Bomenbeleidsplan Zoeterwoude 2024

1.1.1 Nationale wetgeving

Burgerlijk Wetboek

Het Burgerlijk Wetboek (BW) beschrijft, onder meer, de rechten en plichten van (grond)eigenaren en beheerders en van partijen die een overeenkomst of contract zijn aangegaan (Boek 6, artikel 162).

Zorgplicht

Het BW heeft, door het benoemen van de ‘zorgplicht’, directe invloed op de omgang met veiligheidsrisico’s bij bomen en op de uitvoering van werkzaamheden aan bomen. De zorgplicht verplicht een boomeigenaar om zijn bomen zorgvuldig te (laten) beheren, zodat hiermee de veiligheid van de (openbare) ruimte rond de bomen gegarandeerd is.

Erfgrens

In Boek 5, artikel 42, zijn zaken vastgelegd rondom de erfgrens (‘burenrecht’) en het voorkomen van bomen op of nabij de erfgrens. In Zoeterwoude is dit verder aangescherpt. Voor bomen hoger dan 6 meter is de afstand tot de erfgrens 2 meter. Voor bomen tot 6 meter is de afstand tot de erfgrens 1 meter. Voor heggen en heesters is de afstand 0,5 meter.

Omgevingswet

Omgevingsvisie

Het Rijk en de provincies stelden elk een omgevingsvisie op. De oude rijks- en provinciale natuurvisie is hierin opgenomen. Doel is het behouden en versterken van de biologische diversiteit, het beschermen van waardevolle landschappen (cultuurhistorisch) en het toepassen van duurzaam beheer bij houtopstanden. De omgevingsvisie is richtinggevend voor de Omgevingsplannen van provincies, waterschappen en gemeenten.

Bescherming van soorten en gebieden

De basis wordt gevormd door de Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn (hogere Europese regelgeving), aangevuld met specifieke Nederlandse soorten. De oude Flora- en faunawet is grotendeels overgenomen in de nieuwe wet. De lijsten van beschermde soorten zijn wel aangepast. Voor deze beschermde soorten én voor de beschermde gebieden geldt een verbod op verstoring, vernieling, doding en verhandeling.

Er is een aantal uitzonderingen en mogelijkheden voor ontheffing. Dit is van belang bij praktisch alle werkzaamheden aan en rond bomen. Grenzend aan het grondgebied van Zoeterwoude zijn diverse Natura 2000-gebieden aangewezen. Delen van de polders vallen binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Ook zijn een weidevogelgebied en een ecologische verbindingszone aangewezen.

De gemeente kent drie kerngebieden van het NNN binnen haar gemeentegrenzen, dit zijn:

•De Elfenbaan, langs de N11;

•Het populierenbosje langs de Weipoortse Vliet;

•Het gebied bij de Noord Aa.

Verder zijn in de Verordening Ruimte ook de ecologische verbindingen langs de ‘Steilrand’ en het Zwetslootpad aangemerkt (zie de kaart hiernaast).

EHS en verbindings-zones, Bron: Verordening ruimte EHS

Bescherming van houtopstanden

Houtopstanden die beschermd zijn onder de rijksregels bestaan uit een met bomen beplant oppervlak van 10 are of meer, of een rijbeplanting van meer dan 20 bomen. In de praktijk geldt een meldingsplicht of een kapmelding bij het kappen van bomen in een houtopstand. Ook moet het perceel binnen drie jaar opnieuw zijn ingeplant.

De rijksregels gelden niet voor:

•Houtopstanden op erven en in tuinen.

•Wegbeplantingen en eenrijige beplantingen langs landbouwgronden die bestaan uit niet-geknotte wilgen en populieren.

•Grienden en hakhout dat periodiek wordt gekapt.

•Vruchtbomen en windschermen rond boomgaarden.

•Fijnsparren, geteeld als kerstbomen.

•Dunning als verzorgingsmaatregel van de overblijvende houtopstand.

•Vellingswerkzaamheden voor de uitvoering van een bestemmingsplan.

Nationale monumentale bomen (Bomenstichting)

Monumentale bomen uit het landelijk register van monumentale bomen van de landelijke Bomenstichting hebben niet automatisch een beschermde status. Elke gemeente kan daar haar eigen keuze in maken. In Zoeterwoude is één (private) boom door de Bomenstichting aangewezen als monumentaal. Het gaat om een witte paardenkastanje van ongeveer 130 jaar oud aan de Zuidbuurtseweg 33.

1.1.2 Regionaal beleid en regelgeving

Provinciale omgevingsvisie

Het beleid ten aanzien van de Zoeterwoudse bomen wordt mede bepaald door vastgestelde visies en plannen van de provincie Zuid-Holland (Visie 2020, Beleidsvisie Groen), de regio (Omgevingsvisie Hart van Holland) en het Samenwerkingsverband Leidse Regio (Toekomstvisie, Retailvisie). Deze vormen, ook in het kader van integraal werken onder de Omgevingswet (2024), een belangrijk kader waar nu al rekening mee wordt gehouden.

1.1.3 Lokaal beleid en regelgeving

Naast nationaal en regionaal beleid heeft de gemeente Zoeterwoude een eigen omgevingsvisie, een groenstructuurkaart, een beleid- en beheerplan groen en bestemmingsplannen waarin groen-gerelateerde zaken, waaronder bomen, zijn opgenomen. De relevante regionale documenten en onderdelen worden kort toegelicht in bijlage A ‘Regionaal beleid en regelgeving’.

De Zoeterwoudse omgevingsvisie

In 2022 heeft Zoeterwoude een omgevingsvisie opgesteld. Hierin staat dat de gemeente groen belangrijk vindt en daarom de groene structuren in de dorpskernen wil versterken. Voor de Rijndijk geldt een zachte overgang naar het landelijk gebied. Een goede beeldkwaliteit is het uitgangspunt.

