Samen voor onze kerken in West Betuwe

2.2.1 Staat kerkgebouw

Voor alle kerkgebouwen geldt dat de bouwkundige staat redelijk tot goed is. Wel heeft bijna een derde van alle kerkgebouwen in de komende tien jaar restauratie en/of ingrijpend onderhoud nodig. Financiële middelen lijken bij veel kerkeigenaren aanwezig; ruim 65% van de kerkeigenaren geeft aan te verwachten dat ze voor langer dan 10 jaar inkomsten hebben voor instandhouding van het kerkgebouw. Ruim 50% van de kerkeigenaren heeft in de afgelopen vijf jaar aanvullende middelen en subsidies gebruikt. Meestal zijn dit rijkssubsidies, gevolgd door (grotere) particuliere bijdragen en gemeentelijke subsidies.

Wel geeft een aantal kerkgenootschappen aan dat de onderhoudskosten oplopen en dat hier mogelijk zorgen over ontstaan in de toekomst. Ook kennis voor het maken van een goed onderhoudsplan is niet altijd in huis en wordt daardoor gemist. Een aantal kerkeigenaren vraagt bij dit onderwerp om ondersteuning vanuit de gemeente, zowel op financiën als op expertise.

2.2.2 Gebruik kerkgebouw

Bij kerkgebouwen die in religieus gebruik zijn, geeft bijna de helft van de kerkeigenaren aan dat het kerkgebouw ook voor niet-kerkelijke doelen wordt gebruikt. Meestal wordt een kerkgebouw, naast de religieuze invulling, ook gebruikt voor tentoonstellingen, concerten en sociale activiteiten. Maar het gebouw is hier niet altijd geschikt voor; ongeveer de helft van de kerkeigenaren vindt het kerkgebouw matig tot ongeschikt voor nevengebruik. De belemmering zit vaak in vaste objecten, zoals vaste banken, in het kerkgebouw. Wel geven de meeste kerkeigenaren aan dat er voorzieningen zijn, zoals een toilet, een keuken en aan- of ingebouwde nevenruimten.

2.2.3 Verduurzaming kerkgebouw

Naast staat en gebruik van het kerkgebouw, is ook gevraagd naar mogelijkheden om het kerkgebouw te verduurzamen. Net iets meer dan de helft van de kerkeigenaren geeft aan hier zelf mogelijkheden voor te zien in de komende vijf jaar. De aanschaf van zonnepanelen, een nieuw verlichtingsplan (LED verlichting) en/of een elektrische installatie (verwarming) worden hierbij het vaakst genoemd. Wel maakt een groot aantal kerkeigenaren een kanttekening bij de kosten van verduurzaming en de mogelijkheden van verduurzaming bij monumentale kerkgebouwen. Een aantal kerkeigenaren vraagt bij dit onderwerp om ondersteuning vanuit de gemeente, zowel op financiën als op expertise.

Figuur 1: Thaborkerk in Vuren met zonnepanelen (Google Maps, 2021)

2.2.4 Toekomst kerkgenootschap en leden

Aan het begin van 2021 had 60% van de kerkgenootschappen een ledenaantal van 300 of meer. Ruim 40% heeft een ledenaantal van 600 of meer. Met deze hoge ledenaantallen is het voor drie van de vier kerkgenootschappen mogelijk om wekelijks een eredienst of kerkdienst te houden. Gemiddeld komen tussen de 25 en 100 personen naar een eredienst of kerkdienst. Bij ca. 12% van de kerkgenootschappen is dit zelfs 200 of meer personen. Hierbij is het onderscheid tussen de geloofsgemeenschappen groot. Bij de gereformeerde kerk komt, in vergelijking met de katholieke kerk, een veel hoger percentage van het aantal leden naar de eredienst of kerkdienst.

Op de vraag hoe groot de kans is dat het kerkgebouw over tien jaar nog bij het kerkgenootschap in gebruik is voor de eredienst of kerkdienst, geeft ruim 80% van de kerkeigenaren aan dat deze kans redelijk of zelfs groot is

Wel is door meerdere kerkeigenaren de kanttekening gemaakt dat het steeds lastiger wordt om mensen te vinden die vrijwilliger willen zijn en/of een bestuursfunctie willen vervullen. En ook de terugloop in het aantal leden en bezoekers van een kerkdienst en/of eredienst wordt genoemd als nadelige ontwikkeling voor de kerkgenootschappen.

Momenteel werkt bijna 30% van de kerkgenootschappen met één of meerdere kerkgenootschappen samen. De samenwerking vindt plaats door gezamenlijke kerkdiensten, jeugdactiviteiten of catechisatie.

2.2.5 Conclusie

Over het algemeen kunnen we zeggen dat het merendeel van de kerkgenootschappen de toekomst van het kerkgenootschap en het kerkgebouw met vertrouwen tegemoet ziet. Wel geeft een deel van de kerkeigenaren aan ontwikkelingen of problemen te verwachten op thema’s als onderhoud, duurzaamheid en voortzetting van de besturen/vrijwilligers. Daarbij wordt ondersteuning van de gemeente gewaardeerd op het gebied van financiën, expertise en meedenken in oplossingen. Een overzicht van alle uitkomsten uit de inventarisatie is te vinden in Bijlage 5.

