maar het leefgebied Dooradering is bovenal de ader in het landelijk gebied, welke de agrarisch natuur met elkaar en met de natuurgebieden in Fryslân verbindt. Waar de opbouw en structuur van zowel het netwerk aan landschapselementen als het landschapselement zelf belangrijk zijn om te kunnen voldoen aan de verbindende functie van dit leefgebied.

De provinciale hoofddoelen voor het ANLb-leefgebied dooradering zijn:

•Behoud en versterking van de biodiversiteit door het ontwikkelen van een robuust leefgebied.

•Handhaving van alle aanwezige ANLb-soorten, uitbreiding van het aantal broedparen en een stabiele populatie van amfibieën.

•Behoud en verbetering van het leefgebied voor vissen.

•Ontwikkeling van onbelemmerde migratieroutes en verbetering van de vrije uitwisseling tussen soorten.

De gidssoorten voor het ANLb-leefgebied dooradering zijn:

•Broedende vogels in opgaande begroeiing: gekraagde roodstaart, spotvogel, braamsluiper, grote lijster, geelgors, kneu en laatvlieger.

•Soorten in watergangen en plas-dras: grote modderkruiper en bittervoorn.

•Soorten in weides, water en moeras: meervleermuis, groene glazenmaker, noordse woelmuis, zwarte stern en poelkikker.

•Soorten in poelen: heikikker, ringslang, kamsalamander en poelkikker.

Kwaliteitscriteria leefgebied dooradering

Omvang kerngebied:

•Minimaal 100 ha samenhangend agrarisch gebied aansluitend op bestaande natuurreservaten (met kwelder, extensief grasland, ruigte) óf minimaal 250 ha samenhangend agrarisch gebied

Dooradering mozaïek:

•Minimaal 3 km per 100 ha is beheerde opgaande begroeiing óf totale lengte watergangen/ Opp. met beheer minimaal gelijk aan minimum biotoop omvang v/d soort voor een stabiele populatie verspreidt over minimaal 3 watergangen (zie soortenfiches)

•Verschillende fasen element in tijd en ruimte aanwezig

•Elementen zijn zoveel mogelijk zonder belemmeringen met elkaar verbonden

Aantal gidssoorten:

•Minimaal 2 gidssoorten als broedvogel aanwezig of in directe omgeving óf minimaal 2 andere gidssoorten zijnde geen broedvogel aanwezig of in directe omgeving

Opgaande elementen:

•Minimaal 2 lagen aanwezig (boom, mantel, zoom, kruid)

•Inheemse soorten domineren

•Besdragende soorten zijn aanwezig

Watergangen

•Voldoen aan behoefte als overwinter-, voortplant- en opgroeigebied voor de gidssoorten

•Taluds worden niet voor september gemaaid

•Schonen wordt gefaseerd uitgevoerd waarbij 50% van de watervegetatie en bagger wordt gespaard

Poelen

•Minimaal 3 poelen binnen 500 meter aanwezig welke voldoen aan de biotoopeisen

•25-30% wordt per jaar geschoond in het najaar

•Minimaal 50% bestaat uit water

•5 meter rondom de poel wordt niet bemest en bespoten

•Binnen 300 meter is landbiotoop aanwezig

4.3.4 Groeimiddelen 2027 binnen prioritaire gebieden

Voor de inzet van groeimiddelen in 2027 in prioritaire gebieden volgens Leidraad 2.0 wordt een set aan inhoudelijke eisen gehanteerd, waarmee wordt toegewerkt naar een groter aandeel geconcentreerd zwaar beheer in deze gebieden. Deze prioritaire gebieden zijn:

1Kerngebieden voor de grutto

Het betreft de leefgebieden voor de grutto:

•Concentratiegebieden voor de grutto zoals benoemd in het concentratiegebiedenrapport van SOVON;

•Aanvalsplan Grutto gebieden;

•Gebieden rondom de 25 bestaande VR-gebieden (landelijk) waaraan instandhoudingsdoelen voor de grutto worden toegevoegd.