Voor wat betreft het landelijk gebied beschrijft de omgevingsvisie onder welke voorwaarden nieuwe ontwikkelingen, zo goed mogelijk kunnen bijdragen aan de identiteit van het landschap. Een ander belangrijk uitgangspunt is de ontwikkeling van natuurwaarden, recreatiewaarde en landschapselementen (natuurvriendelijke oevers, kruidenrijke/bloemrijke bermen, bosjes, knotbomen en poelen).

Omgevingsplan

Bestemmingsplannen en de bomenverordening van 2022 zijn op 1 januari 2024 één op één overgegaan in het tijdelijke omgevingsplan. Bij het vaststellen van de huidige bomenregels verviel de bomenverordening van 2022, maar werden de nieuwe bomenregels toch in het tijdelijke omgevingsplan opgenomen. Hiervoor is gekozen omdat nog niet gestart is met opstellen van het nieuwe omgevingsplan.

Bestemmingsplannen

De voor 'Groen' aangewezen gronden zijn in de verschillende bestemmingsplannen o.a. bestemd voor: groen; water en waterhuishoudkundige voorzieningen; speelvoorzieningen; voet-/fietspaden; toegangspaden; afvalverzamelvoorzieningen; parkeervoorzieningen; nutsvoorzieningen. De bescherming van openbaar groen wordt dus niet echt geregeld in de bestemmingsplannen. Dit zal bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet anders worden. Dan worden, in het nieuwe Omgevingsplan, gebieden met bestemmingen gekoppeld aan de daar geldende normen en regels uit onder andere de Bomenverordening (zie hierna).

Bomenverordening 2024

De Bomenverordening bepaalt de regels voor het bewaren van bomen. Volgens de Bomenverordening is een omgevingsvergunning nodig voor gemeentelijke structuurbomen en gemeentelijke waardevolle bomen. Een omgevingsvergunning is ook nodig als het gaat om het verplanten of ingrijpend snoeien van een boom.

Aan de hand van een beoordelingsformulier worden de kapaanvragen op basis van de weigeringsgronden uit de verordening beoordeeld. Een vergunningsplichtige boom wordt beschermd op basis van:

•Beeldbepalende waarden

•Natuurwaarden

•Cultuurhistorische waarden

•Zeldzaamheid, uniciteit of dendrologische waarden

•Monumentale bomen

Een vergunning kan alleen worden aangevraagd door de eigenaar of met toestemming van de eigenaar. De verordening wordt aangepast aan de hand van de beleidsuitgangspunten uit dit bomenbeleidsplan.

Coalitieakkoord Zoeterwoude 2022 - 2026: ‘Toekomst vraagt daadkracht’

In dit akkoord is een belangrijke plaats ingeruimd voor duurzaamheid. Zonnepanelen dienen gestimuleerd te worden, wel passend binnen het landschap. Duurzaamheid wil de coalitie uitvoeren naar de schaal van Zoeterwoude, waarbij de gemeente geen koploper is maar goed kijkt naar beproefde initiatieven op het gebied van energietransitie en duurzaamheid. Daarnaast wordt biodiversiteit gestimuleerd.

Monumentenbeleid

Binnen het plangebied van het Beeldkwaliteitsplan vallen 25 Rijksmonumenten en 26 (potentiële) gemeentelijke monumenten. De monumentenlijst, met zowel Rijksmonumenten als gemeentelijke monumenten, omvat slechts panden die van grote cultuurhistorische waarde zijn. Het inzicht is echter ontstaan dat de monumentale waarde van die panden in veel gevallen zeer nauw samenhangt met de directe omgeving. Die omgeving kan het lint zijn waar het pand in staat. Het kan ook gaan om de groene inrichting rondom een als monument aangemerkt pand of een combinatie van meerdere aspecten. Het Beeldkwaliteitsplan Landelijk gebied Zoeterwoude gaat hier nader op in.

Beeldkwaliteitsplan landelijk gebied (2013)

Dit plan legt de basis voor de landschappelijke kwaliteit. In het plan wordt aan de hand van richtlijnen bepaald hoe met de landschappelijke kwaliteiten moet worden omgegaan en wanneer zich ontwikkelingen voordoen. Onder de noemer beeldkwaliteit worden alle ruimtelijke aspecten gerekend die van invloed zijn op de uitstraling van een polder als geheel, een bebouwingslint of een afzonderlijk erf. Ook erfbeplanting en groen in historische linten zijn belangrijk voor de landschappelijke kwaliteit en dienen zo veel mogelijk beschermd te worden.

Het centrale thema van de omgevingsvisie en het Beeldkwaliteitsplan landelijk gebied is "het behouden en versterken van het karakteristieke open veenweidegebied, waarbij wordt gestreefd naar een duurzaam waterhuishoudkundig systeem en een duurzame, grondgebonden veehouderij in samenhang met het versterken van de belevings- en gebruikswaarde van het landschap".

Beleids- en beheerplan groen (2015)

De gemeentelijke groenstructuur is opgebouwd uit een (hoofd)bomenstructuur in de vorm van ‘lijnen’ en structuurbepalend groen in de vorm van ‘vlakken’. Het structuurbepalend groen en de (hoofd)bomenstructuur vormen tezamen de ruimtelijke en stedenbouwkundige ruggengraat van Zoeterwoude.

Het doel van een gemeentelijke groenstructuur is:

•Het duurzaam behouden van groene stroken en assen. Een duidelijke groenstructuur maakt een scheiding tussen de wijken, begeleidt en verduidelijkt de hoofdroutes en maakt een groene (wandel)verbinding voor mens en dier mogelijk. Kortom, de groenstructuur maakt een belangrijk deel uit van het geraamte van de stedenbouwkundige opzet van het dorp. Tevens vormt een goede groenstructuur ook het visitekaartje van het dorp.

