Conclusie · Civiel recht
Parket bij de Hoge Raad, 13 november 2026 – Beroepsaansprakelijkheid advocaat in verband met verrichten
ECLI:NL:PHR:2026:1092Zaaknummer 25/03461
- Instantie
- Parket bij de Hoge Raad
- Datum conclusie
- 13 november 2026
- Publicatiedatum
- 19 november 2026
- Zaaknummer
- 25/03461
- Rechtsgebied
- Civiel recht
- Hoofdwetsartikel
- Artikel 6:89 BW
- Soort
- Conclusie
Inhoudsindicatie
Beroepsaansprakelijkheid advocaat in verband met verrichten van werkzaamheden in Duitsland. Schending klachtplicht? Beroep op aansprakelijkheidsbeperking in algemene voorwaarden? Incidenteel cassatieberoep: beroepsfout bij leggen conservatoir beslag in Duitsland?
5 Conclusie
De conclusie strekt zowel in het principale cassatieberoep als het incidentele cassatieberoep tot vernietiging en verwijzing.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
A-G
Volledige tekst
Inhoud van de uitspraak
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer 25/03461
Zitting 13 november 2026
CONCLUSIE
T. Hartlief
In de zaak
[eiseres] (hierna: ‘[eiseres]’)
tegen
1 [verweerster 1] B.V.
2. [verweerster 2] Beheer B.V. (hierna gezamenlijk: ‘ [verweersters] ’)
[eiseres] heeft voor [verweersters] werkzaamheden verricht in verband met 1) een beslaglegging in Duitsland, 2) de voorbereiding van (aandeelhouders)besluiten in Duitsland en de in het kader daarvan door [eiseres] geïnitieerde procedures in Duitsland en 3) de inschrijving in het Duitse handelsregister van een andere bestuurder en de in verband daarmee door [eiseres] geïnitieerde procedure in Duitsland. In deze procedure stellen [verweersters] zich op het standpunt dat [eiseres] daarbij is tekortgeschoten in de zorg die van een redelijk bekwaam en redelijk handelend advocaat mag worden verwacht, en vorderen zij vergoeding van de door hen geleden schade.
De rechtbank heeft de vorderingen van [verweersters] afgewezen. In hoger beroep heeft het hof bij tussenarrest geoordeeld dat [eiseres] ten aanzien van de beslaglegging in Duitsland geen beroepsfouten heeft gemaakt. Ten aanzien van de andere werkzaamheden heeft het hof wel vastgesteld dat [eiseres] beroepsfouten heeft gemaakt, hetgeen tot toewijzing van schadevergoeding zou moeten leiden. In het eindarrest heeft het hof het beroep van [eiseres] op schending van de klachtplicht afgewezen, heeft het de hoogte van het schadebedrag vastgesteld en heeft het geoordeeld dat het geen aanleiding ziet om aan te nemen dat een in de algemene voorwaarden van [eiseres] opgenomen aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het schadebedrag in de weg staat.
In het principaal cassatieberoep heeft [eiseres] klachten gericht tegen het oordeel over de klachtplicht (onderdeel 1) en de aansprakelijkheidsbeperking (onderdeel 2). Het incidenteel cassatieberoep van [verweersters] is gericht tegen het oordeel van het hof dat [eiseres] ten aanzien van de beslaglegging in Duitsland geen beroepsfout heeft gemaakt.
1 Feiten
In cassatie kan van de volgende feiten worden uitgegaan.[_0ede9262-b02f-4e57-924e-24e58062c0b9]
[eiseres] [_a944bb4f-1e1b-4651-9a65-78e130cc2eca] is een advocatenkantoor dat beschikt over specifieke kennis van het Duitse recht.
[verweersters] zijn (samen met aan hen gelieerde partijen, hierna zowel afzonderlijk als gezamenlijk ook te noemen: ‘ [verweersters] ’) vóór 2013 met [betrokkene 1] en een aan hem gelieerde bedrijvengroep (hierna, zowel afzonderlijk als tezamen te noemen: ‘ [betrokkene 1] ’) een samenwerkingsverband aangegaan. Dit samenwerkingsverband was gericht op de investering in, en ontwikkeling van, diverse windparken in Duitsland. De windparken waren ondergebracht in commanditaire vennootschappen naar Duits recht (hierna: ‘KG’) waarvan Duitse besloten vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid (hierna: ‘GmbH’) op hun beurt de (beherende dan wel stille) vennoot waren.
Op 12 augustus 2013 hebben – onder meer – [verweersters] en [betrokkene 1] in het kader van de beëindiging van dat samenwerkingsverband een vaststellingsovereenkomst gesloten. Daarin werd een terugbetalingsverplichting van [betrokkene 1] aan [verweersters] in drie termijnen overeengekomen, waarvan de eerste verschuldigd was op 11 september 2013, terwijl bij niet tijdige betaling van enige termijn, het volledige verschuldigde bedrag ineens opeisbaar werd.
Tussen 12 augustus 2013 en 11 september 2013 kwam het [verweersters] ter ore dat [betrokkene 1] vermoedelijk niet tijdig zijn betalingsverplichting uit hoofde van de vaststellingsovereenkomst zou nakomen, maar dat hij op korte termijn wel het windpark te Kappel (Duitsland) zou verkopen, waarvan de opbrengst voldoende was om de betalingsverplichting jegens [verweersters] na te komen.
Naar aanleiding daarvan heeft de huisadvocaat van [verweersters] , [betrokkene 2] , contact opgenomen met [eiseres]. Bij e-mail van 10 september 2013 heeft [betrokkene 2] [eiseres] geïnstrueerd om zo spoedig mogelijk conservatoir beslag te leggen in Duitsland op vermogensbestanddelen van [betrokkene 1] .
Met een op 17 september 2013 verkregen verlof van de Duitse rechter heeft [eiseres] dit beslag gelegd. [betrokkene 1] heeft daarop een opheffingsverzoek ingediend bij de Duitse rechter. Vervolgens heeft de Duitse rechter op 18 oktober 2013 de uitvoerbaarheid van dit beslag geschorst en op 3 december 2013 het beslagverlof vervallen verklaard, omdat de verzoeker het bestaan van een grond voor conservatoir beslag onvoldoende aannemelijk had gemaakt.
[betrokkene 1] is zijn betalingsverplichting op grond van de vaststellingsovereenkomst niet nagekomen, hetgeen geleid heeft tot een Nederlandse procedure tussen [verweersters] en [betrokkene 1] . Daarin heeft het hof Arnhem-Leeuwarden op 27 augustus 2019[_28a0816e-551a-4fde-8a9c-38e0a7dc3e9d] een tussenarrest gewezen en op 2 juni 2020 een eindarrest.[_87b4d3af-2075-475c-be38-987c3c95d802] Dat hof heeft onder meer voor recht verklaard dat [verweersters] op 13 september 2013 gerechtigd waren tot opeising van al hetgeen, kort gezegd, [betrokkene 1] uit hoofde van de vaststellingsovereenkomst verschuldigd was en [betrokkene 1] tot betaling van verschillende geldbedragen veroordeeld. De reconventionele vordering van [betrokkene 1] tot vergoeding van de schade die hij heeft geleden ten gevolge van – onder meer – de door [verweersters] in Duitsland gelegde beslagen heeft het hof afgewezen, overwegende[_95c4f27d-7fe9-4e5e-b12b-85a6f2045562] dat deze beslagen “niet ondeugdelijk zijn”, dat [verweersters] daarbij “belang” hadden “aangezien zij nog niet alle aan haar uit hoofde van de vaststellingsovereenkomst toekomende bedragen van Ecuaflor c.s. had ontvangen”, en dat deze beslagen “niet onrechtmatig [zijn] jegens (…) [betrokkene 1]”.[_00765c0b-8219-46bc-b74d-9eedc89ef498]
[eiseres] heeft, aansluitend op haar voornoemde werkzaamheden, in opdracht van [verweersters] in 2014 werkzaamheden verricht rondom juridische kwesties van [verweersters] met [betrokkene 1] betreffende hun samenwerking in windparken in Büren, Weibern en Rieden (hierna: ‘de windparken’).
[verweersters] hebben vanaf januari 2014 ook [betrokkene 4] (hierna: ‘ [betrokkene 4] ’), een in Duitsland gevestigde advocaat, bij deze kwesties betrokken vanwege zijn specifieke kennis van en ervaring met Duits recht.
De windparken waren ondergebracht in twee KG’s waarvan telkens DunoAirWindverwaltung GmbH (hierna: ‘DunoAir’) de beherend vennoot was en twee andere GmbH’s (hierna: ‘de twee GmbH’s’) de stille vennoot. De GmbH’s werden steeds bestuurd door [betrokkene 1] . Het doel van [verweersters] was om zo spoedig mogelijk [betrokkene 1] als bestuurder van de twee GmbH’s te ontslaan en [betrokkene 3] (namens [verweersters] , hierna: ‘ [verweerster 2] ’) als bestuurder te benoemen en om vervolgens, in plaats van DunoAir, een door [verweersters] gecontroleerde vennootschap beherend vennoot van de KG’s te maken.
Ter realisering van dit doel heeft [eiseres] in 2014 in Duitsland achtereenvolgens drie rondes georganiseerd bestaande uit het bijeenroepen van vergaderingen en het voorbereiden van besluiten van aandeelhouders en vennoten, in de onderhavige procedure ook aangeduid als Plan A, B en C. Een aantal van die besluiten in de eerste (Plan A) respectievelijk tweede ronde (Plan B) werd door de Duitse rechter in door [betrokkene 1] ingezette procedures nietig althans ongeldig verklaard, waarna [eiseres] een nieuwe ronde (Plan B respectievelijk C) moest starten om het vooropgestelde doel te bereiken.
De bij aandeelhoudersvergaderingen van 10 en 27 oktober 2014 genomen besluiten (hierna: ‘de ontslagbesluiten’) tot ontslag van [betrokkene 1] en benoeming van [verweerster 2] tot bestuurder van de twee GmbH’s (plan C) werden uiteindelijk door de Duitse rechter geldig verklaard in uitspraken van 5 en 12 juni 2015.[_e7187640-452d-4c51-a6d3-2d4737acdd43]
In totaal zijn in verband met de verschillende door [eiseres] voorbereide besluiten 24 gerechtelijke procedures in eerste aanleg aanhangig gemaakt. In deze procedures is steeds door de partij die in eerste instantie in het ongelijk was gesteld, hoger beroep aangetekend. Voornoemde uitspraken van 5 en 12 juni 2015 zijn in hoger beroep bekrachtigd.
Na de geldigverklaring van die besluiten in de uitspraken van 5 en 12 juni 2015, heeft [eiseres] het betrokken Amtsgericht (de beheerder van het handelsregister) verzocht om uitschrijving van [betrokkene 1] uit het handelsregister en inschrijving van [verweerster 2] als bestuurder van de twee GmbH’s. [betrokkene 1] maakte hiertegen bezwaar op de grond dat hij hoger beroep tegen de uitspraken van 5 en 12 juni 2015 had ingesteld. Op 8 juli 2015 heeft het Amtsgericht het verzoek van [verweersters] afgewezen. [eiseres] is tegen deze beslissing een spoed-bezwaarprocedure (‘sofortige Beschwerde’) gestart bij het Oberlandesgericht, dat dit bezwaar op 6 november 2015 heeft afgewezen onder verwijzing naar de beleidsvrijheid die het Amtsgericht heeft bij de uitvoering van zijn beheerstaak.
Op 10 november 2015 hebben [verweersters] aan [eiseres] bericht dat de haar verstrekte opdrachten met onmiddellijke ingang werden ingetrokken en dat de werkzaamheden door uitsluitend [betrokkene 4] werden voortgezet.
Nadat de uitspraken van 5 en 12 juni 2015 uiteindelijk kracht en gezag van gewijsde hadden gekregen, heeft het Amtsgericht op 5 juli 2016 (GmbH terzake windpark Büren) en 7 september 2017 (GmbH terzake windpark Weibern – Rieden) [betrokkene 1] als bestuurder uitgeschreven en [verweerster 2] als bestuurder ingeschreven.
Op 1 april 2016 hebben [verweersters] [eiseres] aansprakelijk gesteld voor hun schade als gevolg van beroepsfouten van [eiseres] bij de uitvoering van de aan haar opgedragen werkzaamheden. [eiseres] heeft geen aansprakelijkheid erkend.
2 Procesverloop
Eerste aanleg
[eiseres] heeft in eerste aanleg in conventie aanvankelijk betaling gevorderd van haar openstaande facturen, maar heeft die gehele vordering later ingetrokken. In reconventie hebben [verweersters] gevorderd om, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad, voor recht te verklaren dat [eiseres] is tekortgeschoten in de zorg van een redelijk bekwaam en redelijk handelend advocaat en daarom aansprakelijk is voor de daardoor door [verweersters] geleden schade, nader op te maken bij staat. Een en ander met veroordeling van [eiseres] in de kosten van het geding.
[verweersters] hebben aan hun vordering ten grondslag gelegd dat sprake was van beroepsfouten van [eiseres] in verband met haar werkzaamheden ten aanzien van:
- de beslaglegging in Duitsland;
- de voorbereiding van de (aandeelhouders)besluiten in Duitsland en de in het kader daarvan door [eiseres] geïnitieerde procedures in Duitsland;
- de inschrijving in het Duitse handelsregister van [verweerster 2] als bestuurder (in plaats van [betrokkene 1] ) en de in verband daarmee door [eiseres] geïnitieerde procedure in Duitsland.[_f42b4d1e-b53c-4c6f-b347-fcf663bdf10f]
De rechtbank heeft op 3 februari 2021[_bfae7b87-598c-46eb-90dc-55b02159d1e1] vonnis gewezen, waarbij de rechtbank in conventie heeft verstaan dat de vorderingen zijn ingetrokken.[_93a85be6-5125-4b2a-9232-d44edf906206] In reconventie heeft de rechtbank de vorderingen van [verweersters] afgewezen, met veroordeling van [verweersters] in de kosten. De rechtbank heeft daartoe overwogen dat zij aanleiding ziet om in plaats van het primaire verweer van [eiseres] (beroep op schending door [verweersters] van de klachtplicht) eerst in te gaan op het subsidiair aangevoerde inhoudelijke verweer van [eiseres] tegen de vordering van [verweersters] (rov. 4.3.). Vervolgens is de rechtbank ten aanzien van de door [verweersters] gestelde beroepsfouten (hiervoor randnummer 2.2) tot het oordeel gekomen dat de stellingen van [verweersters] in dit verband falen (rov. 4.9.-4.37.), zodat de reconventionele vordering van [verweersters] moet worden afgewezen (rov. 4.38.). Aan een beoordeling van het primaire beroep op de schending van de klachtplicht is de rechtbank bij die stand van zaken niet meer toegekomen (rov. 4.39.).
Wat betreft de gestelde beroepsfout van [eiseres] ten aanzien van de beslaglegging in Duitsland[_955297bf-231e-4268-90b7-eee26336e2c2] heeft de rechtbank overwogen:
“4.9. [verweersters] stelt allereerst dat [[eiseres]][_0af44e56-c6e3-4083-90a1-c9225df84691] onzorgvuldig heeft gehandeld door ten onrechte te hebben ingeschat dat de beslaglegging in Duitsland zou standhouden. [[eiseres]] heeft bovendien [verweersters] onvoldoende geïnformeerd over het feit dat het griffiegeld terzake in Duitsland veel hoger is en de vereisten voor beslaglegging in Duitsland substantieel afwijken en veel strenger zijn dan in Nederland, hetgeen eveneens onzorgvuldig is, aldus [verweersters]
Deze stellingen van [verweersters] falen in het licht van de gemotiveerde betwisting door [[eiseres]].
