Erfgoedbeleid 29 september 2021 gemeente West Betuwe

Beleidszones

Geldermalsen

Lingewaal

Neerijnen

grenswaarden ingreepdiepte/-oppervlakte

diepte cm

omvang m2

diepte cm

omvang m2

diepte cm

omvang m2

rijksmonumenten/te behouden terreinen

30

10

30

0

geen categorie

AMK, dorpskern, historische vindplaats

30

100

30

0

50

100

vindplaats, woongronden

30

100

30

100

geen categorie

Hoge verwachting

30

500

30

100

50

250

restgeul Linge

30

1.000

geen categorie

geen categorie

Middelmatige verwachting

30

1.000

30

500

50

5.000

diep gelegen stroomgordels

300

2.500

200

500

geen categorie

Lage verwachting

geen regels

100

5.000

50

10.000

onbekende verwachting

geen categorie

100

5.000

geen categorie

reeds opgegraven/vrijgegeven terreinen

geen regels

geen regels

geen regels

diep verstoord

geen regels

geen regels

geen regels

waterbodems

geen regels

geen regels

geen regels

Tabel 1. De oude vrijstellingsgrenzen van de drie voormalige gemeenten.

Beleidszones

West Betuwe

grenswaarden ingreepdiepte/-oppervlakte

diepte cm

omvang m2

terreinen met gewaardeerde archeologische resten

archeologische rijksmonumenten

0

0

gemeentelijke monumenten

0

0

terreinen met archeologische resten

historische kern 1832

30

100

AMK-terreinen

12AMK-terreinen zijn vastgestelde/begrensde archeologische terreinen op de vroegere Archeologische MonumentenKaart van de rijksoverheid, waarvan het hier om de niet-beschermde gaat. Het voeren van beleid daarop is overgedragen aan de gemeente.

30

50

BATO-terreinen

13BATO-terreinen zijn archeologische vindplaatsen die zijn vastgesteld en begrensd door de BATO (Beoefenaren Archeologie in Tiel en Omgeving).

30

50

historische vindplaats met 25 m bufferzone voor puntlocaties

30

100

ARCHIS3-vindplaats met 25 m buffer (hoge verwachting)

30

100

oude woongronden

30

100

verwachtingszones

hoge verwachting

30

500

hoge verwachting, diep gelegen

150

2.500

middelhoog

30

2.500

lage verwachting

30

5.000

rivierrestgeulen

50

2.500

rivierbed Waal

30

10.000

overig

reeds opgegraven/vrijgegeven terreinen

geen regels

diep verstoord

geen regels

Tabel 2. Het advies voor de vrijstellingsgrenzen van de gemeente West Betuwe.

Deze beleidsanalyse verscheen eerder in de startnotitie erfgoedbeleid.

Rijkswetten

De belangrijkste wetten van rijkswege op het vlak van erfgoed zijn:

•Erfgoedwet (geldend sinds 1 juli 2016);

•bepalingen uit de Monumentenwet 1988 die opgenomen gaan worden in de Omgevingswet op basis van het overgangsrecht Erfgoedwet;

•Wet ruimtelijke ordening (Wro), met het daarbij horende Besluit ruimtelijke ordening (Bro).

Daarnaast speelt uiteraard de Omgevingswet een rol, die naar de huidige planning op 1 januari 2022 moet ingaan. Op het gebied van erfgoed is belangrijk hoe de Erfgoedwet en de Omgevingswet zich straks tot elkaar gaan verhouden. De Erfgoedwet gaat in de eerste plaats over de basisuitgangspunten, zoals de aanwijzing van rijksmonumenten, de certificering van bedrijven en de archeologische depots, terwijl de Omgevingswet regelgeving bevat op het gebied van de omgang met erfgoed.

Op basis van de rijkswetgeving zijn in de gemeente West Betuwe 281 c.q. 345 rijksmonumenten

14Voor een uitleg over de aantallen, zie § 3.4.1.

, drie beschermde stads- en dorpsgezichten en vijf beschermde buitenplaatsen aangewezen.