•Het vormen van een toetsingskader voor ruimtelijke plannen. Omdat de groenstructuur onderdeel is van de stedenbouwkundige opzet, kan door het toetsen aan de groenstructuurkaart eenvoudig worden bepaald of het ruimtelijk plan past binnen de ruimtelijke opbouw van de omgeving. De groenstructuur zal bij de afweging tot goedkeuring van de ruimtelijke plannen worden betrokken.

Het gebruik van het beleids-en beheerplan groen is leidend voor het behoud en de verbetering van de gemeentelijke groenstructuur. Deze is verder uitgewerkt op kaart en wordt beschermd. Het resterende openbaar groen levert ook een belangrijk aandeel aan de leefbaarheid van de openbare ruimte, maar geniet geen speciale bescherming. Dit betekent echter niet dat een boom buiten de hoofdstructuur geen enkele bescherming krijgt.

De gemeentelijke groenstructuur is robuust en bestaat naar gelang de locatie uit extensief of intensiever beheerde beplanting met waar mogelijk forse bomen. De gemeentelijke groenstructuur van Zoeterwoude wordt grotendeels gedragen door (landschappelijke) boombeplantingen en groenvakken langs de hoofd- en buitenwegen. Met de wetenschap dat groeiplaatsinrichting noodzakelijk is, maar in verharding ook vrij duur is, wordt ernaar gestreefd de bomen vooral in grotere groenvakken te planten. Dit betekent dat het niet altijd mogelijk is bomen als wegbeplanting lijnvormig aan te planten.

Voor wat betreft de groene inrichting van het buitengebied wordt gesteld dat grootschalige aanplant in het buitengebied moet worden voorkomen. Er wordt gestreefd naar een open landschap. In het landschap worden bomen toegepast die de openheid van het veenweidegebied weinig aantasten, maar wel leiden tot variatie in het landschap, zoals inheemse (knot)bomen en hakhoutbosjes. De aanleg van opgaande (landschappelijke) beplanting in de bebouwingslinten dient gestimuleerd te worden. Zichtlijnen naar landschap dienen behouden te blijven en waar mogelijk te worden gecreëerd.

1.3.1 Ambitie

Landschap:

•Gemeente Zoeterwoude wil de juiste boom op de juiste locatie; met voldoende groeiruimte boven- en ondergronds, ook op locaties waar minder ruimte is, maar bomen wel van belang zijn. Goede keuze van de boomsoort is daarbij van belang. De gemeente heeft liever een wat beperkter aantal, kwalitatief goede bomen die zich langere tijd goed kunnen ontwikkelen, dan veel bomen die slecht functioneren en snel afgeschreven moeten worden.

•Bij herinrichtingsprojecten met bomen, bij overlast door bomen en bij andere activiteiten waarbij bomen betrokken zijn, wil de gemeente een goede afweging kunnen maken voor de bomen. Wat is de investeringsbereidheid voor deze bomen? Kunnen we deze behouden of willen we juist ingrijpen? Deze afwegingen moeten eenduidig en toetsbaar zijn, op basis van de beleidsstatus van de boom en de prioriteit die daarbij hoort.

Diversiteit:

•Gemeente Zoeterwoude wil de diversiteit van haar bomenbestand vergroten. Over 15 jaar is de top 10 van boomsoorten goed voor 70% van het bomenbestand. Nu bestaat 80% van ons bomenbestand uit slechts 10 verschillende boomsoorten. Bij nieuwe aanplant wordt waar mogelijk gekozen voor boomsoorten die bijdragen aan de diversiteit en of biodiversiteit.

Structuren:

•Bij elk project in de openbare ruimte worden de bomen en boomstructuren van het begin af aan volwaardig meegenomen in de planning en overwegingen voor de inrichting.

•Over 15 jaar heeft gemeente Zoeterwoude een gezonde (hoofd)bomenstructuur. De conditie van de bomen is voldoende tot goed. De bomen in de structuren zijn zodanig aangeplant en onderhouden dat ze 50 tot 60 jaar goed kunnen functioneren, zonder (grote) overlast.

2.2.1 Boomsoorten

In de top 10 van meest voorkomende boomsoorten en -cultivars in de gemeente Zoeterwoude staat de (knot)wilg (Salix) op de eerste plaats. In totaal zijn meer dan 200 boomsoorten en -cultivars in de gemeente aanwezig. De 10 meest voorkomende boomsoorten en -cultivars nemen samen zo’n 80 procent van het totale bomenbestand in beslag. Dit betekent dat het bomenbestand niet zo divers is. Dit komt waarschijnlijk door de plaatselijke groeiomstandigheden, waar maar een paar soorten bomen zich goed kunnen ontwikkelen. Een groot deel van Zoeterwoude wordt omgeven door veenweidelandschap. Dit is te zien aan de boomsoorten. Schietwilg, gewone es en zwarte els komen hier als inheemse ‘polderbomen’ veel voor.

De lage diversiteit maakt het bomenbestand kwetsbaar voor aantastingen: bij een besmetting (boomziekte of insectenplaag) kunnen er in zeer korte tijd veel bomen van één soort worden aangetast. Meer diversiteit in het bomenbestand kan zorgen voor enerzijds een aantrekkelijk beeld van de openbare ruimte, anderzijds een lagere kans op massale uitval.

2.2.2 Leeftijd en stamdiameter

Het overgrote deel van de gemeentelijke bomen in Zoeterwoude is aangeplant in de afgelopen 50 tot 60 jaar. Ongeveer 87 procent van het bomenbestand betreft bomen met een stamdiameter kleiner dan 50 cm. Hieruit valt ook op te maken dat het om vrij jonge bomen gaat. De plaatselijke groeiomstandigheden (hoge grondwaterstand, grondsoort) maken het veel boomsoorten moeilijk om oud te worden.