Niet in geschil is dat niet [verweersters] zelf maar [betrokkene 2] , als huisadvocaat van [verweersters] , [[eiseres]] heeft verzocht het beslag te leggen. [[eiseres]] heeft aangevoerd dat ten tijde van de beslaglegging [betrokkene 2] zijn contactpersoon was en dat zij op dat moment geen direct contact met [verweersters] had, maar alleen met [betrokkene 2] . [[eiseres]] heeft dit onderbouwd met twee door haar overgelegde e-mails van [betrokkene 2] aan [[eiseres]] van 10 september 2013. [verweersters] heeft dit niet (voldoende) weersproken. In die situatie mocht naar het oordeel van de rechtbank [[eiseres]], zoals door haar is aangevoerd, ervan uitgaan dat haar informatieverschaffing terzake aan [betrokkene 2] volstond. Zij mocht immers veronderstellen dat [betrokkene 2] , gegeven ook diens eigen zorgplicht jegens [verweersters] , op zijn beurt deze informatie zou doorgeven aan [verweersters] , dan wel zelf over de benodigde informatie beschikte en die zou doorgeven aan [verweersters] Niet in geschil is dat [betrokkene 2] dit ook heeft gedaan.
Voor invulling van de zorgvuldigheidsnorm als hierboven geformuleerd,[_20aab9e2-137f-4de8-b6a0-eef7f15471ab] acht de rechtbank kortgezegd van belang dat het contact tussen [[eiseres]] en [betrokkene 2] , dat wil zeggen tussen advocaten plaatsvond (en niet rechtstreeks tussen advocaat en cliënt), en dat [[eiseres]] rondom de beslaglegging door [betrokkene 2] werd geïnstrueerd.
Bepalend voor de beoordeling van de stelling van [verweersters] terzake van schending van de informatieplicht van [[eiseres]] is dan ook op welke wijze en in hoeverre de informatieverschaffing van [[eiseres]] aan [betrokkene 2] heeft plaatsgevonden. Daarvoor geldt het volgende. [[eiseres]] heeft aangevoerd dat zij [betrokkene 2] meer dan voldoende heeft geïnformeerd over de risico’s van beslaglegging in Duitsland en dat zij daarbij mocht vertrouwen op de juistheid van de door [betrokkene 2] aan haar verstrekte informatie. Dit verweer wordt ondersteund door overgelegde e-mail-correspondentie, te weten:
- een e-mail van 5 september 2013 van [betrokkene 2] aan [[eiseres]], waarin [betrokkene 2] zelf een afweging maakt van het risico van het leggen van beslag vóór 12 september 2013, en waaruit volgens [[eiseres]] volgt dat [betrokkene 2] zich reeds op 5 september 2013 bewust was van het risico van het leggen van beslag in Duitsland;
- een e-mail van 13 september 2013 van [[eiseres]] aan [betrokkene 2] waarin [[eiseres]] [betrokkene 2] meedeelt dat het in Duitsland te leggen beslag ‘een grote uitzondering’ is, dat de toets in Duitsland zwaarder is en dat men voor de Duitse rechter ‘glaubhaft’ dient te maken dat de vordering bestaat en dat het risico bestaat dat de aanzienlijke griffierechten voor niets worden betaald.
[verweersters] heeft dit verweer op haar beurt niet (voldoende) weersproken. Hieruit volgt dat [[eiseres]] [betrokkene 2] , vooral gegeven diens positie als huisadvocaat van [verweersters] en diens – onweersproken – exacte kennis van de achtergrond en doelstelling van het te leggen beslag, voldoende heeft geïnformeerd over de (zwaardere) vereisten voor, risico’s en (griffie)kosten van beslaglegging in Duitsland. Bovendien volgt hieruit dat [[eiseres]] telkens in samenspraak met [betrokkene 2] heeft gehandeld. Met inachtneming van de maatstaf van 4.6.[_44f7dc5a-df1c-47ca-aa49-e9f7022a7f1f] betekent dit dat de stelling van [verweersters] dat [[eiseres]] onzorgvuldig heeft gehandeld door niet te voldoen aan haar informatieplicht jegens [betrokkene 2] en via hem aan [verweersters] faalt.
Wat betreft de, naar [verweersters] stelt, onjuiste inschatting door [[eiseres]] van de rechtsgeldigheid van het beslag, geldt het volgende. Volgens [verweersters] mocht [[eiseres]] niet verwachten dat aan de strengere Duitse vereisten voor beslaglegging was voldaan, hetgeen ook bevestiging vond in het oordeel van het Amtsgericht, dat immers overwoog dat onvoldoende aannemelijk was dat er voldoende grond voor de beslaglegging was en dat evenmin aannemelijk was dat het vermogen van [betrokkene 1] door de dreigende verkoop van zijn aandeel in de KG zou verminderen.
Bij de beoordeling van dit verwijt moet eerst in ogenschouw worden genomen dat [[eiseres]] terzake van de beslaglegging geen resultaatsverbintenis op zich had genomen, zodat de enkele voor [verweersters] negatieve uitkomst van de activiteiten van [[eiseres]], waaronder het negatieve oordeel van het Amtsgericht, niet zonder meer een onzorgvuldigheid aan de zijde van [[eiseres]] kan opleveren. Ten aanzien van procesvoering betekent de zorgvuldigheidsnorm immers niet noodzakelijkerwijs dat een advocaat de door hem gevoerde procedures niet mag verliezen of dat hij bepaalde procesrisico’s niet mag nemen, terwijl het ten aanzien van zijn advisering niet betekent dat het risico waarover hij adviseert zich niet mag realiseren.
Bij de beoordeling is voorts van belang dat [[eiseres]] bij zijn inschatting diende uit te gaan van de criteria voor beslaglegging volgens Duits recht.
Allereerst moet volgens Duits recht sprake zijn van een ‘Arrestanspruch’, oftewel het hebben van een geldvordering waarvoor tot zekerheid voor de executie beslag zal moeten worden gelegd. Uit de formulering ‘zur Sicherung der Zwangsvollstreckung’ volgt dat het beslag alleen gebruikt kan worden om een vordering uit een executeerbare titel veilig te stellen. De titel dat [lees: die, A-G] het recht tot executie geeft, hoeft er op het moment van een beslag nog niet te zijn. In de onderhavige zaak heeft [[eiseres]] onbetwist gesteld dat [betrokkene 2] hem voorafgaand aan de beslaglegging een kopie van de vaststellingsovereenkomst had gegeven. Dat [[eiseres]] onzorgvuldig zou hebben ingeschat dat er met deze overeenkomst een deugdelijke geldvordering lag die voldeed aan deze voorwaarde voor beslaglegging, heeft [verweersters] dan ook niet voldoende toegelicht. De enkele weergave van de overweging in de uitspraak van de Duitse rechter dat [de] vaststellingsovereenkomst “als voldoende grond voor beslag überhaupt twijfelachtig voorkomt” is daartoe onvoldoende, temeer nu dit niet de dragende grond lijkt te zijn geweest voor opheffing van het beslag. Daarbij komt dat het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden inmiddels heeft geoordeeld dat de vorderingen waarvoor de Duitse beslagen zijn gelegd, niet ondeugdelijk zijn en dat de beslagen niet onrechtmatig zijn geweest.[_e3a4782b-f737-4d1f-93c8-5f2424557b0a]
Bovendien geldt volgens Duits recht de voorwaarde van een ‘Arrestgrund’, neerkomend op de zorg dat de schuldenaar de executie o[n]mogelijk maakt of in belangrijke mate belemmert, welke zorg aannemelijk (‘glaubhaft’) moet worden gemaakt. Daarvoor is vereist dat bewijs wordt aangedragen van een feitelijke bewering (‘tatsächliche Behauptung’) die door de Duitse rechter volledig onderzocht (‘rechtlich erschöpfend’) moet worden. Met name deze voorwaarde wijkt, zoals [verweersters] terecht stelt, af van de Nederlandse – summiere – toets. Aan deze voorwaarde was volgens de Duitse rechter niet voldaan omdat niet voldoende aannemelijk was gemaakt dat [betrokkene 1] probeerde op een niet met de overeenkomst strokende wijze vermogen uit het potentiële bereik van zijn schuldeisers te verwijderen.
[[eiseres]] heeft onweersproken aangevoerd dat [betrokkene 2] [[eiseres]] bij het geven van de opdracht tot beslaglegging heeft geïnformeerd dat het beslag op het windpark zo snel mogelijk gelegd moest worden vanwege de niet-nakoming door [betrokkene 1] van de vaststellingsovereenkomst, daaronder begrepen de betalingsverplichting van de eerste deeltermijn op 11 september 2013, en de vrees bij [verweersters] dat [betrokkene 1] het windpark op korte termijn zou verkopen, terwijl de verkoopprijs daarvan voldoende was om de betalingsverplichting uit hoofde van de vaststellingsovereenkomst na te komen. In het verzoekschrift van [[eiseres]] terzake van de beslaglegging in Duitsland staat de zorg vermeld van [verweersters] dat [betrokkene 1] vermogensbestanddelen in Duitsland te gelde maakt en de opbrengsten alsmede de tegoeden bij Duitse banken uit haar vermogen doet verdwijnen. Tussen partijen is niet in geschil dat deze vrees ‘van horen zeggen’ was.
De zorgvuldigheidsverplichting (zie 4.6 [lees: 4.7, A-G] en 4.11) brengt mee dat [[eiseres]] [verweersters] niet onnodig mocht blootstellen aan voorzienbare en vermijdbare risico’s. Deze verplichting gaat dus niet zover dat [[eiseres]] in het geheel geen risico’s mocht nemen. De rechtbank is met [[eiseres]] van oordeel dat [[eiseres]] niet strijdig heeft gehandeld met deze maatstaf in de gegeven situatie.
Daarbij wordt in de eerste plaats in aanmerking genomen de spoed die [verweersters] achter de opdracht tot beslaglegging zette om voornoemde redenen. Zoals door beide partijen is gesteld was de beslaglegging spoedeisend aangezien het intussen [verweersters] bekend was geworden dat [betrokkene 1] in het verleden ook investeerders in andere samenwerkingen had benadeeld ten gunste van zichzelf. [verweersters] verweet [betrokkene 1] immers dat hij haar bij de verkoop van een windpark had bedrogen. Bij arrest van 27 augustus 2019 heeft het gerechtshof [verweersters] in zoverre daarin gelijk gegeven dat geoordeeld is dat [betrokkene 1] ten onrechte relevante informatie voor [verweersters] heeft verzwegen.[_939bf211-84ba-4d0b-8f5b-74f748c842f8]
Daar komt bij de door [[eiseres]] aangevoerde omstandigheid dat dit beslag door [verweersters] (ook) bedoeld was als drukmiddel om [betrokkene 1] tot nakoming van zijn verplichtingen jegens [verweersters] te bewegen. Dat [[eiseres]] deze bedoeling van [verweersters] mocht aannemen wordt ondersteund door een overgelegde e-mail van 24 oktober 2013 waarin de CFO van de Veenendaal Groep (gelieerd aan [verweersters] ) meedeelt dat met de opheffing van de Duitse beslagen “voor ons een heel groot drukmiddel wegvalt”. [verweersters] heeft dit onvoldoende weersproken.
Onder deze omstandigheden mocht, anders dan [verweersters] stelt, redelijkerwijs niet van [[eiseres]] worden verwacht nog nader onderzoek te doen naar de feitelijke onderbouwing van de door [betrokkene 2] geuite zorgen dat vermogensbestanddelen van [betrokkene 1] uit het bereik van [verweersters] zouden verdwijnen. Dit geldt temeer nu, als vooroverwogen, [[eiseres]] niet solitair te werk ging, maar telkens in samenspraak met [betrokkene 2] , die van de risico’s – ook ten aanzien van de ‘glaubhaft’ eis – op de hoogte was gesteld door [[eiseres]]. De stelling van [verweersters] dat [[eiseres]] terzake een onzorgvuldige inschatting heeft gemaakt, faalt dus.
[verweersters] beroept zich nog op een e-mail van 17 januari 2014, waarin [[eiseres]] nadat [verweersters] zich onaangenaam verrast had getoond over de kosten en risico’s van het beslagleggen in Duitsland door [verweersters] , stelt: “Ik heb daarover wel in grote lijnen gesproken met [betrokkene 2] [= [betrokkene 2] , rechtbank] (ik had nog geen contact met jullie direct en directe actie werd gevraagd). Maar [betrokkene 2] is hier geen enkel verwijt te maken, omdat het immers mijn taak was jullie te informeren. Indien onduidelijkheid is ontsta[a]n, is dat mij en niet [betrokkene 2] aan te rekenen.” [verweersters] ziet dit als een erkenning van de door haar gestelde beroepsfout terzake van de beslaglegging, hetgeen [[eiseres]] betwist.
Naar het oordeel van de rechtbank moet deze mededeling worden gezien binnen de commerciële relatie met de – vanwege de streep door het beslag – teleurgestelde cliënt [verweersters] , die [[eiseres]] niettemin graag wilde houden; reden waarom zij [verweersters] – per creditnota van 27 januari 2014 – een korting van € 7.412 heeft gegeven op de facturen voor haar beslagwerkzaamheden. Deze mededeling en creditnota betekent met andere woorden niet noodzakelijkerwijs een erkenning van schending van de zorgvuldigheidsplicht als hierboven geformuleerd. Zoals [verweersters] ook zelf heeft betoogd, betrof de genoemde korting slechts een onverplichte concessie om de opdracht te houden en was finale kwijting niet aan de orde. Bezien in deze context, kon [verweersters] in de mededeling van [[eiseres]] dan ook redelijkerwijs niet de door haar voorgestane erkenning lezen. [[eiseres]] heeft hiermee dus niet zijn [lees: haar, A-G] recht op verweer terzake in de onderhavige procedure prijsgegeven.”
Hoger beroep
[verweersters] hebben hoger beroep ingesteld van het vonnis van de rechtbank en daarbij elf grieven aangevoerd. Zij bestrijden onder meer de oordelen van de rechtbank dat de stellingen van [verweersters] falen dat [eiseres] onzorgvuldig jegens hen heeft gehandeld bij haar werkzaamheden. In hoger beroep vorderen zij onder meer een verklaring voor recht dat [eiseres] is tekortgeschoten in de uitvoering van haar opdracht en veroordeling van [eiseres] tot betaling van € 759.890,29 aan schadevergoeding vermeerderd met wettelijke rente, met veroordeling van [eiseres] in de kosten van het geding in beide instanties.
[eiseres] heeft in het principaal beroep geconcludeerd tot bekrachtiging van het vonnis. Ook heeft [eiseres], onder aanvoering van één grief, incidenteel hoger beroep ingesteld. Zij heeft geconcludeerd tot vernietiging van het bestreden vonnis voor zover het de proceskostenveroordeling betreft, met veroordeling van [verweersters] in de werkelijke proceskosten, met – uitvoerbaar bij voorraad – hoofdelijke veroordeling van [verweersters] in de kosten van het geding met nakosten en rente.
Het hof heeft op 17 december 2024 een tussenarrest gewezen.[_161d7b76-800b-4141-9c8d-58f7e396a657] Hierin heeft hef hof onder meer overwogen dat niet duidelijk is wat het standpunt van [eiseres] is in het kader van het beroep op de klachtplicht van art. 6:89 BW. Het hof heeft zich afgevraagd hoe het standpunt van [eiseres] in hoger beroep – dat eerst in 2019 is geklaagd over vermeende beroepsfouten – zich verhoudt tot haar standpunt in eerste aanleg dat de opdracht in november 2015 werd beëindigd en dat zij medio 2016 een toelichting ontving op de gestelde beroepsfouten in het kader van de gelegde beslagen. Ook heeft het hof zich afgevraagd hoe het standpunt van [eiseres] in hoger beroep zich verhoudt tot het in hoger beroep niet bestreden feit dat [verweersters] [eiseres] op 1 april 2016 aansprakelijk hebben gesteld voor hun schade als gevolg van beroepsfouten van [eiseres] bij de uitvoering van de aan haar opgedragen werkzaamheden. Op grond hiervan heeft het hof overwogen dat [eiseres] in de gelegenheid zal worden gesteld om zich bij akte (alleen) over dit punt uit te laten, waarna [verweersters] bij antwoordakte mogen reageren (rov. 6.5.). Ook heeft het hof overwogen dat het bij de verdere beoordeling er voorshands vanuit gaat dat het beroep van [eiseres] op art. 6:89 BW faalt (rov. 6.6.).