Rijksbeleid

Erfgoed telt

Het vigerende erfgoedbeleid van de rijksoverheid is in 2018 vastgelegd in de beleidsbrief Erfgoed telt. Dit is een verdere uitwerking van het regeerakkoord van het Kabinet-Rutte-III, dat daarmee een looptijd tot in 2021 heeft. Dat betekent tegelijk ook, dat het voor het nieuwe erfgoedbeleid van West Betuwe maar beperkte betekenis heeft, omdat het beleid van het volgende kabinet daarvoor relevanter is. Toch vatten we de belangrijkste voornemens uit deze beleidsbrief hier samen, vooral omdat het niet onwaarschijnlijk is dat het volgende kabinet op deze beleidsbrief gaat verder bouwen.

De focus in de beleidsbrief ligt op de volgende zaken:

•Religieus erfgoed, agrarische monumenten, groene monumenten en archeologisch erfgoed;

•Monumenten zonder duidelijke economische waarde, zoals leegstaande kerken in krimpgebieden;

•Duurzaamheid van erfgoed;

•Kennis en vakmanschap in de erfgoedzorg;

•Erfgoed in grote ruimtelijke opgaven, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie, bereikbaarheid en bouw van nieuwe woningen;

•Verbindingen tussen erfgoed en creatieve industrie;

•Vergroten van kennis over ons erfgoed;

•Aandacht voor volkscultuur;

•Vrijwilligers in de erfgoedsector.

Deze onderdelen worden samengevat in enkele hoofdthema’s, te weten de instandhouding van het erfgoed, de leefomgeving en de verbindende kracht van erfgoed. De problematiek in het Gronings aardbevingsgebied heeft bijzondere aandacht. De bovengenoemde aandachtspunten worden in de beleidsbrief vervolgens in concrete acties en budgetten uitgewerkt. Concretiseringen zijn bijvoorbeeld het opstellen van kerkenvisies, het opzetten van een monitor voor archeologisch erfgoed, het uitvoeringsprogramma van de Erfgoed Deal en acties om erfgoededucatie en vrijwilligersbetrokkenheid te stimuleren. Voor de gemeente is van belang dat het rijk middelen ter beschikking stelt om concrete uitvoeringsprojecten mogelijk te maken, zoals hulp bij de herbestemming van kerken of ingrepen ten behoeve van klimaatadaptatie.

15Erfgoed telt. De betekenis van erfgoed voor de samenleving (Ministerie van OCW, 2018).

Erfgoed in transitie: energielinie

In 2017 verscheen een beleidsdocument van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed over de omgang met energieopgaven in linielandschappen, specifiek de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uitgangspunt voor het document was dat het onderhavige erfgoed zich niet zal onttrekken aan de ruimtelijke transformatie die de transitie van fossiele naar hernieuwbare energiebronnen met zich mee brengt. Deze transformatie wordt in dit boek juist gezien als een kans om het erfgoed te behouden en te versterken, met name in de delen die momenteel onder druk staan door andere ruimtelijke ontwikkelingen.

16Erfgoed in transitie: energielinie, p. 9

Als concrete voorbeelden worden het telen van vochtminnende energiegewassen in inundatiegebieden en eigen opwekking van energie bij zelfvoorzienende forten genoemd. Ook worden de kansen van energieopwekking voor het ‘businessmodel’ van de linie genoemd. Het rapport steekt de opgaven in door uit te gaan van ‘essentiële kenmerken als leidraad’, en ziet de energieopwekking als nieuwe laag in het landschap. Een belangrijk uitgangspunt is verder dat het gebied binnen de gemeente West Betuwe vrijwel volledig wordt gevat onder de noemer ‘erfgoed niet onder druk’, de meest positieve van de 3 kwalificaties.

17Met name ten zuiden van de Waal en rond Amsterdam en Utrecht is de druk veel groter.

Alleen de hoofdweerstandslijn in de voormalige gemeente Lingewaal wordt benoemd als ‘hoofdweerstandslijn onder druk’, met name door de uitbreiding van Gorinchem en de landschappelijke transities rond het Lingebos.

Het rijksbeleid ziet daarom voor de gemeente West Betuwe als belangrijkste opgave: Erfgoed intact, onderscheid binnen/buiten onduidelijk: contrast opvoeren, programmatisch opladen. Daarbij doelt men op het feit dat het erfgoed van de linie er nog wel is, maar dat voor de bezoeker niet altijd meer duidelijk is waar hij zich in de linie bevindt. Daarom pleit men ervoor om het ruimtelijke contrast te vergroten en in specifieke zones van de linie specifieke functies te bevorderen.