2.2.3 Standplaats en conditie

Iets meer dan de helft van de bomen van het totale bomenbestand heeft een standplaats in een berm. Bijna een kwart heeft een standplaats in de beplanting. Een klein deel van de bomen staat in gras, nog minder in verharding. Opmerkelijk is dat over het algemeen gezien weinig bomen een standplaats in de verharding hebben. Voor de meeste boomsoorten is het ook gunstiger om niet in de verharding te staan.

De meeste bomen hebben dan ook een redelijke tot goede conditie. Slechts een klein deel heeft een slechte conditie. Elk jaar gaat de gezondheid van een aantal bomen zo achteruit dat het kappen ervan noodzakelijk is.

2.2.4 Ziekten en plagen

Zoals elke gemeente in Nederland heeft ook gemeente Zoeterwoude te maken met boomziekten en plagen. Deze tasten de conditie van bomen aan. Dit kan een bedreiging zijn voor het duurzaam voortbestaan. Boomziekten en -aantastingen zijn een continu optredend verschijnsel, waarvoor alertheid geboden is. Het is niet mogelijk om een eenduidig beleid te formuleren om ziekten en aantastingen te voorkomen. Wel is het mogelijk om, op basis van de meest voorkomende boomsoorten in Zoeterwoude, in te schatten welke boomziekten en -aantastingen zouden kunnen optreden. Hierbij moet vooral worden gedacht aan algemeen voorkomende aantastingen zoals essentaksterfte, kastanjebloedingsziekte, iepziekte en de wilgenhoutrups (ook bij es en els).

Vooral de aanwezigheid van essentaksterfte kan in Zoeterwoude, waar de es (Fraxinus) een veelvoorkomende boom is, grote impact hebben op het bomenbestand. Vanwege het verhoogde veiligheidsrisico worden alle essen in Zoeterwoude jaarlijks geïnspecteerd.

3.2.1 Waardevolle bomen

Waardevolle bomen zijn solitaire bomen in eigendom van de gemeente, die een bijzondere waarde voor de omgeving vertegenwoordigen. Ze zijn beeldbepalend (vanwege hun grootte) hebben een hoge natuurwaarde (bijvoorbeeld nestplaats, groeiplaats voor bijzondere flora), vanwege hun zeldzaamheid, uniciteit of dendrologie of hebben een grote cultuurhistorische waarde (bijvoorbeeld herdenkingsboom, markeerboom, geboorteboom).

Waardevolle bomen hebben minimaal groeiruimte voor 60 jaar en hebben een minimale resterende levensverwachting van 5 jaar. Alle waardevolle bomen worden meegenomen in de gemeentelijke periodieke inspectierondes (boomveiligheidscontrole en onderhoudsinventarisatie. Zo is er voldoende zicht op de kwaliteit en de conditie van de bomen. Blijkt uit de inspectie dat er extra maatregelen voor behoud van de boom noodzakelijk zijn, dan worden deze ingepland voor de volgende uitvoeringsronde.

Waardevolle bomen zijn, behalve in de gemeentelijke registratie, ook apart benoemd in de ‘Lijst waardevolle gemeentelijke bomen’ met bijbehorende kaarten. Hierin staan één of meer van de criteria voor aanwijzing (bijlage B) als waardevolle gemeentelijke boom opgenomen. Deze lijst wordt door het college van burgemeester en wethouders (gemandateerd door de gemeenteraad) geactualiseerd en periodiek vastgesteld (bijlage E).

3.2.2 Bomenstructuur

Meerdere bomen die samen in een lijn of vlak (een bepaalde structuur) een bijzondere bijdrage leveren aan de omgeving krijgen de status ‘structuurboom’. De bomen in de gemeentelijke groenstructuur hebben deze status. Ze kunnen samenhangen met de wegenstructuur van het dorp (deze begeleiden en daarmee het verkeer leiden), structuren met een natuur- of landschappelijke waarde, of een cultuurhistorische (vorm)structuur. Soms is een bomenstructuur niet een aaneengesloten rij of vlak met bomen, maar staan (vaak groepjes) bomen op een bepaalde afstand van elkaar langs bijvoorbeeld een hoofdweg en stippelen zo een lijn uit. Dit noemen we een broodkruimelstructuur.

De gemeentelijke bomenstructuur is vastgelegd in het beleids- en beheerplan groen (2015) en op de kaarten bij het bomenbeleidsplan 2022. Deze zijn samengevoegd in bijlage C. De hoofdgroenstructuur van het groen in Zoeterwoude wordt grotendeels bepaald door landschappelijke boombeplantingen langs de hoofd- en buitenwegen zoals bijvoorbeeld de Nieuweweg, de Doctor Kortmannstraat, de Ambachtsherenweg, de Hoge Rijndijk, de Burgemeester Smeetsweg en de Noordbuurtseweg. Grotere groenlocaties betreffen de sportcomplexen, het Loetheveld, het Balkenpad, omgeving Klaverhal / Emmaus en het groene wandelgebied rondom bedrijventerrein Grote Polder. Deze bomen bepalen voor een groot deel het karakter van de kernen en dragen bij aan de ruimtelijke en stedenbouwkundige ruggengraat van Zoeterwoude. De Weipoortseweg en Nieuweweg zijn voorbeelden van de groenstructuur in het buitengebied.

Structuurbomen hebben een groeiruimte voor 50 jaar en hebben een minimale resterende levensverwachting van 5 jaar. Alle structuurbomen worden meegenomen in de gemeentelijke periodieke inspectierondes (boomveiligheidscontrole en onderhoudsinventarisatie). Zo is er voldoende zicht op de kwaliteit en de conditie van de bomen. Blijkt uit de inspectie dat er extra maatregelen voor behoud van de boom noodzakelijk zijn, dan worden deze ingepland voor de volgende uitvoeringsronde.