Het hof heeft daarna wat betreft de beoordelingsmaatstaf voor beroepsfouten overwogen:
“Beoordelingsmaatstaf beroepsfouten
Bij de beoordeling dient tot uitgangspunt dat een advocaat als beroepsbeoefenaar zorgvuldigheid dient te betrachten die van een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot de mag worden verwacht. Deze zorgvuldigheidsplicht brengt ten eerste mee dat een advocaat zijn cliënt bij de wijze waarop hij een procedure voert, niet onnodig blootstelt voorzienbare aan en vermijdbare risico’s. Wanneer een advocaat een cliënt adviseert in het kader van een door een cliënt te nemen beslissing over een bepaalde kwestie, brengt de zorgvuldigheidsplicht ten tweede mee dat de advocaat de cliënt in staat stelt goed geïnformeerd te beslissen. Het antwoord op de vraag of en in welke mate een advocaat de cliënt daarbij behoort te informeren over en te waarschuwen voor een bepaald risico, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval. In dat kader kan onder meer betekenis toekomen aan de ernst en omvang van het desbetreffende risico, de mate van waarschijnlijkheid dat dit zich zal realiseren en de mate waarin de cliënt ervan heeft blijk gegeven zich reeds van dat risico bewust te zijn. De zorgplicht van de advocaat brengt verder mee dat deze een eigen verantwoordelijkheid heeft, op grond waarvan de advocaat zich niet kan beperken tot wat de cliënt van hem vraagt, maar zelfstandig dient te beoordelen wat voor de zaak van belang is om daar vervolgens naar te handelen. In dat verband kan hij ten aanzien van de processtrategie keuzes maken. Daarbij geldt dat minder snel aansprakelijkheid wordt aangenomen bij suboptimaal procederen dan bij bijvoorbeeld het laten verstrijken van een beroepstermijn. Bij suboptimaal procederen moet het optreden duidelijk ondermaats zijn. Voorts geldt dat een ongewenste of onverwachte uitkomst in een procedure niet zonder meer betekent dat daaraan een fout van de advocaat ten grondslag ligt.”
En ten aanzien van de rol van de door [verweersters] ingeschakelde [betrokkene 4] heeft het hof overwogen:
“Rol [betrokkene 4]
Met inachtneming van de hiervoor weergegeven beoordelingsmaatstaf, overweegt het hof over de rol van [betrokkene 4] als volgt. De betrokkenheid van [betrokkene 4] doet niet af aan de eigen verantwoordelijkheid die [[eiseres]] had. [betrokkene 4] had de zaak niet van [[eiseres]] overgenomen, [[eiseres]] is niet vervangen en heeft zich niet teruggetrokken, dus zij trad nog steeds als advocaat namens [verweersters] op. Voor [[eiseres]] gold daarom nog steeds voormelde zorgvuldigheidsnorm jegens haar opdrachtgever. Overigens is niet duidelijk geworden wat de rol van [betrokkene 4] precies was.”
Vervolgens is het hof inhoudelijk op de door [verweersters] gestelde beroepsfouten ingegaan. Het hof is tot de conclusie gekomen dat [eiseres] ten aanzien van de beslaglegging in Duitsland geen beroepsfouten heeft gemaakt (rov. 6.10.-6.12.). Wat betreft de werkzaamheden ten aanzien van de voorbereiding van (aandeelhouders)besluiten in Duitsland en de in verband daarmee door [eiseres] geïnitieerde procedures in Duitsland heeft het hof, anders dan de rechtbank, geoordeeld dat sprake is van beroepsfouten van [eiseres] (rov. 6.13.-6.29.). Hetzelfde geldt voor de werkzaamheden ten aanzien van de inschrijving in het Duitse handelsregister van [verweerster 2] als bestuurder (in plaats van [betrokkene 1] ) en de in het kader daarvan door [eiseres] geïnitieerde procedure in Duitsland (rov. 6.30.-6.35.).
Over de gestelde beroepsfout ten aanzien van de beslaglegging in Duitsland heeft het hof overwogen:
“Beslaglegging in Duitsland (grief 1 en 2)
[verweersters] voeren aan dat er een wezenlijk onderscheid bestaat tussen de voorwaarden voor het leggen van conservatoir beslag in Nederland en in Duitsland. In Nederland dient enkel gegronde vrees voor verduistering van de beslagen vermogensbestanddelen te worden aangetoond, terwijl in Duitsland aannemelijk (‘glaubhaft’) moet worden gemaakt dat de schuldenaar de executie onmogelijk maakt of in belangrijke mate belemmert. Daarvoor is vereist dat bewijs wordt aangedragen van een feitelijke bewering die door de Duitse rechter volledig wordt onderzocht (de zogenaamde Arrestgrund). Het was, aldus [verweersters] , evident dat aan deze Duitse eis voor het hebben van Arrestgrund niet werd voldaan. In het ingediende beslagrekest wordt ook geen melding gemaakt van feiten of omstandigheden waarmee die Arrestgrund aannemelijk werd gemaakt. Het risico dat het beslag weer zou worden opgeheven vanwege het ontbreken van een Arrestgrund was zeer groot en dit risico heeft zich ook verwezenlijkt omdat de Duitse rechter heeft geoordeeld dat niet aannemelijk is gemaakt dat [betrokkene 1] probeerde om op een niet met de overeenkomst strokende wijze vermogen te onttrekken aan het potentiële bereik van zijn schuldeisers. [[eiseres]] heeft nagelaten [verweersters] over de eis van een Arrestgrund te informeren, waardoor zij zich hierover niet konden beraden en dus ook niet konden beoordelen of bewijs kon worden geleverd voor het bestaan van een Arrestgrund. Indien [[eiseres]] hen wel volledig had geïnformeerd, hadden zij afgezien van het laten leggen van beslag. [[eiseres]] is daarom tekortgeschoten in haar verplichting om [verweersters] in staat te stellen geïnformeerd besluiten te nemen.
[eiseres]] betwist dat zij beroepsfouten heeft gemaakt bij het leggen van het conservatoir beslag in Duitsland. Zij stelt dat zij [betrokkene 2] (zij had op dat moment nog geen direct contact met [verweersters] ) voldoende heeft geïnformeerd over de (zwaardere) vereisten – ook over de Arrestgrund – voor het leggen van conservatoir beslag in Duitsland. [[eiseres]] stelt verder dat zij in dit kader de verschillen tussen de Nederlandse en de Duitse beslagleggingsprocedure heeft uitgelegd. Daarmee heeft zij, zo betoogt [[eiseres]], [betrokkene 2] (en daarmee [verweersters] ) in staat gesteld een weloverwogen beslissing te nemen en de mogelijke voor- en nadelen tegen elkaar af te wegen.
Subsidiair voert [[eiseres]] aan dat partijen over dit punt een schikking hebben getroffen tegen finale kwijting, omdat zij aan [verweersters] een korting heeft gegeven van afgerond € 7.412 op haar honorarium.
Het hof komt tot het oordeel dat [[eiseres]] geen beroepsfouten heeft gemaakt bij de beslaglegging in Duitsland. Daarbij neemt het hof in aanmerking dat [[eiseres]] heeft gewezen op de omstandigheid dat rechters in Duitsland een verzoek tot het leggen van conservatoir beslag strenger toetsen dan de rechters in Nederland. Zij hoefde daarbij niet in alle details te treden, mede in aanmerking genomen dat op dat moment [betrokkene 2] , die als advocaat bekend mag worden verondersteld met de Nederlandse eisen voor het leggen van conservatoir beslag, de gesprekspartner was van [[eiseres]]. Weliswaar worden in Duitsland hogere eisen gesteld aan de onderbouwing van de vrees voor verduistering en bestaan er processuele verschillen, maar de aard van een conservatoir beslag in Nederland verschilt niet wezenlijk van die in Duitsland.
Het hof acht voor het oordeel dat geen beroepsfout is gemaakt de overgelegde e-mail-correspondentie relevant, te weten:
-een e-mail van 5 september 2013 van [betrokkene 2] aan [[eiseres]], waarin [betrokkene 2] zelf een afweging maakt van het risico van het leggen van beslag vóór 12 september 2013, en waaruit volgt dat [betrokkene 2] zich reeds op 5 september 2013 bewust was van het risico van het leggen van beslag in Duitsland;
-een e-mail van 13 september 2013 van [[eiseres]] aan [betrokkene 2] waarin [[eiseres]] [betrokkene 2] meedeelt dat het in Duitsland te leggen beslag ‘een grote uitzondering’ is, dat de toets in Duitsland zwaarder is en dat men voor de Duitse rechter ‘glaubhaft’ dient te maken dat de vordering bestaat en dat het risico bestaat dat de aanzienlijke griffierechten voor niets worden betaald.
Tot slot acht het hof voor het oordeel dat [[eiseres]] niet onzorgvuldig heeft gehandeld van belang dat sprake was van spoed, dat er grote financiële belangen op het spel stonden en dat [verweersters] het beslag naar eigen zeggen als drukmiddel wilden gebruiken. Grieven 1 en 2 falen dus.”
Het hof heeft na de beoordeling van de door [verweersters] gestelde beroepsfouten nog overwogen dat causaal verband bestaat tussen de beroepsfouten en de gestelde schade (rov. 6.36.-6.37.), dat de omvang van de schade niet precies kan worden vastgesteld en dat het hof daarom – indien komt vast te staan dat het beroep van [eiseres] op schending van de klachtplicht faalt – gebruik zal maken van zijn bevoegdheid om de schade te schatten (rov. 6.38.-6.40.) en dat het beroep van [eiseres] op eigen schuld van [verweersters] faalt (rov. 6.41.).
Nadat beide partijen gebruik hadden gemaakt van de door het hof geboden mogelijkheid om zich uit te laten over het door het hof genoemde punt wat betreft de klachtplicht (zie hiervoor randnummer 2.7), heeft het hof op 24 juni 2025[_15bb03b2-13ee-4dc6-8b09-d4c25f05b9cd] eindarrest gewezen. Het hof heeft het vonnis van de rechtbank in reconventie en de proceskostenveroordeling vernietigd en opnieuw rechtdoende voor recht verklaard dat [eiseres] tekort is geschoten in de uitvoering van haar opdracht jegens [verweersters] en [eiseres] veroordeeld tot betaling aan [verweersters] van een bedrag van € 379.480,75, vermeerderd met rente. Het hof heeft het vonnis waarvan beroep voor het overige bekrachtigd, heeft [eiseres] veroordeeld in de kosten van beide instanties en heeft het meer of anders gevorderde afgewezen.
Het hof heeft in het eindarrest geoordeeld dat het beroep op de klachtplicht faalt, en heeft daarover het volgende overwogen:
“Beroep op de klachtplicht faalt
[eiseres]] stelt in haar akte na tussenarrest dat bij de beoordeling van haar beroep op de klachtplicht van belang is dat [[eiseres]] de werkzaamheden in oktober 2014 heeft afgerond, dat [verweersters] op 10 november 2015 de opdracht heeft ingetrokken en (pas) op 1 april 2016 voor het eerst heeft geklaagd. Ook stelt zij dat [verweersters] eerder hadden kunnen en moeten klagen over de vermeende beroepsfouten en dat [[eiseres]] door de gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Daarom, zo meent zij, slaagt haar beroep op art. 6:89 BW.
Het hof komt tot het oordeel dat het beroep op art. 6:89 BW faalt en licht dit als volgt toe. [verweersters] hebben er in hun antwoordakte na tussenarrest terecht op gewezen dat de door [[eiseres]] geschetste chronologie geen recht doet aan de feitelijke situatie. Immers, uit de stukken volgt dat tot het moment van de intrekking van de opdracht in november 2015 nog door [[eiseres]] werd geprocedeerd over de (nietige) besluiten. Dat er tussen oktober 2014 en 10 november 2015 geen werkzaamheden door [[eiseres]] zijn verricht, zoals zij doet voorkomen in haar akte na tussenarrest, is dus onjuist. Het hof acht de periode van 10 november 2015 tot en met 1 april 2016 niet dusdanig lang dat geoordeeld moet worden dat niet is geprotesteerd binnen bekwame tijd nadat het gebrek werd ontdekt. Hierbij acht het hof van belang dat het in deze zaak om de verhouding tussen een advocaat en zijn cliënten gaat, waarbij het verschil in kennis over de kwaliteit van de verrichte prestaties aanzienlijk is en de cliënten bovendien enige tijd toekomt om de prestaties van de advocaat te (laten) beoordelen. Daarnaast geldt dat [[eiseres]] onvoldoende concreet heeft gemaakt dat en hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Bij deze stand van zaken komt het hof tot de conclusie dat het beroep op de klachtplicht faalt.”
Ook heeft het hof, onder gebruikmaking van zijn bevoegdheid om de omvang van de schade te schatten, de omvang van de schade vastgesteld (rov. 2.5.-2.10.) en heeft het hof het beroep op matiging – voor zover [eiseres] naast het beroep op eigen schuld daarop een beroep heeft willen doen – afgewezen (rov. 2.11.). Ten aanzien van het beroep van [eiseres] op de in haar opdrachtbevestiging opgenomen aansprakelijkheidsbeperking, heeft het hof geoordeeld dat het geen aanleiding ziet om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van de schadevergoeding in de weg staat. Het hof heeft daartoe overwogen:
“Aansprakelijkheidsbeperking
Het beroep van [[eiseres]][_a4148c5c-ea9e-48d6-b5be-5331e243777e] op de in haar opdrachtbevestiging opgenomen aansprakelijkheidsbeperking faalt. De bepalingen in de opdrachtbevestiging die zien op de aansprakelijkheidsbeperking luiden als volgt:
“8. De contractuele of buitencontractuele aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor schade, voortvloeiende uit of verband houdend met eventuele tekortkomingen bij de uitvoering van haar opdrachten, is beperkt tot het bedrag dat in het desbetreffende geval uit hoofde van de door [[eiseres]] gesloten beroepsaansprakelijkheidsverzekering wordt uitgekeerd, vermeerderd met het bedrag van het eigen risico dat ingevolge de polisvoorwaarden door [[eiseres]] wordt gedragen. Onder een tekortkoming bedoeld in de vorige zin wordt ook een nalaten begrepen. Iedere aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor gevolgschade is uitgesloten.
9. Ingeval en voor zover in verband met een contractuele of buitencontractuele aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor schade, voortvloeiend of verband houdend met eventuele tekortkomingen bij de uitvoering van haar opdrachten, onder de door [[eiseres]] gesloten beroepsaansprakelijkheidsverzekering niet wordt uitgekeerd om welke reden dan ook, is iedere aansprakelijkheid beperkt tot een bedrag gelijk aan drie maal het bedrag dat [[eiseres]] in het betreffende jaar exclusief omzetbelasting heeft gefactureerd in de betreffende kwestie, met een maximum van € 50.000,- (zegge: “vijftigduizend euro”).”[_f613f659-6591-4198-b4c3-50b989a9e7ae]
Ter zitting heeft [[eiseres]] verklaard dat restitutie van betaalde declaraties niet verzekerd is onder haar beroepsaansprakelijkheidsverzekering en gesteld dat daarom de aansprakelijkheidsbeperking van toepassing is. Dit betoog gaat niet op, omdat – zoals het hof hiervoor reeds heeft geoordeeld[_b4604bfb-aea3-41b0-8c2e-5e8e715489f3] – het in deze procedure niet gaat om restitutie van betaalde declaraties maar om een vordering uit hoofde van wanprestatie (een tekortkoming in de zin van art. 8 uit de aansprakelijkheidsbeperking). Zij heeft verder niets gesteld over het bedrag dat door haar verzekeraar is/zal worden uitgekeerd, zodat er voor het hof geen aanleiding bestaat om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het hierna te noemen bedrag in de weg staat.”