2In en rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden

Het betreft landbouwgrond in en rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, inclusief bovenstrooms en aangrenzend gelegen beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Indien deze leefgebieden zijn begrensd als open akkerland, dooradering of open grasland (indien geen kerngebied voor de grutto) dan gelden de volgende richtinggevende landelijke uniforme criteria voor beoordeling van de gebiedsaanvragen:

•Clusters van minimaal 100 ha (robuust genoeg);

•Minimaal 10% (zware) beheermaatregelen binnen het cluster:

o De verhouding van de inzet van de beheermaatregelen wordt gericht op de specifieke doelstellingen in het gebied en synergie tussen de betreffende leefgebieden/categorieën;

o Bij voorkeur toepassing van volveldse maatregelen;

o Beperkte toepassing van drijf- en kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen.

o Lichte beheermaatregelen zoals bodemverbetering, legselbeheer en ruige mest kunnen wel aanvullend op de 10% zware beheermaatregelen worden ingezet.

4.4.1 Categorie Water

In het Natuurpact en de overeenkomst met de Manifestpartijen zijn afspraken gemaakt om naast internationale soortendoelen ook internationale Kaderrichtlijn Water (KRW)-doelen op te nemen.

Die doelen zijn gericht op een zo goed mogelijke ecologische en chemische toestand in alle wateren. De doelen zijn voor de grotere wateren, de KRW-waterlichamen, kwantitatief beschreven in zogenaamde factsheets die gekoppeld zijn aan het Waterhuishoudingsplan4 en het Waterbeheerplan /Regionaal Waterprogramma. De streefdoelen voor overige wateren zijn per watertype vastgelegd in een aantal landelijke rapporten van de STOWA en worden komende jaren, samen met betrokken partijen, voor de Friese situatie nader ingevuld.

Om de KRW-doelen te realiseren is het noodzakelijk om in en rond watergangen maatregelen te nemen. Dat betreft vooral inrichtingsmaatregelen en maatregelen om de belasting van het watersysteem met nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen te voorkomen/beperken. Het gaat daarbij met name om:

•Maatregelen die de af- en uitspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen van agrarische percelen en erven verminderen.

•De aanleg of het reserveren van (delen in) watergangen die geschikt zijn voor de groei van waterplanten en de daarop en tussen levende waterdieren.

•De aanleg van groene zuiveringen.

Voor Categorie Water, welke de gehele provincie beslaat, wordt met randenbeheer langs wateren en het ecologisch schonen van water en talud gestreefd naar het verbeteren van de waterkwaliteit. Voor Fryslân geldt dat de ecologische doelen voor de KRW-oppervlaktewaterlichamen nog niet gehaald worden (mede) vanwege een te hoge belasting van die wateren met nutriënten en/of gewasbeschermingsmiddelen. Uit di-verse studies is gebleken dat de KRW-doelen niet haalbaar zijn vanwege de afspoeling van deze stoffen uit landbouwpercelen. De afspoeling van fosfaat en gewasbeschermingsmiddelen is niet overal in Fryslân ge-lijk. Daarom is in Bijlage 8: Kaart Prioritaire gebieden Zoekgebied Water een kaart opgenomen als onder-steuning voor deze categorie. Aan de hand van een gebiedsanalyse, uitgevoerd door Wetterskip Fryslân, is op deze kaart aangegeven in welke gebieden de aandacht voor vermindering van afspoeling prioriteit heeft. Hierin hebben de rode gebieden (1) de hoogste prioriteit en de gele gebieden (4) de minst hoge prioriteit. Binnen deze gebieden worden er mogelijkheden geboden om via randenbeheer de afspoeling van fosfaten en gewasbeschermingsmiddelen te verminderen.

4.4.2 Categorie Klimaat

Met het nieuwe GLB-NSP is per 1 januari 2023 een nieuwe categorie toegevoegd: de categorie Klimaat. Met deze categorie wordt de subsidiering van een gedeelte van de klimaatopgave voor de provincies in het ANLb meegenomen. Dit is in overeenstemming met de kaders van het Klimaatakkoord en de Nationale Klimaat adaptatiestrategie. De doelen zijn tweeledig: klimaatmitigatie (het tegengaan van klimaatverandering) en klimaatadaptatie (het omgaan met de gevolgen van klimaatverandering). Het kader voor toepassing van de ANLb middelen en beheerpakketten conform de catalogus beheerpakketten BoerenNatuur 2023 wordt hieronder nader toegelicht.

De collectieven sluiten de beheerpakketten die bijdragen aan de doelen van categorie Klimaat zoveel mogelijk af in synergie met de beheerpakketten in andere leefgebieden en de activiteiten vanuit de ecoregelingen.