Letterlijk zegt men daarover: Op plekken waar het erfgoed nog grotendeels intact is, staat het behoud van het linielandschap voorop. Dit kan door het ‘opladen’ van het erfgoed met meerdere (landschappelijke) betekenissen en door ruimte te creëren voor ontwikkelingen die deze betekenissen ondersteunen. Dit kan in plaats van, maar ook in aanvulling op een stevig beschermingsregime zoals bijvoorbeeld de Beemster dat geniet. Deze betekenissen kunnen hun oorsprong hebben in landschappelijke opgaven zoals waterberging, natuurontwikkeling, (streek)voedselproductie, (extensieve) recreatie, landschappelijk wonen en kleinschalige energieopwekking, -opslag en –transport. Voor energie geldt hier dat naast ondergrondse (en dus niet zichtbare) modaliteiten, vooral biomassa (versterken van landschappelijke structuren), reductie van de CO2-uitstoot door opzetten van het waterpeil, energiebesparingen, kleinschalige elektriciteitsopwekking (bijvoorbeeld energieopwekking gekoppeld aan bebouwing) de voorkeur genieten.

18Erfgoed in transitie: energielinie, p. 29

Bouwstenen voor West Betuwe als onderdeel van het laagdynamische deel van de linie zijn daarbij:

•Extensieve veeteelt en biomassateelt met korte rotatiecyclus in inundatiegebied;

•Terughoudende én betekenisvolle toepassing van zonnevelden en windturbines *;

•Zorgvuldig ingepaste geothermie-systemen;

•Vrijwaringszone hoofdweerstandslijn door (boven)regionale kavels en leidingen (elektriciteit, warmte, co2, data);

•Oplaadpunten ten behoeve van elektrische mobiliteit langs (recreatieve) routes;

•Afvoerroutes van biomassa langs hoofdweerstandslijn en/of accessen;

•Elektriciteitskabels door de aanvoerroutes van het watermanagementsysteem;

•Hoogdynamische ontwikkeling van forten

19De nota noemt het Geofort en Fort Asperen als positieve voorbeelden!

;

•Gebruik de kwaliteiten van het fort (nat, koud, stabiel klimaat);

•Voeg veel energie en geld toe;

•Voeg leven toe aan het fort;

•Gebruik lokale smartgrids en energieuitwisseling;

•Gebruik in het omliggende land geproduceerde biomassa in een fort;

•Gebruik zonnepanelen op bijgebouwen van forten;

•Gebruik klein wind, passend bij de schaal van de historische windmolens;

•Opslag van energie in forten;

•Forten als bouwsteen voor de energielinie.

* Ten aanzien van de energieopgave achten we dit punt van bijzonder belang voor West Betuwe: Zowel zonnevelden als windturbines dienen terughoudend en in overleg met lokale gebruikers in het linielandschap te worden toegepast en dienen betekenis aan het landschap toe te voegen.

20Erfgoed in transitie: energielinie, p. 33

In de nota wordt voor het deelgebied ‘kommen en wallen’ een specificatie gegeven. Hier wordt herhaald dat het contrast tussen het ‘beschermde’ deel en het inundatiegebied aan de vijandige zijde versterkt zou kunnen worden, onder meer door waterberging en biomassateelt. Verder noemen ze de instandhouding van het erfgoed op de forten, waarbij ook de energetische opgave voor de forten een rol speelt. Windmolens en zonneparken worden voor dit deelgebied niet expliciet benoemd.

Provinciale verordeningen

De provincie Gelderland kent geen eigen monumenten- of erfgoedverordening en geen provinciale monumentenlijst, zoals sommige andere provincies wel. Wel heeft ze een Geconsolideerde Omgevingsverordening uit december 2018. Daarin zijn regels omtrent natuur en landschap opgenomen. Toegevoegd aan het plan is een bijlage met de kernkwaliteiten van de nationale landschappen. Onderdeel van het aspect Natuur en landschap zijn onder meer de Nieuwe Hollandse Waterlinie, instructieregels bestemmingsplan bescherming landschap, instructieregels bestemmingsplan groene ontwikkelingszone en zaken met betrekking tot het Gelders natuurnetwerk. In de Omgevingsverordening is verder bescherming van molenbiotopen benoemd.