Cassatie
[eiseres] heeft op 24 september 2025 tijdig cassatieberoep ingesteld van het tussenarrest van het hof van 17 december 2024 en van het eindarrest van 24 juni 2025. [verweersters] hebben verweer gevoerd in het principale cassatieberoep en tevens incidenteel cassatieberoep ingesteld. [eiseres] heeft geconcludeerd tot verwerping van het incidentele cassatieberoep. Partijen hebben hun standpunten schriftelijk doen toelichten. Daarna heeft [eiseres] gerepliceerd en hebben [verweersters] gedupliceerd.
3 Bespreking van het cassatiemiddel in het principaal cassatieberoep
De procesinleiding bevat één middel van cassatie, en vangt op pagina 2 aan met een korte weergave van de essentie van de zaak in cassatie. Het cassatiemiddel vervolgt met twee genummerde onderdelen, die uiteenvallen in meerdere subonderdelen. Onderdeel 1 richt zich tegen het oordeel van het hof dat het beroep van [eiseres] op schending van de klachtplicht niet slaagt. Onderdeel 2 bestrijdt het oordeel van het hof dat de in de algemene voorwaarden van [eiseres] opgenomen aansprakelijkheidsbeperking niet in de weg staat aan toewijzing van de schadevordering. Andere oordelen van het hof worden in het principaal cassatieberoep niet aan de orde gesteld.[_074c266d-7f7f-4e7b-b96f-0626b77f0034]
Onderdeel 1 is dus gericht tegen het oordeel van het hof in rov. 2.3.[_9efa5435-5b52-479d-b946-58acb038e57f] dat het beroep van [eiseres] op schending van de klachtplicht faalt. Het vangt aan met een algemene rechtsklacht en een algemene motiveringsklacht tegen dit oordeel, die worden ‘uitgewerkt’ in de subonderdelen 1.1 tot en met 1.4. Ik zal met een behandeling van die subonderdelen volstaan. Voordat ik daaraan toekom, zal ik hierna eerst meer algemeen ingaan op de klachtplicht.
De klachtplicht is opgenomen in art. 6:89 BW en is in beginsel van toepassing op alle verbintenissen.[_6a3313de-c424-4b22-9966-d068f84713b6] Zij houdt in dat een schuldeiser op een gebrek in de prestatie geen beroep meer kan doen, indien hij niet binnen bekwame tijd nadat hij het gebrek heeft ontdekt of redelijkerwijze had moeten ontdekken, bij de schuldenaar terzake heeft geprotesteerd. Uit de wetsgeschiedenis volgt dat deze bepaling op de gedachte rust dat een schuldenaar erop moet kunnen rekenen dat de schuldeiser met bekwame spoed onderzoekt of de prestatie aan de verbintenis beantwoordt en dat deze, indien dit niet het geval blijkt te zijn, dit eveneens met spoed aan de schuldenaar meedeelt.[_19d94930-92ff-4e36-a7c8-3944035c80fe] Bij de beantwoording van de vraag of is voldaan aan de in art. 6:89 BW besloten liggende onderzoeks- en protestplicht, dient volgens vaste rechtspraak acht te worden geslagen op alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard en inhoud van de rechtsverhouding, de aard en inhoud van de prestatie en de aard van het gestelde gebrek in de prestatie.[_b7314138-b073-4c8f-920d-f8542265b95b] Ook de deskundigheid van partijen, alsmede de onderlinge verhouding van partijen en de aanwezige juridische kennis is daarbij van belang.[_194d5219-c118-4dcb-aca2-78cfc15ad150]
Voor het antwoord op de vraag of tijdig is geklaagd op de voet van art. 6:89 BW is ook van belang of de schuldenaar nadeel lijdt door het late tijdstip waarop de schuldeiser heeft geklaagd. In dit verband dient de rechter rekening te houden met enerzijds het voor de schuldeiser ingrijpende rechtsgevolg van het te laat protesteren zoals in art. 6:89 BW vermeld – te weten verval van al zijn rechten ter zake van de tekortkoming – en anderzijds de concrete belangen waarin de schuldenaar is geschaad door het late tijdstip waarop dat protest is gedaan, zoals een benadeling in zijn bewijspositie of een aantasting van zijn mogelijkheden de gevolgen van de gestelde tekortkoming te beperken. De tijd die is verstreken tussen het tijdstip dat bekendheid met het gebrek bestaat of redelijkerwijs diende te bestaan, en dat van het protest, vormt in die beoordeling weliswaar een belangrijke factor, maar is niet doorslaggevend.[_89b79091-9e3f-43d8-8de7-9e39337f2067]Bij de beoordeling of een beroep op art. 6:89 BW gegrond is, komt gewicht toe aan het antwoord op de vraag of de schuldenaar nadeel lijdt door het tijdsverloop tussen het moment van ontdekking van de tekortkoming en het moment waarop is geprotesteerd.[_7611a9df-ab87-4ce3-a8ed-f27f9743c012] Voor een slagend beroep op de klachtplicht wordt nadeel voor de schuldenaar weliswaar niet als een vereiste gezien, maar dus wel als een gezichtspunt waar gewicht aan toekomt.[_053405ec-4fd5-446f-b080-fb6a06a5b10b] Als er geen concreet nadeel is voor de schuldenaar, zal, zo wordt aangenomen, een beroep op schending van de klachtplicht niet snel slagen.[_45662704-e0e9-439b-b42b-5d2ed482c781]
Als de schuldenaar het verweer voert dat niet tijdig is geklaagd, rust op de schuldeiser de stelplicht en bewijslast dat er is geklaagd en op welk moment. Vervolgens is het aan de schuldenaar om het bevrijdende verweer te voeren dat dit moment van klagen niet tijdig was. In het Far Trading/Edco-arrest heeft Uw Raad in rov. 5.6.3 ten aanzien van de door de schuldenaar te stellen (en te bewijzen) feiten en omstandigheden onder meer overwogen:
“Het ligt dan ook op zijn weg voldoende feiten en omstandigheden te stellen, en zo nodig te bewijzen, waaruit kan volgen op welk moment de schuldeiser (koper) heeft ontdekt of bij een redelijkerwijs van hem te vergen onderzoek had behoren te ontdekken dat de verrichte prestatie (de afgeleverde zaak) niet aan de overeenkomst beantwoordt, alsmede dat het tijdsverloop vanaf dat moment tot aan het moment waarop de schuldeiser geklaagd heeft, zo lang is geweest dat in het licht van de hiervoor in 5.6.1 bedoelde maatstaven niet kan worden gesproken van een tijdige klacht als bedoeld in de art. 6:89 of 7:23 lid 1 BW.”[_6219fe7b-8feb-445d-a688-52519ebcc9c2]
Uit het voorgaande volgt dat de klachttermijn van art. 6:89 BW aanvangt op het moment dat een schuldeiser het gebrek in de prestatie heeft ontdekt of behoorde te ontdekken. Hoe lang een schuldeiser vervolgens heeft om te klagen, is afhankelijk van de aard van de overeenkomst en de gebruiken, maar ook van de aard van de prestatie en de deskundigheid, alsmede de onderlinge verhouding en de juridische kennis van betrokkenen. Een vaste termijn kan daarbij niet worden gehanteerd. Voor een succesvol beroep door de schuldenaar op schending van de klachtplicht is de tijd tussen het moment van ontdekking van de tekortkoming en het protest een belangrijke, maar niet doorslaggevende, factor. Ook komt gewicht toe aan het antwoord op de vraag of de schuldenaar door dit tijdsverloop nadeel lijdt.
In de onderhavige zaak is het hof ter beantwoording van de vraag of tijdig is geklaagd ervan uitgegaan dat op 1 april 2016 door [verweersters] is geklaagd. Dit is het moment waarop volgens [eiseres][_45cf98c3-4d83-4a5e-a6d8-d5006ffb890b] pas voor het eerst door [verweersters] is geklaagd, terwijl [verweersters] zich op het standpunt hebben gesteld dat (ook) veel eerder (al) is geklaagd.[_25dbf962-4374-4a87-b12a-b742cd61cea2] Ik begrijp het oordeel van het hof zo dat het daarmee niet heeft bedoeld te oordelen dat op 1 april 2016 voor het eerst door [verweersters] is geprotesteerd, maar kennelijk wel dat óók als van de stelling van [eiseres] wordt uitgegaan dat op 1 april 2016 is geklaagd, dit tijdig is gebeurd. Gelet daarop hoefde het hof niet meer in te gaan op de stellingen van [verweersters] dat eerder is geklaagd. Een en ander betekent dat als cassatieklachten tegen het oordeel van het hof slagen, de vraag wanneer is geklaagd mogelijk na verwijzing alsnog aan de orde komt.[_7c491b50-885c-4dc7-8a66-5d691cbd73c2]
Het hof heeft in rov. 2.3. geoordeeld dat de periode van 10 november 2015 tot en met 1 april 2016 niet zo lang is dat niet is geprotesteerd binnen bekwame tijd nadat het gebrek werd ontdekt. Daarbij heeft het hof van belang geacht dat het hier om de verhouding tussen een advocaat en zijn cliënten gaat, dat het verschil in kennis over de kwaliteit van de verrichte prestaties aanzienlijk is, en dat [verweersters] bovendien enige tijd toekomt om de prestaties van de advocaat te (laten) beoordelen. Ook heeft [eiseres] volgens het hof onvoldoende concreet gemaakt dat en hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Bij die stand van zaken is het hof tot de conclusie gekomen dat het beroep op de klachtplicht faalt.
Allereerst merk ik op dat, hoewel het hof bij de beoordeling van het beroep op schending van de klachtplicht zelf geen duidelijk onderscheid heeft gemaakt tussen de door [verweersters] gestelde gebrekkige prestaties,[_75ba7fa4-a2c9-4998-bba9-deec12b44137] het oordeel van het hof naar mijn mening niet zo gelezen kan worden dat dit oordeel óók ziet op de vraag of tijdig is geprotesteerd over de prestaties van [eiseres] bij het leggen van conservatoir beslag in Duitsland. Ten aanzien van die werkzaamheden had het hof immers al in het tussenarrest geoordeeld dat [eiseres] niet tekort was geschoten in haar verplichtingen,[_f6896522-973e-4de4-bac8-c1a3f8b1268d] en was een oordeel over de klachtplicht dus niet meer nodig. Mocht het oordeel van het hof toch wel zo gelezen moeten worden dat ook het beroep op schending van de klachtplicht ten aanzien van de prestaties van [eiseres] bij het leggen van conservatoir beslag in Duitsland niet slaagt, dan geldt dat uit hetgeen hierna volgt ook de daartegen gerichte klachten van subonderdelen 1.1 en 1.2 slagen.
Verder constateer ik dat het hof in rov. 2.3. van het eindarrest – in lijn met de hiervoor in randnummers 3.3 tot en met 3.6 genoemde rechtspraak van Uw Raad – tot uitgangspunt heeft genomen dat bij de vraag of tijdig is geklaagd alle relevante omstandigheden van het geval betrokken dienen te worden. Daarbij heeft het hof ook de deskundigheid en juridische kennis van partijen en de onderlinge verhouding tussen partijen van belang geacht. Het hof heeft immers overwogen dat het om de verhouding tussen een advocaat en cliënten gaat, en dat het verschil in kennis over de kwaliteit van de verrichte prestaties aanzienlijk is. Verder heeft het hof bij het oordeel dat niet tijdig is geklaagd meegewogen dat [eiseres] onvoldoende concreet heeft gemaakt hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad.
Subonderdelen 1.1a en 1.1b klagen in de kern dat het hof bij de beantwoording van de vraag of tijdig is geklaagd weliswaar de deskundigheid en juridische kennis van partijen heeft betrokken, maar dat het hof daarbij heeft miskend dat, zoals door [eiseres] ook is aangevoerd,[_80100fbe-c93d-42e5-9463-ebc04f8b4329] voor de deskundigheid en juridische kennis van [verweersters] ook relevant is dat [verweersters] vanaf halverwege januari 2014 (na de opheffing van de beslagleggingen in Duitsland) werden bijgestaan door Rechtsanwalt [betrokkene 4] . Voor zover het hof dit niet heeft miskend, wordt geklaagd dat dit oordeel van het hof in het licht van die stellingen zonder nadere motivering onbegrijpelijk is.
De subonderdelen stellen terecht voorop dat voor beantwoording van de vraag of tijdig is geklaagd ook acht geslagen dient te worden op de vraag in hoeverre partijen deskundig waren en of juridische kennis aanwezig was, en dat daarbij tevens van belang is (of kan zijn) dat partijen zich door een advocaat (of andere deskundigen) lieten bijstaan (randnummer 3.3 hiervoor). Aan de deskundigheid en juridische kennis van partijen is door het hof ook aandacht besteed, maar daarbij heeft het hof niet (kenbaar) betrokken dat [verweersters] door Rechtsanwalt [betrokkene 4] werden bijgestaan.
Of het hof gehouden was de betrokkenheid van Rechtsanwalt [betrokkene 4] in zijn beoordeling te betrekken, is afhankelijk van de vraag of [eiseres] dit aan haar verweer ten grondslag heeft gelegd. Zoals ik hiervoor in randnummer 3.5 reeds heb opgemerkt, is het vaste rechtspraak dat het aan de schuldenaar is om het bevrijdende verweer te voeren dat het moment van klagen niet tijdig was. In dat kader dient de schuldenaar (in dit geval [eiseres]) voldoende feiten en omstandigheden te stellen, en zo nodig te bewijzen, waaruit kan volgen op welk moment de schuldeiser heeft ontdekt of bij een redelijkerwijs van hem te vergen onderzoek had behoren te ontdekken dat de verrichte prestatie niet aan de overeenkomst beantwoordt, alsmede dat het tijdsverloop vanaf dat moment tot aan het moment waarop de schuldeiser geklaagd heeft, zo lang is geweest dat niet kan worden gesproken van een tijdige klacht.
In de procesinleiding wordt vrij ruim verwezen naar vindplaatsen waar [eiseres] zou hebben aangevoerd dat bij de beoordeling of tijdig is geklaagd ook betrokken dient te worden dat [verweersters] na de opheffing van de beslagleggingen in Duitsland vanaf halverwege januari 2014 werden bijgestaan door Rechtsanwalt [betrokkene 4] . Op een aantal van die vindplaatsen wordt slechts ingegaan op de rol van [betrokkene 4] , zonder dat dit direct aan de klachtplicht wordt gekoppeld.[_854fc36a-ea0a-42be-b20b-dd9b0bb6995d] Bij een aantal vindplaatsen wordt wel de klachtplicht besproken, maar wordt nadrukkelijk opgemerkt dat dit ziet op de door [eiseres] verrichte werkzaamheden in verband met het leggen van conservatoir beslag in Duitsland. [_4d554a21-64ed-464b-868d-f271d14dfe25] Uitgaande van de hiervoor genoemde lezing (zie randnummer 3.9) hoefde het hof op die stellingen niet in te gaan. Tenzij deze stellingen uiteraard (ook) ten aanzien van de klachtplicht voor de andere werkzaamheden zijn aangevoerd.
Uit de processtukken maak ik inderdaad op dat [eiseres], ter onderbouwing van de stelling dat niet tijdig is geklaagd, ook ten aanzien van de andere werkzaamheden heeft aangevoerd dat relevant is dat [verweersters] werden bijgestaan door Rechtsanwalt [betrokkene 4] . Wat betreft de door [eiseres] verrichte werkzaamheden voor de voorbereiding van de (aandeelhouders)besluiten in Duitsland en de in verband daarmee door [eiseres] geïnitieerde procedures in Duitsland, meen ik deze stelling in randnummer 139. van de conclusie van antwoord in reconventie te kunnen lezen (en minder duidelijk in randnummers 14.2-14.4 van de memorie van antwoord). Maar ook meer algemeen, zonder dat daarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende werkzaamheden, heeft [eiseres] dit, meen ik, aangevoerd op p. 2 van de akte na tussenarrest. Daar heeft [eiseres] immers opgemerkt dat [verweersters] zich lieten “vertegenwoordigen door haar advocaat [betrokkene 2] , [betrokkene 4] en een Duitse notaris” en dat van hen verwacht had mogen worden dat het onderzoek naar het onjuiste handelen hooguit binnen enkele maanden was voltooid en dat zij spoedig daarna hadden geprotesteerd. Dit zag dus niet alleen op de werkzaamheden voor (kort gezegd) de aandeelhoudersbesluiten, maar óók op de werkzaamheden voor de inschrijving in het Duitse handelsregister van een bestuurder en de in verband daarmee door [eiseres] geïnitieerde procedure in Duitsland.