3.2.3 Overige bomen

Gemeentebomen die niet op de Lijst ‘waardevolle gemeentelijke bomen’ staan, en buiten de groenstructuren staan zijn desondanks niet zonder waarde. Ze vervullen functies voor bijvoorbeeld natuur, het landschap of zijn beeldbepalend. Doordat deze bomen veelal in de directe omgeving van woningen staan, voelen de bewoners zich betrokken bij deze bomen.

3.2.4 Herplant bomen

Het komt voor dat in een omgevingsvergunning herplant wordt opgenomen als voorwaarde voor verlening. Bomen die aangeplant zijn als vergunningsvoorwaarde hebben een beleidsstatus. Voor deze bomen geldt geen minimale stamdiameter.

3.4.1 Illegale kap

Het zonder omgevingsvergunning kappen of zeer rigoureus snoeien (max 25 procent, bijvoorbeeld kandelaberen) van een vergunningsplichtige boom is niet toegestaan en wordt beschouwd als illegale kap. Daarnaast is ook het ernstig beschadigen of ontsieren van een boom (bijvoorbeeld door de kroon te halveren) strafbaar.

Constateert gemeente Zoeterwoude het bovenstaande, dan doet de gemeente aangifte van het strafbare feit. Is de dader bekend, dan wordt ook bekeken of een claim omtrent de schade zinvol en/of gewenst is. De hoogte van de financiële claim wordt bepaald op basis van een, door een NVTB-boomtaxateur (Nederlandse Vereniging van Taxateurs van Bomen), uit te voeren schadetaxatie. Deze brengt de waardevermindering in beeld. Wanneer schade aan bomen langs de openbare weg is ontstaan en er geen dader bekend is, kan gemeente Zoeterwoude aanspraak maken op een vergoeding vanuit het waarborgfonds (www.wbf.nl).

4.2.1 Bovengrondse ruimte

De voor een boom noodzakelijke bovengrondse ruimte wordt bepaald door de ruimte die de volwassen boomkroon nodig heeft. De soorteigen boomgrootte (eerste, tweede of derde grootte), de kroonvorm en de uiteindelijk te bereiken opkroonhoogte bepalen deze ruimte.

De kwaliteit van de bovengrondse ruimte wordt voor bomen bepaald door een aantal elementen:

•De afstand tot gebouwen en straatmeubilair. Fors uitgroeiende bomen kunnen hier voor diverse negatieve effecten zorgen: het ontnemen van het zicht op bebordingen, het ‘aanraken’ van gevels, een teveel aan schaduwwerking.

•Windinvloed. Hieronder vallen ook ruk- en valwinden rond (hoge) gebouwen en een stevige tocht (trek) in bepaalde straten. Lokaal kunnen hierbij hoge windsnelheden voorkomen. Voor de aanwezige bomen kan dit in elk geval takbreuk tot gevolg hebben of instabiliteit bij een niet goed ontwikkeld wortelgestel. Juist op deze locaties moet hier bij de boomsoortkeuze rekening mee worden gehouden om vormen van overlast (bijvoorbeeld veel takbreuk) te voorkomen.

•Luchtverontreinigingen in (binnen)steden, langs (snel)wegen en op bedrijventerreinen. Bij bomen leidt dit tot een verminderde conditie en een slechte ontwikkeling. Ook hier moeten boomsoorten worden geselecteerd die in enige mate resistent tegen deze invloeden zijn. Tegenwoordig is ook bekend dat het juist bomen zijn die de schadelijke effecten van verkeer (fijnstof) door hun aanwezigheid kunnen verminderen: met de bladeren vangen bomen een groot gedeelte van het fijnstof af.

•Afstand van de stam(men) tot verkeer. Waar mogelijk kunnen, als verkeersgeleidende maatregel, bomen worden aangeplant. Wel is er dan risico op aanrijdschade, door ongevallen of bij parkeren. Dit geeft wonden die de boom verzwakken en toegang bieden voor aantastingen (schimmels, bacteriën). Daarnaast moet worden gelet op de invloed van gladheidsbestrijding op bomen: het wegenzout brengt vaak schade toe aan bomen die langs straten en doorgaande wegen staan. Ook hier geldt weer een juiste boomsoortkeuze: sterke bomen met een relatief geringe gevoeligheid voor strooizout.

4.2.2 Ondergrondse ruimte

Hoe hoger de kwaliteit van de groeiplaats, des te beter ontwikkelt de boom zich. In elk geval bepaalt de laagste groeiplaatseis de kwaliteit van de groeiplaats. De normen zijn soort- en bodemafhankelijk.

Groeiplaatseisen zijn in ieder geval:

•Bodemkwaliteit;

•Lucht- en vochthuishouding;

•Voedingselementen (vooral mineralen);

•Bodemleven;

•Zuurgraad en zoutgehalte.

Het Handboek Bomen 2022, hoofdstuk 4, Aanleg groeiplaatsen voor bomen, gaat uitgebreid in op de eisen die hieraan worden gesteld.

Status

Ambitie (minimale eindleeftijd)

Boomgrootte

Vervanging bij uitval

Eigenaar

Waardevol

60jaar

1e, 2e en 3e grootte mogelijk

Alleen bij gemeentelijke boom

Gemeente

Structuur

50jaar

1eof 2e grootte, uniform beeld

Jonge bomen eerste 10 jaar altijd vervangen. Daarna vervanging alleen bij uitval van meer dan 25% van de structuur, tenzij streefleeftijd bereikt is.

Gemeente

Overige

20-40 jaar

2een 3e grootte

Herplanten indien de groeiplaats geschikt is, waar mogelijk rekening houden met wens inwoners

Gemeente

4.4.1 BEA bij ruimtelijke ontwikkelingen

In de Bomenverordening is het uitvoeren van een Bomen Effect Analyse (BEA) opgenomen. Maakt een aanvraag omgevingsvergunning, activiteit kappen, deel uit van een bouwproject, dan is een BEA verplicht. Indien in het projectgebied ook bomen staan waarvoor geen vergunning nodig is, wordt het doorlopen van de BEA nadrukkelijk aangeraden. Bij een BEA wordt gekeken naar de gevolgen van een project voor de omliggende beplanting, waaronder bomen.