Klimaatmitigatie

Klimaatmitigatie bestaat uit de volgende drie maatregelen:

1Verhogen gehalte organische stof in akkerbouwbodems en grasland.

Omdat zowel niet-kerende grondbewerking als blijvend grasland waarschijnlijk via de ecoregeling worden vergoed, wil de provincie in het ANLb op dit onderdeel vooral inzetten op het gebruik van ruige stalmest, compost of bokashi en het inzetten van vanggewassen en groenbemesters.

2Aanpassing gewaskeuze en teelttechniek in akkerbouw en weidegebied, inclusief onderhoud en beheer van nieuwe boomrijen, nieuwe struweellinten, het toepassen van meer CO2-bindende gewassen en precisie-landbouw.

Binnen deze maatregel past het beheer van houtige landschapselementen, voor zover deze een extra bijdrage leveren aan de opslag van CO2. De focus hierbij ligt op het behoud van jonge houtige elementen en het aanleggen van nieuwe houtige elementen. CO2 opslag in hout stopt na verjaring van het element. Hierom hanteert de provincie een peildatum van jonge of nieuwe landschapselementen. Regulier onderhoud van al bestaande elementen levert namelijk weinig extra’s op voor CO2-opslag. De inrichting van deze elementen kan niet via het ANLb plaatsvinden. Vanuit het ANLb kan slechts het beheer worden betaald. Voor deze maatregel zal de verbinding gezocht worden met bijvoorbeeld de Bossenstrategie en programma Landschap van de provincie. Ook vanuit het NSP (hoofdstuk 5.10) worden mogelijkheden geboden voor de aanleg van landschapselementen in het kader van Niet-productieve investeringen voor landbouwbedrijven.

3Vermindering oxidatie van veenbodems, onder andere via verhoging grondwaterpeil en/of overstap naar natte teelten.

Wanneer veen verdroogt, klinkt het in. Dit proces veroorzaakt bodemdaling en hierbij komt CO2 vrij. De meest effectieve manier om dit tegen te gaan is het opzetten van het waterpeil (het slootpeil) in combinatie met het verhogen van de grondwaterstanden in percelen in veenweidegebieden. Dit laatste kan bijvoorbeeld met behulp van waterinfiltratiesystemen. Dit betreft maatwerk en dient gebiedsgericht te gebeuren in nauw overleg met Wetterskip Fryslân. Het gaat dan met name over het verhogen van de grondwaterstanden in de percelen in de droge maanden. Het toepassen van natte teelten kan hierin een mogelijkheid zijn. Echter hierbij dient wel goed gekeken worden naar de effecten van deze vorm van teelten op andere doelen, bijvoorbeeld waterkwaliteit en biodiversiteit.

Klimaatadaptatie:

Klimaatadaptatie bestaat uit de volgende twee maatregelen:

1Meer water vasthouden in beekdalen en in infiltratiegebieden (hogere zandgronden)

Het vasthouden van water in beekdalen is een maatregel die vooral door de eigenaren van de waterlopen (Wetterskip Fryslân, Provinsje Fryslân en TBO’s) kan worden uitgevoerd. Dit kan ook via de gebiedsprocessen in het kader van de natuurontwikkeling zoals onder meer het her-meanderen van beken en het anders inrichten van beken. Via deze gebiedsprocessen (i.s.m. de collectieven) kunnen ook met aanliggende boeren pakketten worden afgesloten voor het water vasthouden op deze percelen. Deze doelen gelden ook voor percelen nabij droogtegevoelige natuurgebieden op onder meer de hogere zandgronden. Water vasthouden is verder al een bestaande beheerfunctie in het huidige ANLb, die met name bediend wordt door het verhogen van het gehalte organische stof.

2Adaptatie aan de verwachte hogere frequentie van inundaties in beekdalen en in laaggelegen akker- en weidegebieden.

Adaptatie aan de verwachte hogere frequentie van inundaties in beekdalen en in laaggelegen akker- en weidegebieden houdt in dat boeren op delen van hun gronden inundatie mogelijk maken of toelaten. Maar waterberging past moeilijk binnen de systematiek van het ANLb. In de praktijk is het vooraf niet in te schatten hoe vaak per jaar er gebruik van wordt gemaakt, maar een agrariër stelt het perceel wel elk jaar beschikbaar en ontvangt dan ook elk jaar een vergoeding. Ook de beperkingen ten aanzien van bemesting en gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen zijn niet erg aantrekkelijk voor eventuele deelnemers.