Uit het voorgaande volgt dat het hof ofwel heeft miskend dat voor de deskundigheid en juridische kennis van partijen ook relevant is of die partij wordt bijgestaan door een (in dit geval Duitse) advocaat, dan wel zijn oordeel in het licht van de door [eiseres] genoemde stellingen onvoldoende heeft gemotiveerd door deze niet kenbaar in zijn beoordeling te betrekken.
Gelet op het voorgaande meen ik dat de cassatieklachten slagen. Ik heb mij nog wel afgevraagd of het slagen van de klachten ook tot cassatie zou moeten leiden. Uit hetgeen het hof heeft overwogen volgt immers dat het kennelijk ook van belang heeft geacht dat [eiseres] onvoldoende concreet heeft gemaakt hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Tegen dat oordeel is in subonderdeel 1.3 weliswaar een klacht gericht, maar die klacht slaagt niet zoals hierna nog zal blijken (zie hierna randnummer 3.26 e.v.). En als nu reeds duidelijk is dat het hof na verwijzing niet tot een andere uitkomst kan komen, is er geen belang om de uitspraak te vernietigen. Daarvan is hier naar mijn mening echter geen sprake. Als het hof na verwijzing wel ook (kenbaar) in zijn oordeel meeweegt dat Rechtsanwalt [betrokkene 4] betrokken was, kan dit de afweging anders maken en ook een ander gewicht geven aan de omstandigheid dat [eiseres] onvoldoende concreet heeft gemaakt hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Hoewel de kans aanwezig is dat het verwijzingshof alsnog tot dezelfde uitkomst komt, is dat niet gegeven. Ik meen dan ook dat cassatie dient te volgen.
In subonderdeel 1.1b wordt ook nog uitgegaan van een lezing dat het hof bij de vraag of tijdig is geklaagd de betrokkenheid van [betrokkene 4] , en diens kennis over het Duitse recht, niet relevant heeft geacht omdat die betrokkenheid niet afdoet aan de eigen verantwoordelijkheid van [eiseres] en onduidelijk was wat diens rol precies was. Ik lees dit niet in de bestreden uitspraak, zodat de daartegen gerichte klachten bij gebrek aan feitelijke grondslag niet kunnen slagen.
Aan het slot van subonderdeel 1.1b wordt geklaagd dat de bestreden oordelen rechtens onjuist en onbegrijpelijk zijn in het licht van het feit dat [verweersters] (en de aan hen verbonden personen en rechtspersonen) zich naar eigen zeggen sinds jaren laten bijstaan door [betrokkene 2] als hun (huis)advocaat, dat [betrokkene 2] op verzoek van [verweersters] [eiseres] als Rechtsanwalt inschakelde en dat hij ook na de in Duitsland opgeheven beslagleggingen betrokken bleef als hun (huis)advocaat.[_54c965da-ed3f-4e17-80be-e72cf239e07d]
In samenhang gelezen met de overige klachten van subonderdeel 1.1a en 1.1b begrijp ik de klacht zo dat er over wordt geklaagd dat [eiseres] heeft miskend dat voor de deskundigheid en juridische kennis van [verweersters] ook relevant is dat [verweersters] werd bijgestaan door [betrokkene 2] , dat zij dit ook als omstandigheid heeft aangevoerd en dat het hof hier niet zonder nadere motivering aan voorbij mocht gaan. Op de door [eiseres] bij subonderdeel 1.1 genoemde vindplaatsen is die stelling te lezen op p. 3 van de spreekaantekeningen van [eiseres] en op p. 2 van de akte na tussenarrest. Ook deze klacht slaagt, nu het hof ofwel heeft miskend dat ook relevant was de omstandigheid dat [verweersters] door mr [betrokkene 2] werd bijgestaan, dan wel deze omstandigheid niet voldoende kenbaar in zijn beoordeling heeft meegenomen.
In subonderdelen 1.2a en 1.2b wordt in de kern geklaagd dat het oordeel van het hof van een onjuiste rechtsopvatting getuigt, omdat het heeft miskend dat de klachttermijn van art. 6:89 BW reeds gaat lopen als de cliënt het gebrek redelijkerwijs had moeten ontdekken, en dus niet pas als de cliënt het gebrek heeft ontdekt of als de cliënt daarover een voldoende mate van zekerheid heeft verkregen. En voor zover het hof dit niet heeft miskend, wordt aangevoerd dat het oordeel van het hof in het licht van de stellingen van [eiseres] dat [verweersters] (met bijstand van advocaat [betrokkene 2] en Rechtsanwalt [betrokkene 4] ) de vermeende gebreken redelijkerwijs eerder hadden moeten ontdekken,[_07b0e731-4d33-4bf1-98ae-3f3f2da1f0c8] zonder nadere motivering onbegrijpelijk is.
Op zichzelf wordt in de subonderdelen terecht betoogd dat de klachttermijn van art. 6:89 BW gaat lopen vanaf het moment dat de benadeelde het gebrek ontdekt of (bij een redelijkerwijs van hem te vergen onderzoek) had moeten ontdekken. Ik heb getwijfeld of deze klacht moet slagen. Daarbij is van belang dat het aan [eiseres] was om voldoende feiten en omstandigheden te stellen waaruit kan volgen op welk moment [eiseres] de gebreken heeft ontdekt of bij een redelijkerwijs van haar te vergen onderzoek had behoren te ontdekken dat de verrichte prestatie niet aan de overeenkomst beantwoordt (zie hiervoor randnummer 3.5). Op enkele van de door [eiseres] genoemde vindplaatsen tref ik wel de stelling aan dat [verweersters] niet binnen bekwame tijd nadat zij het gebrek ontdekten of redelijkerwijze hadden moeten ontdekken hebben geklaagd, maar welk moment dit precies is wordt daarbij in het midden gelaten.[_4e92c996-353f-4b71-a36f-4428cf2f339c] In de memorie van antwoord wordt wel opgemerkt dat voor het beroep op de klachttermijn van belang is dat [eiseres] de werkzaamheden in oktober 2014 heeft afgerond, dat [verweersters] een jaar later, op 10 november 2015 de opdracht hebben ingetrokken en nog eens een half jaar later, in april 2016, voor het eerst hebben geklaagd (het hof heeft dit verweer ook zo weergegeven in rov. 2.2. van het eindarrest). Omdat in dit verband is opgemerkt dat oktober 2014 voor de klachttermijn van belang is, ben ik geneigd hierin toch wel ook de stelling te lezen dat [verweersters] de vermeende gebreken dus al vanaf oktober 2014 redelijkerwijs hadden moeten ontdekken.
Daarvan uitgaande, meen ik dat de klachten slagen. Door te oordelen dat de periode van 10 november 2015 (zijnde het moment dat de opdracht van [eiseres] door [verweersters] is ingetrokken) tot 1 april 2016 (de dag waarop volgens [eiseres] voor het eerst is geklaagd) niet dusdanig lang is dat geoordeeld moet worden dat niet is geprotesteerd binnen bekwame tijd nadat het gebrek werd ontdekt, lijkt het hof inderdaad te miskennen dat de klachttermijn reeds aanvangt op het moment dat [verweersters] het gebrek redelijkerwijs had moeten ontdekken. En voor zover het hof dit niet heeft miskend, is dit oordeel onbegrijpelijk in het licht van de (impliciete) stelling van [eiseres] dat dat [verweersters] de vermeende gebreken al vanaf oktober 2014 redelijkerwijs hadden moeten ontdekken.
Verder bevat het eerste deel van de tweede alinea van subonderdeel 1.2a nog de klacht dat het hof “in dit kader kennelijk en ten onrechte niet (mede) in aanmerking genomen [heeft] dat [verweersters] in haar verweer ook ervan uitging dat de klachttermijn van art. 6:89 BW is gaan lopen in 2013/2014 vanaf de aanstelling van Rechtsanwalt [betrokkene 4] na opheffing van de in Duitsland gelegde beslagen”.[_8bee2eec-13aa-4f83-b378-9639906a5823] Ik begrijp deze klacht zo dat betoogd wordt dat het oordeel van het hof onbegrijpelijk is, gelet op hetgeen [verweersters] zelf hebben aangevoerd ten aanzien van het aanvangsmoment van de klachttermijn.
De klacht mist feitelijke grondslag. Zij gaat eraan voorbij dat deze stelling van [verweersters] is ingenomen ten aanzien van de klachttermijn voor de werkzaamheden in verband met het leggen van beslag, terwijl het hier bestreden oordeel van het hof geen betrekking heeft op die werkzaamheden maar op werkzaamheden die daarna zijn verricht.
Subonderdeel 1.3 is gericht tegen het oordeel van het hof in rov. 2.3. van het eindarrest dat [eiseres] onvoldoende concreet heeft gemaakt dat en hoe zij door de door haar geschetste gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Geklaagd wordt dat dit oordeel in het licht van de door [eiseres] aangevoerde stellingen onjuist en onbegrijpelijk is.[_17957c34-718e-422c-8067-8dccccb6668a] Uit de klacht maak ik op dat het [eiseres] gaat om de stelling dat zij daadwerkelijk is benadeeld in haar mogelijkheid om verweer te voeren, omdat zij inmiddels niet meer beschikte over alle relevante (bewijs)stukken uit die periode en dat van [eiseres] in het kader van haar verdediging tegen de gestelde beroepsfouten niet kan worden verwacht dat zij jaren later precies weet wat wanneer precies met wie is besproken.
Het hof heeft niet geoordeeld dat door [eiseres] niet zou zijn aangevoerd dat zij door de gang van zaken in haar verdediging is geschaad. Het hof heeft wel geoordeeld dat [eiseres] niet concreet heeft gemaakt dat en hoe zij in haar verdediging is geschaad. Dit oordeel is niet onbegrijpelijk, gelet op hetgeen daarover door [eiseres] is aangevoerd. Van belang is daarbij het volgende.
Door [eiseres] wordt in de procesinleiding verwezen naar vindplaatsen genoemd in subonderdeel 1.1,[_e01c9926-a463-48de-9e33-dfc0cd2e8f5c] en meer in het bijzonder randnummers 14.1-14.4 van de memorie van antwoord. Op de meeste van de genoemde plekken trof ik niet een stelling, laat staan een onderbouwing, aan dat [eiseres] in haar verdediging (of belangen) zou zijn geschaad. In de memorie van antwoord trof ik wel een opmerking aan dat nadeel relevant kan zijn voor beantwoording van de vraag of tijdig is geprotesteerd, maar dat is daar verder niet gespecificeerd.[_7831d88c-1315-4d3f-9b5e-171660eba2f1] In de pleitaantekeningen trof ik een betoog aan over het nadeel dat [eiseres] zou hebben geleden, maar ook dit was algemeen en zag bovendien op een andere langere periode.[_d1f434df-7f8a-4fd4-bd6b-bed05b232e33] Hetzelfde geldt voor de akte na tussenarrest, waarin heel algemeen wordt gesteld dat [eiseres] in haar verdediging zou zijn geschaad. Gelet hierop is niet onbegrijpelijk dat het hof van oordeel was dat [eiseres] niet concreet heeft gemaakt dat en hoe zij in haar verdediging is geschaad.
Ook klaagt het subonderdeel dat voor zover het oordeel van het hof voortbouwt op de “hiervoor bestreden oordelen”, dit oordeel van het hof ook van onjuiste rechtsopvatting blijk geeft ten aanzien van het aanvangsmoment van de klachttermijn. Deze klacht kan niet slagen. De constatering door het hof dat [eiseres] niet concreet heeft gemaakt dat en hoe zij in haar verdediging is geschaad, staat los van het oordeel van het hof over het aanvangsmoment van de klachttermijn.
Subonderdeel 1.4 bevat geen klacht, en behoeft dan ook geen bespreking.
Onderdeel 2 is gericht tegen het oordeel van het hof in rov. 2.12. en 2.13. van het eindarrest. Deze overwegingen heb ik in randnummer 2.15 al geciteerd, maar voor het gemak doe ik dat hierbij nogmaals:
“Aansprakelijkheidsbeperking
Het beroep van [[eiseres]] op de in haar opdrachtbevestiging opgenomen aansprakelijkheidsbeperking faalt. De bepalingen in de opdrachtbevestiging[_c16977b0-43ae-490e-acc9-663c923471ad] die zien op de aansprakelijkheidsbeperking luiden als volgt:
“8. De contractuele of buitencontractuele aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor schade, voortvloeiende uit of verband houdend met eventuele tekortkomingen bij de uitvoering van haar opdrachten, is beperkt tot het bedrag dat in het desbetreffende geval uit hoofde van de door [[eiseres]] gesloten beroepsaansprakelijkheidsverzekering wordt uitgekeerd, vermeerderd met het bedrag van het eigen risico dat ingevolge de polisvoorwaarden door [[eiseres]] wordt gedragen. Onder een tekortkoming bedoeld in de vorige zin wordt ook een nalaten begrepen. Iedere aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor gevolgschade is uitgesloten.
9. Ingeval en voor zover in verband met een contractuele of buitencontractuele aansprakelijkheid van [[eiseres]] voor schade, voortvloeiend of verband houdend met eventuele tekortkomingen bij de uitvoering van haar opdrachten, onder de door [[eiseres]] gesloten beroepsaansprakelijkheidsverzekering niet wordt uitgekeerd om welke reden dan ook, is iedere aansprakelijkheid beperkt tot een bedrag gelijk aan drie maal het bedrag dat [[eiseres]] in het betreffende jaar exclusief omzetbelasting heeft gefactureerd in de betreffende kwestie, met een maximum van € 50.000,- (zegge: “vijftigduizend euro”).”
Ter zitting heeft [[eiseres]] verklaard dat restitutie van betaalde declaraties niet verzekerd is onder haar beroepsaansprakelijkheidsverzekering en gesteld dat daarom de aansprakelijkheidsbeperking van toepassing is. Dit betoog gaat niet op, omdat – zoals het hof hiervoor reeds heeft geoordeeld – het in deze procedure niet gaat om restitutie van betaalde declaraties maar om een vordering uit hoofde van wanprestatie (een tekortkoming in de zin van art. 8 uit de aansprakelijkheidsbeperking). Zij heeft verder niets gesteld over het bedrag dat door haar verzekeraar is/zal worden uitgekeerd, zodat er voor het hof geen aanleiding bestaat om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het hierna te noemen bedrag in de weg staat.”
Onderdeel 2 bevat een algemene rechts- en motiveringsklacht, en de uitwerking hiervan is opgenomen in subonderdelen 2a en 2b. Ik zal dan ook volstaan met een behandeling van die subonderdelen.
In subonderdeel 2a wordt aangevoerd dat het oordeel van het hof in rov. 2.13. van een onjuiste rechtsopvatting getuigt ten aanzien van de aansprakelijkheidsbeperkingen in artikel 8 en 9. Door [eiseres] zou zijn aangevoerd dat die bepalingen de beroepsaansprakelijkheid beperken tot de dekking die de verzekering biedt, vermeerderd met het bedrag van het eigen risico dat ingevolge de polisvoorwaarden wordt gedragen, en anders beperkt is tot drie keer het gefactureerde bedrag in die kwestie in dat jaar, met een maximum van € 50.000,--.[_9077ca4f-5ca3-424b-abde-bc68a621b22d] De enkele omstandigheid dat er verzekeringsdekking is, betekent volgens het subonderdeel niet dat de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 8 en 9 niet aan toewijzing van het (volledige) schadebedrag in de weg kan staan.