De systematiek van de BEA is inmiddels een landelijke richtlijn voor het in beeld brengen van de mogelijke effecten van plannen op bomen, voorziet in advies en geeft ook de mogelijke alternatieven. Inzichtelijk wordt gemaakt welke voorwaarden in een bestek moeten worden opgenomen om de aanwezige bomen tijdens en na afronding van werkzaamheden in gelijke toestand te kunnen handhaven.

De uitkomsten van een grondonderzoek bepalen mede welke extra maatregelen moeten worden genomen voor de juiste groeiplaatsinrichting voor nieuw aan te planten bomen, waarbij de richtlijnen uit het Handboek Bomen worden gevolgd.

Vanuit de gemeente is het advies om de inventarisatie van de aanwezige bomen in de eerste fase (verkennings- of voorontwerpfase) van een project uit te voeren. Op dat moment is de planvorming nog niet vastgelegd, maar worden een aantal belangrijke beslissingen genomen waarbij voldoende rekening kan worden gehouden met de aanwezige bomen. Inventarisatie in de eerste fase van een project kan in een latere fase tijdswinst opleveren.

De volgende fase is de ontwerpfase. Het plan staat min of meer vast maar er is nog geen definitief besluit. De ontwikkelaar maakt keuzes voor de uiteindelijke uitvoering. Aan het einde van deze fase is het concreter wat het werk precies inhoudt. Deze fase is geschikt voor integrale besluitvorming met een BEA.

Samen met de bouwaanvraag bekijkt de gemeente of het noodzakelijk is om de beplanting in het te ontwikkelen gebied te verwijderen. Dit heeft ook invloed op de bomen en beplantingen die aan het plangebied grenzen. Voor bouwactiviteiten is daarnaast ruimte nodig die zodanig moet worden ingericht dat bomen zo min mogelijk worden beïnvloed.

De BEA beoordeelt deze punten onafhankelijk, voorafgaand aan de uitvoering van de ontwikkelingsplannen. De toets waarborgt de kwaliteit van het groen en garandeert een goede beoordeling van alle effecten en mogelijke alternatieven. De resultaten van de BEA worden meegenomen in de besluitvorming rond bouw of aanleg.

4.4.2 Verplanten als alternatief voor kappen

Wanneer de gemeente besluit dat het onontkoombaar is dat de bomen worden verwijderd, dan wordt eerst bekeken of er en reële mogelijkheid is om de bomen te verplanten.

Wanneer een boom aan de volgende voorwaarden voldoet, dan geeft de gemeente een vergunning om de boom te verplanten in plaats van te kappen:

•De verplanting van de boom heeft goede kans van slagen.

•De boom is van een duurzame houtsoort.

•De boom heeft een fraai uiterlijk, dat wil zeggen een evenwichtig opgebouwde kroon.

•De boom kan naar een geschikte groeiplek worden verplant.

4.4.3 Ontwerprichtlijnen

Bij bomen is de factor kwaliteit van groter belang dan de kwantiteit. Goed beheerbare, veilige en gezonde bomen hebben hoge prioriteit bij inrichting van het stedelijke gebied. Daarom moet al in de ontwerpfase van de planvorming rekening worden gehouden met de eisen van efficiënt groenbeheer en -onderhoud. Een projectteam van de gemeente Zoeterwoude beoordeelt alle ontwerpen op aanleg- en onderhoudskosten.

De haalbaarheid van een gezonde en duurzame boombeplanting wordt vooral in de ontwerpfase bepaald. Het Handboek Bomen 2022 geeft in hoofdstuk 1, Bomenontwerp, heldere kaders en richtlijnen over hoe om te gaan met het aanwezige groen in de ontwerpfase van een project.

Daarbij zijn van belang;

•De uiteindelijk te bereiken boomgrootte in de volwassen fase;

•De beschikbare ruimte, zowel onder- als bovengronds. Dit is van grote invloed op de toekomstverwachting, de stabiliteit en eventueel te verwachten mate van overlast;

•De kwaliteit van de groeiplaats: de grondwaterstand, het zuurstofgehalte en de voedingsstoffen in de bodem voor de korte en lange termijn. Bij het berekenen van het benodigde groeiplaatsvolume van een te planten boom wordt gebruik gemaakt van de rekenmodule ‘Boommonitor Online’, onderdeel van de licentie voor het Handboek Bomen;

•De boomsoortkeuze, hieronder vallen onder andere de herkomst, te bereiken kroonvorm, sierwaarde, gevoeligheid voor ziekten en aantastingen en mogelijke vormen van overlast, als ook de bijdrage aan vermindering van hittestress;

•Ander gebruik van de groeiplaats van de boom, met name kabels en leidingen, verhardingen voor parkeerplaatsen en fiets- en voetpaden;

•Mogelijke technische oplossingen om de beschikbare ondergrondse groeiruimte te vergroten;

•Het toepassen van specifieke wortelgeleidende constructies zoals antiwortelschermen, boomkratten, bomengranulaat en boombunkers.

4.4.4 Uitvoeringsfase

Het is vanzelfsprekend dat eisen en randvoorwaarden ten aanzien van bomen in een uitvoeringsbestek leidend zijn. Ook is een adequaat toezicht op de uitvoering essentieel. Een aantal eisen die voor het behoud van bestaande bomen in een bestek kunnen worden opgenomen, zijn na te lezen in het Handboek Bomen 2022, hoofdstuk 2, Werken rond bomen (2.17).