3Adaptatie aan de verwachte toename van verzilting

De verzilting van (grond)water kan in de toekomst een bedreiging vormen voor de hoogwaardige akkerbouw en tuinbouw in het Noordelijk Zeekleigebied. Daarom is het peilbeheer gericht op het vertragen van verzilting en het niet meer toestaan van peilverlagingen. In plaats van peilverlaging zien we andere oplossingsrichtingen, zoals aanpassingen in de ontwatering (drainage) en (on)mogelijkheden van gewaskeuze op lage percelen die door bodemdaling een te geringe drooglegging krijgen.

Omdat niet overal in Fryslân de doelen voor klimaat van toepassing zijn, is in Bijlage 10: Kaart Prioritaire gebieden Zoekgebied Klimaat een kaart opgenomen als ondersteuning voor deze categorie. Deze kaart vormt tezamen met Tabel 2: Prioritaire gebieden klimaat en beheerfuncties de basis voor het afsluiten van de beheerpakketten door de collectieven. De collectieven sluiten de beheerpakketten die bijdragen aan de doelen zoveel mogelijk af in synergie met de beheerpakketten in andere leefgebieden en de activiteiten vanuit de ecoregelingen.

Tabel 2: Prioritaire gebieden klimaat en beheerfuncties

Doelen klimaat

Beheerfunctie

Hoofdlandschap

Klimaatmitigatie

Vastleggen CO2 (bodem, landschap)

Klei op veengebied

Kleiterpenlandschap

Oude zeepolders

Jonge zeepolders

Jonge zeepolders/platen en slikken

Kweldervlakte

Kwelderwal

Klimaatmitigatie

Reduceren uitstoot broeikasgassen

Veenweidegebieden

Veenderijen

Klimaatadaptatie

Vernatten

Woudontginning

Beekdallandschap

Heideontginning

Hoogveenontginning

Hoogveen

Beekdallandschap

Rond droogtegevoelige natuurgebieden

Klimaatadaptatie

Opvangen waterpieken en droogte (watervasthoudend vermogen bodem verbeteren)

Woudontginning

Beekdallandschap

Heideontginning

Hoogveenontginning

Hoogveen

Beekdallandschap

Rond droogtegevoelige natuurgebieden

Klimaatadaptatie

Omgaan met verzilting

Klei op veengebied

Kleiterpenlandschap

Oude zeepolders

Jonge zeepolders

Jonge zeepolders/platen en slikken

Kweldervlakte

Kwelderwal

4.4.3 Groeimiddelen 2027 binnen prioritaire gebieden in en rondom stikstofgevoelige Natura2000-gebieden

Ook kan voor de categorieën water en klimaat beheer worden gerealiseerd op landbouwgrond in en rondom stikstofgevoelige Natura2000-gebieden. Daarmee wordt voorgesorteerd op het mogelijk nemen van maatregelen rondom de N2000-gebieden en te verwachten opgaven uit de Natuurherstelverordening. Binnen de gebieden is het van belang dat voldoende maatregelen geclusterd worden ingezet en de clusters van voldoende omvang zijn. De inzet van de maatregelen kan worden gericht op het beperken van drukfactoren rondom de Natura 2000-gebieden. Denk bijvoorbeeld aan het beperken van de (stikstof)emissies, beperking van gebruik van gewasbeschermingsmiddelen of het stimuleren van hydrologisch herstel afhankelijk van het gebied.

Het betreft landbouwgrond in en rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, inclusief bovenstrooms en aangrenzend gelegen beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Indien deze leefgebieden zijn begrensd als open akkerland, dooradering of open grasland (indien geen kerngebied voor de Grutto) dan gelden de volgende richtinggevende landelijke uniforme criteria voor beoordeling van de gebiedsaanvragen:

•Clusters van minimaal 100 ha (robuust genoeg);

•Minimaal 10% (zware) beheermaatregelen binnen het cluster:

o De verhouding van de inzet van de beheermaatregelen wordt gericht op de specifieke doelstellingen in het gebied en synergie tussen de betreffende leefgebieden/categorieën.

o Bij voorkeur toepassing van volveldse maatregelen.

o Beperkte toepassing van drijf- en kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen.

o Lichte beheermaatregelen zoals bodemverbetering, legselbeheer en ruige mest kunnen wel aanvullend op de 10% zware beheermaatregelen worden ingezet.