Het hof heeft in rov. 2.12. en 2.13. van het eindarrest het beroep van [eiseres] op de aansprakelijkheidsbeperking, zoals opgenomen in artikel 8 en 9 van haar algemene voorwaarden, beoordeeld. Het hof is eerst ingegaan op het (pas) bij de mondelinge behandeling in hoger beroep gevoerde betoog van [eiseres],[_ac72f232-a96a-4c03-b87a-d5e67eed7d67] dat restitutie van betaalde declaraties niet verzekerd is onder haar beroepsaansprakelijkheidsverzekering en dat de aansprakelijkheidsbeperking daarom van toepassing is. Het hof heeft dit betoog verworpen, omdat het in deze procedure niet gaat om restitutie van betaalde declaraties maar om een vordering uit hoofde van wanprestatie. Vervolgens heeft het hof overwogen dat er geen aanleiding bestaat om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het toe te kennen schadebedrag in de weg staat, omdat [eiseres] verder niets heeft gesteld over het bedrag dat door haar verzekeraar is of zal worden uitgekeerd.
Ik constateer dat in cassatie niet is opgekomen tegen het oordeel van het hof dat het in deze procedure niet gaat om restitutie van betaalde declaraties, maar om een vordering uit hoofde van wanprestatie (zie rov. 2.4. en 2.13.). Daarvan uitgaande heeft het hof het andersluidende betoog van [eiseres] dat de aansprakelijkheidsbeperking van toepassing is, omdat sprake is van restitutie van betaalde declaraties, terecht, en niet onbegrijpelijk verworpen. Ook constateer ik dat in cassatie geen klachten zijn gericht tegen het oordeel van het hof dat [eiseres] verder niets heeft gesteld over het bedrag dat door haar verzekeraar is of zal worden uitgekeerd. Gelet daarop heeft het hof geoordeeld dat het ook geen aanleiding ziet om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het toe te kennen schadebedrag in de weg staat. Dit oordeel komt erop neer dat [eiseres] haar beroep op de aansprakelijkheidsbeperking niet voldoende gemotiveerd heeft onderbouwd. Ook dit lijkt mij een terecht en voldoende begrijpelijk oordeel.
Anders dan waar subonderdeel 2a vanuit gaat, ligt in het oordeel van het hof niet besloten dat het hof van oordeel was dat als er eenmaal verzekeringsdekking is, de aansprakelijkheidsbeperking niet aan toewijzing van het (volledige) schadebedrag in de weg kan staan. Het hof heeft immers slechts geoordeeld dat, nu [eiseres] over de hoogte van het door de verzekering uit te keren bedrag niets heeft gesteld, het ook geen aanleiding ziet om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing in de weg staat. Het subonderdeel faalt dan ook bij gebrek aan feitelijke grondslag. Daarbij merk ik ten overvloede op dat in het oordeel van het hof juist besloten ligt dat de hoogte van het door de verzekering uit te keren bedrag relevant kan zijn voor de aansprakelijkheidsbeperking.
In subonderdeel 2b wordt geklaagd dat in het licht van de aansprakelijkheidsbeperkingen onbegrijpelijk is “dat nu niets is gesteld over het bedrag dat de verzekeraar zal uitkeren, de aansprakelijkheidsbeperking van art. 8 van toepassing is (kennelijk) op grond van de enkele verklaring ter zitting dat [er] ‘verzekeringsdekking’ is”. Dat er verzekeringsdekking is, betekent volgens het subonderdeel immers nog niet dat een uitkering in dit geval het volledige schadebedrag zal dekken en dat de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 8 daarom niet aan toewijzing van het schadebedrag in de weg staat.
Daarnaast klaagt het subonderdeel over de begrijpelijkheid van het (kennelijke) oordeel van het hof dat de toepasselijkheid van de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 8 in dit geval de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 9 uitsluit. Aansprakelijkheid is namelijk op grond van artikel 9 beperkt als de verzekering geen dekking biedt ‘om welke reden dan ook’, waaronder gevallen van opzet of bewuste roekeloosheid. Ook biedt artikel 9 geen dekking voor ‘eigen schade’, waardoor relevant is welk bedrag betrekking heeft op de aan [eiseres] betaalde bedragen voor werkzaamheden en wat andere schade is. Het hof zou dit alles hebben miskend, dan wel ten onrechte niet kenbaar in zijn oordeel hebben betrokken.
Ook de klachten van dit onderdeel kunnen bij gebrek aan feitelijke grondslag niet slagen, nu het hof niet heeft geoordeeld dat een uitkering in dit geval het volledige schadebedrag zal dekken omdat er verzekeringsdekking is. Ook heeft het hof niet geoordeeld dat toepasselijkheid van de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 8 die van de aansprakelijkheidsbeperking van artikel 9 uitsluit. Zoals ik hiervoor in randnummer 3.35 constateerde, heeft het hof het betoog van [eiseres], dat er geen verzekeringsdekking is omdat het om restitutie van betaalde declaraties gaat, verworpen. Vervolgens heeft het hof geen aanleiding gezien om aan te nemen dat de aansprakelijkheidsbeperking aan toewijzing van het schadebedrag in de weg staat, omdat [eiseres] over de hoogte van het door de verzekering uit te keren bedrag niets heeft gesteld.
Ten overvloede merk ik op dat aan het slot van het subonderdeel nog wordt betoogd dat artikel 9 de aansprakelijkheid beperkt, indien de verzekering ‘om welke reden dan ook’ geen dekking biedt, hetgeen het hof niet kenbaar in zijn beoordeling zou hebben meegenomen. Het subonderdeel noemt echter geen vindplaatsen waar [eiseres] zou hebben aangevoerd dat haar verzekering om die andere redenen[_9f759039-0a76-4a3b-8b66-2811104154e4] geen dekking zou bieden. In zoverre voldoet het onderdeel niet aan de daaraan te stellen eisen, en faalt de klacht. Voor zover bedoeld is te verwijzen naar de vindplaatsen genoemd bij subonderdeel 2.a, te weten randnummers 12.1-12.4 van de memorie van antwoord en p. 2 van het proces-verbaal, heb ik die stellingen daar overigens ook niet aangetroffen. De klachten falen dus.
Gelet op het voorgaande kom ik tot de slotsom dat de subonderdelen 1.1a, 1.1b, 1.2a en 1.2.b (deels) slagen.
4 Bespreking van het cassatiemiddel in het incidenteel cassatieberoep
In het verweerschrift, tevens houdende incidenteel cassatieberoep wordt op pagina 2 allereerst weergegeven waar het in het incidentele beroep over gaat. Vervolgens vangt het cassatiemiddel op pagina 4 aan met een inleiding, die een opsomming bevat van een tiental uitgangspunten (in subonderdeel 1.1 wordt hiernaar verwezen als ‘omstandigheden (a) t/m (j)’). Het cassatiemiddel vervolgt met vijf genummerde klachten, die zijn onderverdeeld in meerdere genummerde subonderdelen. Al deze subonderdelen zijn kort gezegd gericht tegen het oordeel in rov. 6.12. van het tussenarrest van het hof dat [eiseres] geen beroepsfout heeft gemaakt bij het leggen van conservatoir beslag in Duitsland. Voor het gemak citeer ik deze rechtsoverweging hierna nogmaals:
“6.12. Het hof komt tot het oordeel dat [[eiseres]] geen beroepsfouten heeft gemaakt bij de beslaglegging in Duitsland. Daarbij neemt het hof in aanmerking dat [[eiseres]] heeft gewezen op de omstandigheid dat rechters in Duitsland een verzoek tot het leggen van conservatoir beslag strenger toetsen dan de rechters in Nederland. Zij hoefde daarbij niet in alle details te treden, mede in aanmerking genomen dat op dat moment [betrokkene 2] , die als advocaat bekend mag worden verondersteld met de Nederlandse eisen voor het leggen van conservatoir beslag, de gesprekspartner was van [[eiseres]]. Weliswaar worden in Duitsland hogere eisen gesteld aan de onderbouwing van de vrees voor verduistering en bestaan er processuele verschillen, maar de aard van een conservatoir beslag in Nederland verschilt niet wezenlijk van die in Duitsland.
Het hof acht voor het oordeel dat geen beroepsfout is gemaakt de overgelegde e-mail-correspondentie relevant, te weten:
-een e-mail van 5 september 2013 van [betrokkene 2] aan [[eiseres]], waarin [betrokkene 2] zelf een afweging maakt van het risico van het leggen van beslag vóór 12 september 2013, en waaruit volgt dat [betrokkene 2] zich reeds op 5 september 2013 bewust was van het risico van het leggen van beslag in Duitsland;
-een e-mail van 13 september 2013 van [[eiseres]] aan [betrokkene 2] waarin [[eiseres]] [betrokkene 2] meedeelt dat het in Duitsland te leggen beslag ‘een grote uitzondering’ is, dat de toets in Duitsland zwaarder is en dat men voor de Duitse rechter ‘glaubhaft’ dient te maken dat de vordering bestaat en dat het risico bestaat dat de aanzienlijke griffierechten voor niets worden betaald.
Tot slot acht het hof voor het oordeel dat [[eiseres]] niet onzorgvuldig heeft gehandeld van belang dat sprake was van spoed, dat er grote financiële belangen op het spel stonden en dat [verweersters] het beslag naar eigen zeggen als drukmiddel wilden gebruiken. Grieven 1 en 2 falen dus.”
Subonderdeel 1.1 klaagt dat het oordeel van het hof, dat [eiseres] geen beroepsfout heeft gemaakt, onjuist en/of onbegrijpelijk is. Afgezet tegen de norm van een redelijk bekwaam en redelijk handelend advocaat mocht volgens het subonderdeel, onder de omstandigheden genoemd in (a) tot en met (j), van [eiseres] worden verwacht dat zij [verweersters] en [betrokkene 2] over de ‘Arrestgrund’ – dat een zware eis inhoudt voor het leggen van beslag in Duitsland die het Nederlandse beslag niet kent – informeerde. Ik begrijp deze klacht zo dat erover geklaagd wordt dat het hof de door [verweersters] aangevoerde omstandigheden (a) tot en met (j) niet voldoende kenbaar in zijn beoordeling heeft betrokken.
De stellingen[_78597529-125d-4c36-92cf-3ff659e4fe08] waarom het gaat betreffen, deels verkort en in eigen bewoordingen weergegeven:
(a) [eiseres] is voor de rechtsbijstand van [verweersters] in Duitsland ingeschakeld, omdat [betrokkene 2] niet over de benodigde kennis beschikte;
(b) in Duitsland worden strengere eisen aan het verzoek tot het leggen van conservatoir beslag gesteld. In Duitsland moet het bestaan van de vordering aannemelijk worden gemaakt, en kan niet ermee worden volstaan dat summierlijk van de deugdelijkheid van de vordering blijkt (de ‘Arrestanspruch’). Ook moet in Duitsland met bewijs aannemelijk worden gemaakt dat de schuldenaar de latere effectuering van een executoriale titel onmogelijk zal maken of in relevante mate zal belemmeren, doordat de tegenwaarde van de vermogensbestanddelen waarvoor het beslag wordt verzocht, direct het vermogen van de schuldenaar verlaat, en er voorts geen andere reële verhaalsmogelijkheden meer te voorzien zijn (de ‘Arrestgrund’), terwijl die eis in Nederland niet wordt gesteld voor de ‘vrees voor verduistering’;
(c) bij e-mail van 5 september 2013 heeft [betrokkene 2] aangegeven dat hij het risico op een onrechtmatig beslag te groot vindt indien het beslag vóór 12 september 2013 wordt gelegd, omdat dan Ecuaflor direct met succes de opheffing van het beslag kon vorderen omdat zij de verkoopopbrengst van aandelen onder het beslag, nodig heeft voor de nakoming op 11 september 2013 van haar terugbetalingsverplichting aan [verweersters] op grond van de vaststellingsovereenkomst;[_4083fe9c-ea18-4b94-8e60-49a1c46b2c99]
(d) [eiseres] heeft [betrokkene 2] bij e-mail van 9 september 2013 uitsluitend geïnformeerd over de eis dat [verweersters] de ‘Arrestanspruch’ aannemelijk moeten maken en de risico's indien aan die eis niet kan worden voldaan;
(e) [eiseres] heeft verder in de e-mail van 9 september 2013 geschreven: “Nu de risico's van het leggen van beslag in Duitsland te vergelijken zijn met de risico's van het leggen van conservatoir beslag in Nederland, in het bijzonder indien in de daaropvolgende procedure de vordering waarvoor beslag wordt gelegd, door de rechter wordt afgewezen, laat ik een nadere toelichting daarvan achterwege.”;
(f) door [betrokkene 2] is op basis van voornoemde informatie met [verweersters] beoordeeld of met de vaststellingsovereenkomst aan de eis van ‘Arrestanspruch’ kon worden voldaan, en is de beslissing genomen verlof te vragen en tot het leggen van beslag over te gaan;
(g) [eiseres] heeft [betrokkene 2] en [verweersters] niet per e-mail of mondeling geïnformeerd over de eis van de ‘Arrestgrund’, ook niet in de e-mail van 9 september 2013;
(h) wat betreft de strengere eis van de ‘Arrestgrund’ hebben [verweersters] zich niet (kunnen) beraden en hebben zij niet kunnen beoordelen of van de ‘Arrestgrund’ bewijs kon worden geleverd;
(i) als [eiseres] [verweersters] , die daarbij werden geadviseerd door [betrokkene 2] , over de vereiste ‘Arrestgrund’ had geïnformeerd dan zou [verweersters] van het leggen van beslag hebben afgezien. Het was evident dat aan dat vereiste niet kon worden voldaan, waardoor het risico dat het beslag zou worden opgeheven zeer groot was;
(j) dat risico heeft zich ook verwezenlijkt. De Duitse rechter heeft geoordeeld dat [verweersters] het bestaan van een ‘Arrestgrund’ niet aannemelijk hebben gemaakt en heeft het beslag opgeheven.
Het hof heeft in rov. 6.12. geoordeeld dat [eiseres] aan haar informatieplicht heeft voldaan, onder meer omdat [eiseres] [verweersters] (via [betrokkene 2] ) erop heeft gewezen dat rechters in Duitsland een verzoek tot het leggen van conservatoir beslag strenger toetsen dan rechters in Nederland. Hoewel dit oordeel (voor zover de juiste maatstaf is toegepast) feitelijk van aard is, diende het hof zijn oordeel wel voldoende te motiveren in het licht van de stellingen van [verweersters] ten aanzien van de informatieplicht. Uit voornoemde stellingen van [verweersters] volgt dat aangevoerd is dat van [eiseres] méér mocht worden verwacht, omdat zij vanwege haar kennis van het Duitse recht is ingeschakeld, in Duitsland aan het leggen van conservatoir beslag de eis van een ‘Arrestgrund’ wordt gesteld dat een wezenlijk strengere eis inhield dan in Nederland (voor de ‘vrees voor verduistering’), dat het evident was dat aan dat de vereiste ‘Arrestgrund’ niet kon worden voldaan waardoor het risico dat het beslag zou worden opgeheven zeer groot was, en dat [verweersters] zich daardoor niet (anders dan bij de eis van de ‘Arrestanspruch’ waarover zij wel waren geïnformeerd) hebben kunnen beraden en beoordelen of aan het vereiste kon worden voldaan, terwijl zij van het leggen van beslag zouden hebben afgezien als zij wel juist waren geïnformeerd.[_30210b79-426c-4983-b398-d917dd4eb5b1] In het licht van die stellingen, die het hof niet (althans niet in samenhang met elkaar) kenbaar in zijn beoordeling heeft betrokken, meen ik dat het oordeel van het hof inderdaad niet voldoende begrijpelijk is gemotiveerd. Als inderdaad evident was dat aan de in Duitsland strengere eis van een ‘Arrestgrund’ niet kon worden voldaan, en er dus een zeer groot risico was dat het beslag zou worden opgeheven, dan was dit voor [verweersters] relevant om in hun beoordeling van de risico’s mee te nemen en valt niet zonder meer in te zien waarom [eiseres] in dit geval kon volstaan met een algemene mededeling dat rechters in Duitsland strenger toetsen dan in Nederland zonder dat zij daarbij in details hoefde te treden. De klacht slaagt dus.