Wanneer werkzaamheden uit het bestek door strikte naleving van deze genoemde punten niet mogelijk zijn, kan na overleg met de gemeentelijk boomdeskundige tot maatwerk worden besloten. Dit wordt per geval bekeken.

5.5.1 Handelen en registreren

Wanneer bij een boom afwijkingen worden gevonden die het voortbestaan bedreigen, kan het belangrijk zijn om snel in te grijpen. Verspreiding van besmettelijke aantastingen, mogelijke overlast voor inwoners en verdere achteruitgang of zelfs uitval kunnen zo worden beperkt. Daarom is monitoring van ziekten en plagen zeer belangrijk. Het goed registreren van de gegevens draagt bij aan preventief beheer. Vroegtijdige monitoring en het op tijd uitvoeren van snoeiwerkzaamheden kunnen veel problemen vroegtijdig aanpakken en wegnemen.

5.5.2 Plantgezondheidswet

Treedt er in Zoeterwoude of een omringende gemeente een (exotische of besmettelijke) plantenziekte op, dan moet dit vanaf het begin scherp worden gevolgd. Vertonen bomen een aantasting die onder de Plantgezondheidswet valt, dan bestrijdt de gemeente deze proactief. Voorbeelden hiervan zijn iepziekte, watermerkziekte of bacterievuur. Belangrijk is hierbij de mate van aantasting. Soms kan een ingrijpende snoeironde voldoende zijn om aantastingen weg te nemen. Als dit niet meer mogelijk is, kan tot verwijdering van een of meerdere bomen worden besloten om verdere uitbreiding te voorkomen.

Nieuwe ziekten en plagen

Klimaatverandering brengt ook nieuwe boomziekten en -plagen naar Nederland. Via de website van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (www.nvwa.nl) kan men op de hoogte blijven van actuele ontwikkelingen. Dit kan op de website zelf, maar ook door een abonnement te nemen op diverse digitale nieuwsbrieven.

5.6.1 Zonnepanelen en bomen

Het aantal zonnepanelen neemt toe. Steeds meer particulieren en bedrijven plaatsen zonnepanelen op woningen en andere gebouwen. De gemeente hanteert als beleidsuitgangspunt dat de aanwezigheid van zonnepanelen of de wens om tot plaatsing daarvan over te gaan, op zich geen reden is voor het vellen van bomen. De kosten voor het verwijderen van een boom vanwege rendementsverlies zijn voor rekening van de aanvrager(s) tot verwijdering. De kosten voor eventuele herplant komen tevens voor rekening van de aanvrager(s).

De concrete uitwerking van dit uitgangspunt is casusafhankelijk. We onderscheiden 4 situaties;

1Bestaande bomen en bestaande zonnepanelen

2Bestaande bomen en nieuwe zonnepanelen

3Nieuwe bomen en bestaande zonnepanelen

4Nieuwe bomen en nieuwe zonnepanelen.

Bestaande bomen en bestaande zonnepanelen

Het vellen van bomen, enkel om het rendement van zonnepanelen te verhogen, staat haaks op een duurzaam groenbeleid.

Bestaande bomen en nieuwe zonnepanelen

In gevallen waar reeds bomen staan en plannen zijn om zonnepanelen te plaatsen blijft de boom behouden. Ook als de boom in de toekomst nog zal groeien. Bij de plaatsing van zonnepanelen moet daarom rekening worden gehouden met de eindhoogte van de boom.

Wanneer bestaande bomen worden herplant als voorwaarde voor een kapvergunning wordt de nieuw aangeplante boom beschouwd als een bestaande boom.

Nieuwe bomen en bestaande zonnepanelen

Bij het nieuw aanplanten van bomen wordt rekening gehouden met reeds aanwezige zonnepanelen. De groeiplaats en de boomsoort worden bepaald aan de hand van een schaduwtoets. Hierin beoordeelt de gemeente de schaduwimpact op de panelen in de eindsituatie.

Nieuwe boom en nieuwe zonnepanelen

In situaties waar tegelijkertijd zonnepanelen worden geplaatst en bomen worden aangeplant worden bomen zo geplaatst dat er in de eindsituatie niet te veel schaduw op de panelen valt.

Uitzonderingen

Gemeente Zoeterwoude behoudt zich het recht voor om in hoogst uitzonderlijke gevallen af te wijken van dit uitgangspunt. In uitzonderlijke situaties maakt de gemeente een afweging tussen het duurzaamheidsbelang dat prevaleert: het groen behouden of het groen verwijderen ten behoeve van het opwekken van groene energie.

Onderstaande criteria bieden handvatten bij de beoordeling van een kapvergunningsaanvraag. Een verzoek voor een omgevingsvergunning bomenkap in het belang van het opwekken van duurzame energie wordt gehonoreerd indien alle onderstaande criteria van toepassing zijn:

•De boom niet waardevol is.

•De boom niet in een bomenstructuur staat.

•De potentiële jaarlijkse energieopbrengst van de energie-opwekkers zoals die geplaatst worden is door een gecertificeerd energieadviseur berekend op tenminste 1600kWh. Rendementsverlies dat wordt veroorzaakt door inefficiënte plaatsing (te grote/kleine hellingshoek of zon/windoriëntatie), modulaire schakeling (individuele schakeling van de panelen), slijtage (rendement van zonnepanelen loopt per jaar iets terug) of vervuiling wordt hierin mee genomen.

•Door de vergunningsaanvrager wordt aangetoond dat het rendementsverlies, veroorzaakt door schaduwwerking van een boom, minimaal 51 procent is ten opzichte van de potentiële jaarlijkse energieopbrengst.

•Er geen alternatieven zijn voor de zonnepanelen zoals dak, schuur, carport.

•Herinrichting van de straat/wijk niet binnen 3 jaar op de planning staat. Als de straat/wijk binnen 3 jaar op de planning staat wordt het verzoek meegenomen bij de herinrichting van de straat.