3.1.1 Waarde van kerkgebouwen in West Betuwe

Gemeente West Betuwe erkent de waarde van elk kerkgebouw, maar maakt voor deze kerkenvisie wel onderscheid tussen de kerkgebouwen als het gaat om beeldbepalende waarde en monumentenstatus.

Beeldbepalende waarde

Kerkgebouwen hebben allemaal een waarde, maar het ene gebouw heeft een hogere beeldbepalende waarde voor de omgeving dan het andere gebouw. Wanneer een kerkgebouw een hoge beeldbepalende waarde heeft, hecht gemeente West Betuwe meer waarde aan het behoud en de invulling van het kerkgebouw. De beeldbepalende waarde van een kerkgebouw wordt meegewogen bij beslissingen over de toekomst van een kerkgebouw. Een verdere uitwerking hiervan komt terug bij uitgangspunt 2.

Monumentenstatus

Kerkgebouwen kunnen een rijksmonumentenstatus, gemeentelijk monumentenstatus of geen monumentenstatus hebben. Het verschil in status komt vooral voort uit de (cultuur)historische waarde van het gebouw en het interieur. Kerkgebouwen bestempeld als rijksmonument of gemeentelijk monument ziet West Betuwe altijd als waardevolle gebouwen.

In Bijlage 1 is te zien welke kerkgebouwen in gemeente West Betuwe een monumentenstatus hebben.

3.1.2 Financiële mogelijkheden voor kerkgebouwen in West Betuwe

Eigenaren van gebouwen met een status van rijksmonument of gemeentelijk monument hebben de mogelijkheid om verschillende subsidies voor onderhoud, verduurzaming en/of herbestemming aan te vragen. Een overzicht van deze mogelijkheden is opgenomen in Bijlage 3. In deze bijlage zijn nog meer (financiële) mogelijkheden voor kerkgebouwen met of zonder monumentenstatus opgenomen. Het overzicht met mogelijkheden wordt in de loop van de tijd aangevuld/aangepast. En wordt gedeeld met kerkeigenaren. Deze actie is beschreven in het uitvoeringsprogramma (hoofdstuk 4 van de kerkenvisie).

Voor het opstellen en voor de uitvoering van de kerkenvisie heeft gemeente West Betuwe een bedrag gekregen van 75.000 euro. Een klein deel van dit bedrag (ongeveer 3.000 euro) wordt ingezet voor het ontwikkelen van de kerkenvisie. Het participatietraject is daar een belangrijk onderdeel van. De rest van het gekregen bedrag zetten we in voor het uitvoeringsprogramma (hoofdstuk 4 van de kerkenvisie).

Over het ‘hoe en wat’ overleggen we met de kerkeigenaren. Hiervoor organiseren we een bijeenkomst.

3.1.3 (Historische) kerktorens in West Betuwe

Kerktorens zijn net als kerkgebouwen van grote (cultuur)historische waarde voor West Betuwe. Deze torens zijn vaak gezichtsbepalend voor de omgeving en het dorp of stadje. De gemeente is historisch gezien eigenaar van een deel van de monumentale kerktorens. Dat is het gevolg van een Staatsregeling uit 1798. Een regeling uit de tijd van Napoleon. Toen hadden kerktorens ook een belangrijke openbare functie. Ze werden mede gebruikt als uitkijkpost of gevangenis. Bij rampen werden de klokken geluid.

In Bijlage 2 staat een overzicht van de kerktorens binnen de gemeente en de bijbehorende eigenaar.

(Historische) torens zijn onderdeel van ons waardevolle erfgoed en daarmee belangrijk om te kijken hoe we ze kunnen behouden of in stand houden. Als gemeente gaan we verder onderzoek doen. Deze actie is opgenomen in het uitvoeringsprogramma onder uitgangspunt 1 (hoofdstuk 4 van de kerkenvisie).

Vertrekpunt daarbij is dat de gemeente geen toren of torens in particulier bezit in eigendom overneemt.

1Dit is conform de beleidskaders van het integraal accommodatieplan. Het uitgangspunt dat volgt uit dit plan, is om kerktorens die nu in gemeentelijk bezit zijn, af te stoten. Met behoud van de functie van de toren(s).

Figuur 2: Scheve toren van Acquoy, (gemeente West Betuwe, 2020)

3.1.4 Kerkenpaspoort

Tijdens de participatie met kerkeigenaren is genoemd dat er behoefte is aan kerkenpaspoorten.

Een kerkenpaspoort geeft een overzicht van de belangrijkste kenmerken en bijzonderheden van een kerk(gebouw). Het gaat bijvoorbeeld om het bouwjaar, de status en het gebruik van een kerkgebouw.

Het kerkenpaspoort bevat ook informatie over karakteristiek interieur, zoals ‘klinkend erfgoed’ (orgels, kerkklokken en dergelijke). En over eventueel aanwezige ruimtes of voorzieningen bij of in een kerk.

Per kerk in de gemeente West Betuwe wordt, in overleg met de kerkeigenaar, een kerkenpaspoort opgesteld. Dit levert een eerste beeld op van de betekenis, de kwaliteiten en de mogelijkheden (van verduurzaming) van een kerkgebouw. Het paspoort biedt een stuk maatwerk, en is een goed hulpmiddel voor gesprek. Over de kansen of over de toekomst van een kerkgebouw, als de situatie daarom vraagt.

Het maken van kerkenpaspoorten is een actiepunt in het uitvoeringsprogramma (hoofdstuk 4 van de kerkenvisie).