Subonderdeel 1.2 vervolgt met de klacht dat het hof ten onrechte niet in aanmerking zou hebben genomen dat van een gespecialiseerde advocaat méér mag worden verwacht dan van een generalist. Ik lees in het oordeel van het hof echter niet dat het hof dit niet in aanmerking heeft genomen. Het hof heeft zelf ook als feit vastgesteld dat [eiseres] een advocatenkantoor is dat beschikt over specifieke kennis van het Duitse recht (hiervoor randnummer 1.2). Deze klacht mist dan ook feitelijke grondslag.
Subonderdeel 1.3 bevat een motiveringsklacht voor het geval het oordeel van het hof zo gelezen moet worden dat [betrokkene 2] en [verweersters] door [eiseres] zijn geïnformeerd over het vereiste van het bestaan van de ‘Arrestgrund’ en over de risico’s als [verweersters] aan dat vereiste niet zouden kunnen voldoen. Ook deze klacht mist feitelijke grondslag, nu het hof dit niet heeft geoordeeld. Het hof heeft slechts geoordeeld dat de informatie die wél is verstrekt, te weten de waarschuwingen ten aanzien van het leggen van conservatoir beslag in Duitsland, reeds voldoende was en dat het niet nodig was dat [eiseres] daarbij ook in details trad.
Subonderdeel 2.1 richt zich tegen het oordeel van het hof dat [eiseres] ermee mocht volstaan erop te wijzen dat rechters in Duitsland een verzoek tot het leggen van conservatoir beslag strenger toetsen dan de rechters in Nederland en dat [eiseres] daarbij niet in detail hoefde te treden. Allereerst wordt geklaagd dat dit oordeel onbegrijpelijk is in het licht van de stellingen van [verweersters] waaruit volgt dat de eis van het bestaan van een ‘Arrestgrund’ wezenlijk afwijkt van de in Nederland gestelde eis van ‘gegronde vrees voor verduistering’ in art. 711 Rv. Daarnaast zou het oordeel van het hof blijk geven van een onjuiste rechtsopvatting ten aanzien van het begrip vrees voor verduistering in art. 711 Rv.
Ik zie niet in waarom het oordeel van het hof – dat [eiseres] mocht volstaan met de mededeling dat in Duitsland conservatoir beslag strenger wordt getoetst dan in Nederland en [eiseres] daarbij niet in detail hoefde te treden – onbegrijpelijk is in het licht van de stellingen van [verweersters] die erop neerkomen dat de eis van de ‘Arrestgrund’ wezenlijk afwijkt van de in Nederland gestelde eis van ‘gegronde vrees voor verduistering’. Dat in Duitsland (via de ‘Arrestgrund’) hogere eisen worden gesteld aan de onderbouwing van de vrees voor verduistering, maakt op zichzelf het oordeel van het hof (dat [eiseres] kon volstaan met een algemene mededeling) nog niet onbegrijpelijk.
Dat [eiseres] volgens het hof mocht volstaan met de mededeling dat rechters in Duitsland een verzoek tot het leggen van conservatoir beslag strenger toetsen dan in Nederland, betekent nog niet dat het oordeel van het hof van een onjuiste rechtsopvatting getuigt ten aanzien van het begrip vrees voor verduistering in art. 711 Rv. Het hof is er nu immers juist van uitgegaan dat in Duitsland strengere eisen gelden, onder meer ten aanzien van de eis van de ‘Arrestgrund’.[_06fb0258-f51a-4db2-8321-57bc2f80a0bd]
Subonderdeel 2.2 klaagt over de vervolgoverweging van het hof dat [betrokkene 2] als advocaat bekend mag worden verondersteld met de Nederlandse eisen van het leggen van conservatoir beslag en dat de aard van het conservatoir beslag in Nederland niet wezenlijk verschilt van die in Duitsland. Volgens het subonderdeel kan dit niet het oordeel dragen dat [eiseres] [betrokkene 2] niet had hoeven te informeren over de hogere eisen die in Duitsland worden gesteld voor de onderbouwing van de vrees voor verduistering. Het subonderdeel wijst vervolgens op een zestal punten (hierna door mij genummerd als i. tot en met vi.). In het kort houden die in dat:
i. het leggen van conservatoir beslag in Nederland en Duitsland naar zijn aard risicovol is, en dat [eiseres] daarop ook heeft gewezen;
ii. [eiseres] niet op de zwaardere eis van het bestaan van een ‘Arrestgrund’ heeft gewezen;
iii. die zwaardere eis een wezenlijk verschil is met het beslag in Nederland omdat die eis daar niet wordt gesteld;
iv. [betrokkene 2] dat verschil niet kende;
v. dit verschil cruciaal is omdat aan die bijzondere eis niet kon worden voldaan en het risico voor het leggen van onrechtmatig beslag in aanmerkelijke mate werd vergroot;
vi. de bijzondere eis een ‘game changer’ was omdat dit tot een andere beslissing zou hebben geleid als deze bij [verweersters] bekend was geweest.
Het hof zou een en ander hebben miskend.[_fefc2e0a-35de-46f2-ae0c-88cdc75cd4d9]
Het hof heeft ten aanzien van zijn oordeel dat [eiseres] kon volstaan met de mededeling dat in Duitsland conservatoir beslag strenger wordt getoetst dan in Nederland, zonder daarbij in detail te treden, mede in aanmerking genomen aan wie de mededeling is gedaan. Op zichzelf is goed te volgen dat voor de mate waarin informatie door [eiseres] moest worden verstrekt ook relevant is aan wie de informatie werd verstrekt. Aangezien [betrokkene 2] als advocaat bekend moet worden geacht met de Nederlandse beslagprocedure, ligt het voor de hand dat [eiseres] hem daarover niet nog eens uitgebreid hoefde te informeren. In de situatie dat de eisen voor het leggen van conservatoir beslag en de risico’s in Nederland en Duitsland gelijk waren, had dan ook volstaan kunnen worden met die mededeling zonder dat [eiseres] alle eisen en risico’s nog eens diende af te lopen. Maar voor de Duitse beslagprocedure was [eiseres] nu juist ingeschakeld vanwege haar specifieke kennis van het Duitse recht, nu [betrokkene 2] daarover niet beschikte. Zonder nadere motivering valt dan ook niet in te zien waarom [eiseres] kon volstaan met de algemene waarschuwing aan [betrokkene 2] dat in Duitsland strenger wordt getoetst dan in Nederland, en dat [betrokkene 2] dus niet meer in detail over de specifieke – van het Nederlandse recht afwijkende – eis van de ‘Arrestgrund’ voor het leggen van conservatoir beslag in Duitsland werd geïnformeerd.
Deze klacht slaagt dus.
Subonderdeel 3.1 richt zich tegen de uitleg die het hof heeft gegeven aan het e-mailbericht van 5 september 2013. Volgens het hof heeft [betrokkene 2] hierin een afweging gemaakt van het risico van het leggen van beslag voor 12 september 2013, en daaruit volgt volgens het hof dat [betrokkene 2] zich reeds op 5 september 2013 bewust was van het risico van het leggen van beslag in Duitsland. Volgens het subonderdeel gaat het hof eraan voorbij dat uit dit e-mailbericht, dat ziet op de afweging van het risico als het beslag voortijdig (vóór 12 september 2013) zou worden gelegd,[_f47ffc4d-dcd1-4d84-98c5-c7888020ef62] niet zonder meer volgt dat [betrokkene 2] zich ook bewust was of kon zijn van het risico dat het beslag zou worden opgeheven doordat niet zou kunnen worden voldaan aan de eis van de ‘Arrestgrund’.
Deze klacht, die naar ik begrijp betoogt dat het oordeel van het hof gelet op het voorgaande onbegrijpelijk is, slaagt. Dat [betrokkene 2] zich bewust was van het risico wat het leggen van conservatoir beslag betreft,[_b83bd509-0b5c-444c-9a22-f2f92b5b9a53] betekent nog niet dat hij zich óók bewust was van het specifieke risico dat niet zou worden voldaan aan de eis van de ‘Arrestgrund’.
Ook de klacht van subonderdeel 3.2, dat naar ik begrijp onbegrijpelijk is het oordeel van het hof, dat uit de algemene mededeling in zijn e-mail van 13 september 2013[_14c3288a-5f99-4e56-a077-c37a0c9f2432] volgt dat [betrokkene 2] voldoende was geïnformeerd om een weloverwogen beslissing te nemen, slaagt. Hieruit volgt immers (ook) nog niet dat [betrokkene 2] op het risico van het niet voldoen aan de eis van de ‘Arrestgrund’ is gewezen en dus ook niet dat hij met dit risico bekend was.
In subonderdeel 3.3 wordt nog geklaagd dat het oordeel dat [betrokkene 2] voldoende was geïnformeerd, onjuist en onbegrijpelijk is, omdat voor [eiseres] kenbaar was dat [verweersters] voorzichtig en risicomijdend waren. Dit zou volgen uit de e-mail van 5 september 2013, waarin [betrokkene 2] liet weten niet het risico van een onrechtmatig beslag te willen lopen.[_f709b6fc-0a66-497e-a94b-7a99be5e6f0c] Ook zou dit volgen uit de omstandigheid dat [verweersters] met [betrokkene 2] , nadat [eiseres] [betrokkene 2] over de eis van het hebben van een ‘Arrestanspruch’ had geïnformeerd, hebben beoordeeld of met de vaststellingsovereenkomst aan die eis zou kunnen worden voldaan, en [verweersters] een weloverwogen beslissing hebben genomen.[_3df52b3b-9d62-4bef-877b-e4c688354e4f]
Deze klacht kan niet slagen. In het subonderdeel wordt er weliswaar op gewezen dat voor [eiseres] kenbaar was dat [verweersters] voorzichtig en risicomijdend waren, maar een vindplaats voor die stelling trof ik niet aan. De klacht voldoet dan ook niet aan de daaraan te stellen eisen.[_73ba0b68-a7ed-457a-a37f-0e1b2ea4e899] Daaraan doet niet af dat één en ander mogelijk wel afgeleid kan worden uit de e-mail van 5 september 2013 en de omstandigheid dat [verweersters] , nadat zij geïnformeerd waren over de ‘Arrestanspruch’, een weloverwogen beslissing hebben genomen.
Subonderdelen 4.1 en 4.2 zijn gericht tegen de overweging van het hof dat het voor het oordeel dat [eiseres] niet onzorgvuldig heeft gehandeld ook van belang heeft geacht dat sprake was van spoed, dat er grote financiële belangen op het spel stonden en dat [verweersters] het beslag naar eigen zeggen als drukmiddel wilden gebruiken. Geklaagd wordt dat onjuist en/of onbegrijpelijk is dat het hof aan zijn oordeel mede ten grondslag heeft gelegd dat sprake was van spoed en dat er grote financiële belangen op het spel stonden. Deze omstandigheden zouden onverlet laten dat [eiseres] [verweersters] , ook waar het de zwaardere eis van de ‘Arrestgrund’ betreft, in staat had behoren te stellen om een weloverwogen beslissing te nemen en [eiseres] [verweersters] niet onnodig mocht blootstellen aan het vergrote (en voor [verweersters] doorslaggevende) risico dat het beslag onrechtmatig zou worden beoordeeld, omdat [verweersters] aan die eis niet konden voldoen. Dat sprake was van spoed is ook onbegrijpelijk in het licht van de stellingen van [verweersters] , die erop neerkomen dat aangevoerd is dat meer dan een week beschikbaar was voor de voorbereiding van het beslag, dat dit ruimschoots voldoende zou zijn geweest om [verweersters] te informeren over de ‘Arrestgrund’, en dat [eiseres] wel heeft kunnen informeren over de eis van het moeten hebben van de ‘Arrestanspruch’, en zij dit dus ook had kunnen doen ten aanzien van de ‘Arrestgrund’.
Ook deze klachten slagen. Op de door [verweersters] genoemde vindplaatsen is inderdaad te lezen dat meer dan een week beschikbaar was voor de voorbereiding van het beslag, dat dit voor [eiseres] ruimschoots voldoende moet zijn geweest om [verweersters] te informeren over de ‘Arrestgrund’, dat [eiseres] wel heeft kunnen informeren over de eis van het moeten hebben van de ‘Arrestanspruch’, en zij dit dus ook had kunnen doen ten aanzien van de ‘Arrestgrund’. Gelet op die stellingen, waarop het hof niet kenbaar is ingegaan, is niet voldoende begrijpelijk waarom het hof voor zijn oordeel dat [eiseres] niet in detail hoefde te treden ten aanzien van de strengere eisen die gelden voor het leggen van conservatoir beslag in Duitsland, mede van belang heeft geacht dat sprake was van spoed en grote financiële belangen.
Subonderdeel 4.3 komt op tegen het oordeel dat het hof ook van belang heeft geacht dat [verweersters] het beslag naar eigen zeggen als drukmiddel wilden gebruiken. Het hof zou hebben miskend dat als de cliënt omwille van die druk bij de behandelend advocaat aandringt op het spoedig leggen van beslag, dit reden te meer is om de cliënt uitdrukkelijk en voldoende te informeren over de vereisten en haalbaarheid van het beslag en over de risico's.
Ook deze klacht slaagt. Als een cliënt beslag wil leggen om als drukmiddel te gebruiken, dan is dat op zichzelf niet een omstandigheid die afdoet aan de mate waarin een advocaat informatie over het te leggen beslag dient te verstrekken. Sterker nog, het is als daardoor meer risico wordt gelopen misschien juist méér reden om de cliënt uitdrukkelijk te informeren over de vereisten en haalbaarheid van het beslag en over de risico's.
In subonderdeel 4.4 wordt geklaagd, dat als het hof heeft bedoeld te oordelen dat [eiseres], in de situatie dat sprake was van spoed en van grote financiële belangen en [verweersters] het beslag als drukmiddel wilden gebruiken, mocht veronderstellen dat de ‘Arrestgrund’ voor [verweersters] niet van belang was voor haar (met [betrokkene 2] ) te maken afweging, en [verweersters] het beslag hoe dan ook toch wel zouden (willen) laten leggen, dat oordeel onjuist en/of onbegrijpelijk is. [betrokkene 2] had immers aan [eiseres] bericht dat [verweersters] niet het risico wilden lopen van een onrechtmatig beslag, terwijl dat risico in aanmerkelijke mate werd vergroot omdat niet aan de ‘Arrestgrund’ kon worden voldaan en het beslag vanwege het ontbreken hiervan ook is opgeheven.[_bef1d35e-8f6e-436e-a3df-03bf1fabe3a4]
Ik lees het oordeel van het hof niet zo dat het hof bedoeld heeft te overwegen dat de ‘Arrestgrund’ voor [verweersters] niet van belang was voor hun (met [betrokkene 2] ) te maken afweging. In zoverre mist de klacht feitelijke grondslag. Voor het geval het oordeel van het hof wel zo gelezen moet worden, meen ik dat de klacht inderdaad slaagt omdat een en ander niet voldoende begrijpelijk is in het licht van stellingen van [verweersters] dat zij niet het risico wilden lopen van een onrechtmatig beslag. Daaruit volgt immers dat dit voor [verweersters] wél van belang was.
Onderdeel 5 bevat slechts een voortbouwklacht, en behoeft geen bespreking. De overwegingen die voortbouwen op overwegingen die met succes in cassatie worden bestreden binden van rechtswege immers niet meer.[_9d6bf1b8-6c52-459c-ae36-b78e99b86999]
De slotsom is dat in het incidenteel cassatieberoep de subonderdelen 1.1, 2.2, 3.1, 3.2 en 4.1-4.3 slagen.
5 Conclusie
De conclusie strekt zowel in het principale cassatieberoep als het incidentele cassatieberoep tot vernietiging en verwijzing.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
A-G
Voetnoten
- Deze feiten zijn, met een enkele redactionele aanpassing, ontleend aan hof Amsterdam 17 december 2024, ECLI:NL:GHAMS:2024:3495, rov. 3.1.-3.17.