•Er participatie heeft plaatsgevonden in de straat (op maximaal 25 meter aan beide zijden van de boom en indien deze op een splitsing of kruising staat, op 25 meter in de aanliggende straten) en 60 procent van de buurt geen bezwaar heeft tegen het verwijderen van de boom.

5.6.2 Procedure

De bewoner(s) meldt/melden de overlast bij de gemeente. Een boomtechnicus beoordeelt de situatie. Is de situatie onacceptabel, dan kan de gemeente overwegen maatregelen te treffen. Allereerst bekijkt de gemeente of de overlast verholpen kan worden door boomsparende maatregelen volgens het Handboek Bomen. Staat de boom al ingepland voor een periodieke snoeironde, die op korte termijn zal plaatsvinden, dan onderneemt de gemeente geen extra actie. Alle gemeentelijke bomen worden tijdens de geplande onderhoudsmomenten gesnoeid. Is er sprake van een onderhoudsachterstand, dan kan de gemeente besluiten om de snoei ‘naar voren te halen’, dus eerder uit te voeren dan in de planning is vastgelegd.

De gemeente kiest altijd voor de minst ingrijpende maatregel, als deze de overlast kan oplossen. Bij verwijdering van een of meerdere bomen moet worden bepaald of er ruimte is voor nieuwe aanplant. Het is hierbij vooral van belang dat zeer zorgvuldig wordt bekeken of de nieuwe aanplant in de toekomst geen overlast zal geven.

Ook wanneer er volgens de gemeentelijke planning bomen moeten worden vervangen op locaties waarvan bekend is dat er veel overlast wordt ervaren, dan zal een zorgvuldige keuze worden gemaakt voor de nieuw aan te planten boomsoort.

Het beschermingsniveau van een overlastgevende boom bepaalt mede de inspanning die de gemeente wil doen om die boom te behouden. Zo zal voor waardevolle bomen en structuurbomen meer moeite gedaan worden om met boomsparende maatregelen de boom te behouden, terwijl bij vergunningsvrije bomen in een woonstraat (overige bomen) eerder gekozen wordt voor vervanging.

Status

Ambitie (minimale eindleeftijd)

Aanpak onoverkomelijke overlast

Eigenaar

Waardevol

60jaar

Boomsparende maatregelen

Gemeente

Structuur

50jaar

Afhankelijk van invloed op structuur. Structuur gaat voor de individuele boom

Gemeente

Overige

20-40 jaar

Boom verwijderen / vervangen

Gemeente

6.1.1 Gemeentelijke voorstellen en/of besluiten

Open kaart spelen is soms een plicht maar veel vaker is het een must. Betrokkenen begrijpen gemeentelijke voorstellen en besluiten beter als ze worden meegenomen in het proces en in sommige gevallen zelfs mogen meedenken. Verderop in dit hoofdstuk wordt participatie uitgewerkt.

Werkzaamheden rondom bomen

Werkzaamheden in de openbare ruimte hebben niet alleen gevolgen voor bomen maar ook voor de andere spelers in de openbare ruimte. Zowel intern als extern is communicatie over de werkzaamheden rondom bomen gewenst. Zo weet iedereen welke werkzaamheden er precies gaan plaatsvinden. Belangrijk in het kader van verwachtingsmanagement en, in het geval van uitvoerende medewerkers van de gemeente, verantwoordelijkheid.

Boomonderzoeken

Een boomveiligheidscontroleur krijgt vaak vragen als hij of zij aan het werk is. Inwoners zien ineens mensen met een veiligheidshesje door hun straat lopen én deze mensen kijken ook nog eens uitvoerig naar een boom. Het eerste wat door het hoofd van de inwoner schiet is ‘Moet de boom weg?’. Een gemiddelde inwoner weet welke boomsoort het (ongeveer) is en daar houdt het mee op. Dat bomen ook onderzocht kunnen worden met diverse methoden om erachter te komen hoe het met de boom gaat, dat weten ze meestal niet, tenzij de gemeente hierover communiceert.

Kappen van bomen

Voor het kappen van waardevolle bomen en structuurbomen is een omgevingsvergunning, activiteit kappen, nodig. Het besluit wordt gepubliceerd, waarbij de reden tot kap goed wordt onderbouwd. Het besluit om een boom te kappen kan genomen worden uit veiligheidsoverwegingen of conform beleidsuitgangspunten.

Als er voor het kappen van een boom geen omgevingsvergunning nodig is, publiceren wij dit niet. Bij kap die impact heeft op de openbare ruimte informeren wij de omwonenden via onze gebruikelijke kanalen voor werkzaamheden in de openbare ruimte.

Veiligheid

Vaak weten inwoners niet wat de impact van een ziekte op een boom is, en overheerst onbegrip als een grote boom om die reden weg moet. Daarom is het van belang om omwonenden goed te informeren over veiligheid en ziekte bij bomen.

Beheer

Twee bomen groeien vlak naast elkaar op. Het gaat lange tijd goed totdat ze groter worden. De ene boom drukt de ander weg, er is sprake van onderlinge concurrentie. Wat te doen? Er kan gekozen worden om één van de twee bomen te verwijderen zodat de andere, overgebleven boom, verder kan groeien zonder last te hebben van concurrentie. Dit kan economisch gezien, op basis van beleidsstatus en de samenhangende waarde, de beste oplossing zijn.

Ter informatie

Dat een bepaalde boom het goed maakt na groeiplaatsverbeterende maatregelen is ook het communiceren waard. Een follow-up na eerdere communicatie is altijd aan te raden. Iedereen stelt zichzelf wel eens de vraag ‘Hoe is het nu met…’. Gezonde nieuwsgierigheid vraagt om opvolging.

Maar denk ook aan de bijzondere bomen die de gemeente rijk is. Weten inwoners wel waarom deze bomen voor de gemeente waardevol zijn?