- Door het hof aangeduid als ‘[A]’. Uit het KvK-uittreksel van [eiseres] (memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis, productie 1) volgt dat [A] Advocaten een handelsnaam is van [eiseres].
- Hof Arnhem-Leeuwarden 27 augustus 2019, zaaknummers 200.160.016 en 200.183.864 (niet gepubliceerd). Zie akte tot inbreng nadere producties van [verweersters] , productie 27.
- Hof Arnhem-Leeuwarden 2 juni 2020, zaaknummers 200.160.016 en 200.183.864 (niet gepubliceerd). Zie akte houdende wijziging eis en inbreng producties van [eiseres], productie 34.
- Hof Arnhem-Leeuwarden 27 augustus 2019, zaaknummers 200.160.016 en 200.183.864 (niet gepubliceerd), rov. 3.30. Zie akte tot inbreng nadere producties van [verweersters] , productie 27.
- Het tegen die arresten ingestelde cassatieberoep is met toepassing van art. 81 lid 1 RO verworpen: HR 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1949, RvdW 2022/84.
- Als productie 42 bij de akte tot inbreng nadere producties van [verweersters] zijn Duitse vonnissen overgelegd. Vermoedelijk gaat het om de vonnissen die als producties 42E, 42F en 42G zijn overgelegd.
- Zie ook Rb. Amsterdam 3 februari 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:529, rov. 4.5.
- Rb. Amsterdam 3 februari 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:529. De rechtbank heeft op grond van de tussen partijen geldende algemene voorwaarden en art. 25 Verordening Brussel I-bis rechtsmacht aangenomen. Ook heeft de rechtbank geconstateerd dat partijen het er over eens zijn dat dit geschil – in overeenstemming met de algemene voorwaarden en art. 3 Verordening Rome I – in beginsel naar Nederlands recht dient te worden beslist, maar dat voor invulling van bepaalde (Nederlandsrechtelijke) normen Duits recht van belang kan zijn (rov. 4.2.).
- Rb. Amsterdam 3 februari 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:529, rov. 3.1. en 5.1.
- In het incidenteel cassatieberoep worden klachten gericht tegen het oordeel van het hof over deze gestelde beroepsfout. De overige beroepsfouten komen in cassatie inhoudelijk verder niet meer aan de orde. Ik volsta er daarom mee het oordeel van de rechtbank (en later het oordeel van het hof) over de beslaglegging in Duitsland uitgebreid weer te geven.
- Voetnoot A-G: de rechtbank en het hof hebben [eiseres] in hun uitspraken aangeduid als [A] en/of [A] Advocaten. In de citaten uit de betreffende uitspraken heb ik die namen ten behoeve van de leesbaarheid vervangen door [[eiseres]]. Zie ook voetnoot 2.
- Voetnoot A-G: De rechtbank doelt hier op rov. 4.7. waarin zij onder verwijzing naar HR 29 mei 2015, ECLI:NL:HR:2015:1406 (NJ 2015/267, JA 2015/90 m.nt. L.C. Dufour, JIN 2015/136 m.nt. N.E.N. de Louwere, JOR 2015/350 m.nt. M.H.J. van Maanen en TBR 2016/15 m.nt. G.C.W. van der Feltz (Gerhardus Beheer c.s.)) in het algemeen heeft aangegeven welke zorgvuldigheid van een advocaat als beroepsbeoefenaar mag worden verwacht.
- Voetnoot A-G: Dit lijkt een verschrijving. Gedoeld wordt op rov. 4.7.
- Voetnoot A-G: hof Arnhem-Leeuwarden 2 juni 2020, zaaknummers 200.160.016 en 200.183.864 (niet gepubliceerd). Zie akte houdende wijziging eis en inbreng producties van [eiseres], productie 34. Het tegen dit arrest ingestelde cassatieberoep is met toepassing van art. 81 lid 1 RO verworpen: HR 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1949, RvdW 2022/84.
- Voetnoot A-G: hof Arnhem-Leeuwarden 27 augustus 2019, zaaknummers 200.160.016 en 200.183.864 (niet gepubliceerd). Zie akte tot inbreng nadere producties van [verweersters] , productie 27.
- Hof Amsterdam 17 december 2024, ECLI:NL:GHAMS:2024:3495.
- Hof Amsterdam 24 juni 2025, ECLI:NL:GHAMS:2025:1622.
- Voetnoot A-G: in dit citaat wordt [eiseres] aangeduid als [A] en/of [A] Advocaten. Ook hier heb ik dit ten behoeve van de leesbaarheid veranderd in [[eiseres]].
- Voetnoot A-G: in het origineel staat in de laatste regel van artikel 9 ‘Euro’ in plaats van ‘euro’ en in de eerste zin van artikel 8 ‘voortvloeiend’ in plaats van ‘voortvloeiende’.
- Voetnoot A-G: hier zal rov. 2.4. bedoeld zijn.
- Het incidenteel cassatieberoep richt zich tegen het oordeel van het hof dat [eiseres] geen beroepsfout heeft gemaakt bij het leggen van de conservatoire beslagen in Duitsland. Zie hierna randnummer 4.1 e.v.
- In de procesinleiding wordt verwezen naar het oordeel van het hof in rov. 6.2. tot en met 6.6. van het tussenarrest en rov. 2.2. en 2.3. van het eindarrest, maar in feite gaat het om het oordeel van het hof in rov. 2.3.
- Zie bijvoorbeeld HR 21 november 2025, ECLI:NL:HR:2025:1737, NJ 2026/157 m.nt. F.G. Laagland en JIN 2026/1 m.nt. A.M.W. van Vlodrop, HR 20 september 2024, ECLI:NL:HR:2024:1278, NJ 2025/297 m.nt. J.L. Smeehuijzen, JAR 2024/270 m.nt. W.A. Zondag, TRA 2024/105 m.nt. D. Schwartz en JIN 2024/156 m.nt. J.C.A. Ettema, rov. 3.2 en HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4600, NJ 2014/497 m.nt. Jac. Hijma, Ars Aequi 2013, p. 755 e.v. m.nt. W.H. van Boom, JIN 2013/74 m.nt. J. van der Kraan en JOR 2013/106 m.nt. B.T.M. van der Wiel ([…] /Rabobank), rov. 4.2.1. Bij koop is voorzien in een specifieke bepaling met betrekking tot de klachtplicht van de koper (art. 7:23 BW) die in de kern een zelfde regime inhoudt als dat van art. 6:89 BW.
- Parl. Gesch. Boek 6, p. 316-317.
- Zie ook Parl. Gesch. Boek 6, p. 316-317.
- HR 8 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM9615, NJ 2010/545 en JOR 2010/345 m.nt. C.M. Grundmann-van de Krol (Forward & Chipshol 2000).
- HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4600, NJ 2014/497, Ars Aequi 2013, p. 755 e.v. m.nt. W.H. van Boom, JIN 2013/74 m.nt. J. van der Kraan en JOR 2013/106 m.nt. B.T.M. van der Wiel ([…] /Rabobank), rov. 4.2.6, HR 25 maart 2011, ECLI:NL:HR:2011:BP8991, NJ 2013/5 en Ars Aequi 2011, p. 810 e.v. m.nt. W.H. van Boom ([…] / […] II) en HR 29 juni 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ7617, NJ 2008/606 m.nt. Jac. Hijma, BR 2007/215 m.nt. P.S. Bakker, Ars Aequi 2008, p. 362 e.v. m.nt. T. Hartlief en JOR 2007/260 m.nt. J.J. Dammingh ([…] / […])).
- HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4600, NJ 2014/497, Ars Aequi 2013, p. 755 e.v. m.nt. W.H. van Boom, JIN 2013/74 m.nt. J. van der Kraan en JOR 2013/106 m.nt. B.T.M. van der Wiel ([…] /Rabobank), rov. 4.3.4.
- Zie bijvoorbeeld Jac. Hijma, ‘De klachtplicht beteugeld’, in W.H. van Boom e.a. (red.), Een kwart eeuw (H.J. Snijders bundel), Deventer: Wolters Kluwer 2016, p. 173-174.
- Zie onder meer GS Verbintenissenrecht, art. 6:89 BW (actueel tot en met 10 februari 2026), aant. 3.8.1 (F.M. van Cassel-van Zeeland) en Jac. Hijma, ‘De klachtplicht beteugeld’, in W.H. van Boom e.a. (red.), Een kwart eeuw (H.J. Snijders bundel), Deventer: Wolters Kluwer 2016, p. 173-174.
- HR 12 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3593, NJ 2017/163 m.nt. W.D.H. Asser, JOR 2015/92 m.nt. J.J. Dammingh en TvPP 2015, afl. 1, p. 3 e.v. m.nt. F.J.P. Lock (Far Trading/Edco).
- Zie rov. 2.2. van het eindarrest, waar het standpunt van [eiseres] kort is weergegeven.
- Zie rov. 6.4. van het tussenarrest, waar het standpunt van [verweersters] kort is weergegeven.
- In de schriftelijke toelichting van mrs. De Knijff & Van der Keur wordt hier ook op gewezen in randnummer 2.5 e.v.
- Het hof heeft in rov. 2.3. wel overwogen dat tot in november 2015 nog werd doorgeprocedeerd over de (nietige) besluiten.
- Tegen dat oordeel wordt in het incidenteel cassatieberoep opgekomen.
- [eiseres] verwijst naar haar inleidende dagvaarding, randnummer 30. (conventie), de conclusie van antwoord in reconventie, tevens houdende akte wijziging eis van [eiseres], randnummer 45. e.v., 70.-80. en 137.-140., de memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis van [eiseres], randnummers 7.36-7.39, 14.1-14.5 (in het bijzonder 14.3) en 21.1-21.2, de pleitaantekeningen van [eiseres] van 11 maart 2024, p. 3 en de akte na tussenarrest van [eiseres], p. 2.
- Daar is wel is te lezen dat [eiseres] contact onderhield met [betrokkene 4] (inleidende dagvaarding van [eiseres], randnummer 30.), dat [betrokkene 4] vanaf 10 november 2015 alleen alle toentertijd nog aanhangige procedures heeft voortgezet en nieuwe procedures aanhangig heeft gemaakt (conclusie van antwoord in reconventie, tevens houdende akte wijziging eis van [eiseres], randnummer 45. e.v.) en dat [betrokkene 4] daarvoor een grotere rol had dan alleen als sparringpartner en dat [eiseres] nimmer is gecorrigeerd en steeds heeft aangegeven dat [eiseres] het goed heeft gedaan (memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis van [eiseres], randnummers 7.36-7.39 en 21.1-21.2).
- In de conclusie van antwoord in reconventie, tevens houdende akte wijziging eis van [eiseres] wordt de schending van de klachtplicht en de rol van [betrokkene 4] daarbij specifiek besproken ten aanzien van het leggen van conservatoir beslag in Duitsland. In randnummer 72. is aangevoerd dat [betrokkene 4] in de eerste helft van januari 2014 advies is gevraagd over een oordeel van de Duitse rechter van 3 december 2013 (dat inhield dat het conservatoire beslag diende te worden opgeheven), en dat [verweersters] redelijkerwijs medio januari 2014 zouden moeten weten of [eiseres] naar de mening van [betrokkene 4] al dan niet een beroepsfout had gemaakt.
- Verwezen wordt naar de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis, randnummer 7.2.
- Verwezen wordt naar de vindplaatsen in voetnoot 2 van de procesinleiding. Deze zijn hiervoor opgenomen in voetnoot 38.
- Memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis, randnummers 14.2-14.3. Ten aanzien van de werkzaamheden voor het beslag is dit wél geconcretiseerd in de conclusie van antwoord in reconventie, tevens houdende akte wijziging eis, randnummer 72.
- In de procesinleiding wordt verwezen naar de memorie van grieven tevens houdende wijziging van eis van [verweersters] , randnummers 8.1-8.5 en de antwoordakte na tussenarrest van [verweersters] , randnummers 11-12.
- Verwezen wordt naar de in voetnoot 2 van de procesinleiding opgenomen stellingen (zie hiervoor voetnoot 38) en meer in het bijzonder naar de memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis van [eiseres], randnummers 14.1-14.5 en de pleitaantekeningen van [eiseres] van 11 maart 2024, p. 3.
- Zie hiervoor voetnoot 38.
- Memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis, randnummer 14.2.
- Pleitaantekeningen van [eiseres] van 11 maart 2014, p. 3.
- Voetnoot A-G: het betreft bepalingen in de algemene voorwaarden van [eiseres]. De algemene voorwaarden zijn als productie 5 bij de inleidende dagvaarding van [eiseres] in het geding gebracht.
- Verwezen wordt naar de memorie van antwoord in principaal appel tevens memorie van grieven in incidenteel appel tevens akte vermeerdering van eis, randnummers 12.1-12.4.
- Zie het proces-verbaal van de mondelinge behandeling van 11 maart 2024, p. 2.
- Dus behoudens het door het hof wel verworpen betoog van [eiseres] dat er geen verzekeringsdekking omdat het om terugbetaling van facturen zou gaan. Zie hiervoor randnummers 3.34 en 3.35.
- Voor al deze stellingen worden afzonderlijke vindplaatsen genoemd, maar samengevat wordt onder meer verwezen naar randnummers 10.4-10.22 van de memorie van grieven. Op die plek trof ik deze stellingen ook aan.
- Zie randnummer 1.4
- Het hof heeft de meeste van deze stellingen ook opgenomen in rov. 6.10., waar het heeft weergegeven wat [verweersters] ten aanzien van de informatieplicht van [eiseres] hebben aangevoerd.
- Voor zover hiermee geklaagd wordt over de toepassing door het hof van Duits recht, geldt overigens dat daarmee al snel wordt aangelopen tegen de beperking in cassatie dat het oordeel van het hof over Duits recht niet op juistheid kan worden getoetst (art. 79 lid 1 sub b RO).
- Bij punt vi. staat weliswaar ‘Het hof heeft dit miskend’, maar ik begrijp dit zo dat bedoeld is dat het hof de zes genoemde punten zou hebben ‘miskend’.
- Het subonderdeel verwijst naar randnummer 10.13 van de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis en randnummer 21. van de spreekaantekeningen in hoger beroep, waar deze stelling inderdaad is opgenomen. De e-mail van 5 september 2013 is als productie 28 overgelegd bij de conclusie van antwoord in reconventie, tevens houdende akte wijziging eis.
- [verweersters] gingen ervan uit dat de vordering waarvoor zij beslag wilden leggen pas op 13 september 2013 opeisbaar was, en daarom wilden ze het beslag niet voor 12 september 2013 leggen. Zie randnummer 10.8 van de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis.
- Dat het leggen van beslag in Duitsland uitzondering is, dat de toets in Duitsland zwaarder is, en dat vereist is de vordering ‘glaubhaft’ moet worden gemaakt.
- Verwezen wordt naar randnummer 10.13 van de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis en randnummer 21. van de spreekaantekeningen in hoger beroep van [verweersters]
- Verwezen wordt naar randnummer 10.8 van de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis en productie 25.
- Zie bijvoorbeeld B.T.M. van der Wiel & L.V. van Gardingen, ‘Het cassatiemiddel’, in B.T.M. van der Wiel (red.), Cassatie, Deventer: Wolters Kluwer 2026, nr. 103.
- Verwezen wordt naar randnummers 10.23-10.24 van de memorie van grieven, tevens houdende wijziging van eis. Op die plek zijn deze stellingen inderdaad aangevoerd.
- Zie bijvoorbeeld B.T.M. van der Wiel & L.V. van Gardingen, ‘Het cassatiemiddel’, in B.T.M. van der Wiel (red.), Cassatie, Deventer: Wolters Kluwer 2026, nr. 104.
Wetsartikelen in deze uitspraak
Deze uitspraak verwijst naar
Gepseudonimiseerd gepubliceerd door de Rechtspraak (open data, publiek domein). Bron: uitspraken.rechtspraak.nl. Dit is geen juridisch advies.