Provinciaal beleid

In 2020 ontwikkelde de provincie Gelderland haar beleid voor cultuur en erfgoed voor de komende zittingsperiode van GS. Men beoogt af te stappen van subsidieregelingen, om sneller op de actualiteit te kunnen inspelen. Inhoudelijk zijn de algemene speerpunten:

•Verbinden, verwonderen en bewaren

•Streven naar duurzame toegankelijkheid

•Ruimte voor de regio

•Aandacht voor de makers

Jaarlijks wordt in een uitvoeringsagenda vastgelegd waar men zich op wil richten. Daardoor ontstaat meer flexibiliteit. Samenwerking met gemeenten vindt plaats via de zogenaamde Cultuur- en Erfgoedpacten. Daarbij is cofinanciering het uitgangspunt. In de bijlage bij de uitgangspuntenbrief zijn de volgende algemenere en concrete bijdragen van de provincie Gelderland opgenomen:

•Vakmensen in de restauratiesector;

•Cultuur- en erfgoedparticipatie;

•De leerstoel ‘Gelderse geschiedenis’ aan de Radboud Universiteit en bijdragen aan het Verhaal van Gelderland;

•Samenwerking met de Stichting Erfgoed Gelderland op het vlak van erfgoededucatie;

•Streektalen;

•Een Gelders Mediafonds;

•Ondersteuning van de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen;

•Een wettelijke taak in advisering over rijksmonumenten (i.s.m. RCE, gemeenten, Gelders Genootschap);

•Ondersteuning van eigenaren bij restauraties, herbestemmingen en verduurzaming;

•Cofinancieringsregeling bij een subsidieregeling van gemeenten voor gemeentelijke monumenten;

•Ondersteuning van (inter)nationale projecten over aanpak van monumentaal erfgoed;

•Samenwerking in de Gelderse Erfgoed Alliantie (met de Monumentenwacht, Gelders Genootschap, Gelders Restauratiecentrum, Geldersch Landschap en Kasteelen, en de Stichting Oude Gelderse Kerken);

•Verder delen van kennis over historische interieurs;

•Ondersteuning van Gelderse moleneigenaren;

•Samenwerkingsverband Erfgoed: ondersteuning van Gelderse gemeenten in erfgoedbeleid en uitvoering daarvan, w.o. het Planoverleg Cultuurhistorie Gelderland;

•Ontwikkeling van een provinciale kerkenvisie;

•Provinciale bijdrage aan de Monumentenwacht;

•Toeristisch-recreatieve vermarkting van de NHW en de Limes;

•Uitvoering van de wettelijke taak m.b.t. het archeologisch depot;

•Reservering van middelen voor opgravingsgegevens die niet konden worden uitgewerkt.

Gemeentelijke verordeningen

Sinds 2019 geldt de voormalige erfgoedverordening van Geldermalsen voor de gehele gemeente West Betuwe. Deze verordening voorziet met name in:

•de aanwijzing van beschermde gemeentelijke cultuurgoederen en verzamelingen, inclusief een voorbescherming;

•de aanwijzing van gemeentelijke monumenten en gemeentelijke archeologische monumenten, inclusief een voorbescherming;

•de instelling van een gemeentelijke adviescommissie;

•aanwijzing van voorlopige gemeentelijke monumenten;

•de instandhoudingsplicht van en omgevingsvergunningsplicht voor gemeentelijke monumenten;

•de adviesrol voor omgevingsvergunningen van rijksmonumenten

•de aanwijzing van beschermde gemeentelijke stads- en dorpsgezichten;

•de toewijzing van de handhaving en toezicht aan de ODR.

De gemeentelijke monumentenlijst komt voort uit deze erfgoedverordening. Daarop zijn momenteel 316 c.q. 403 gemeentelijke monumenten opgenomen.

21Voor een uitleg over de aantallen, zie § 3.4.1.

De gemeente beschikt over representatiekosten voor de monumentencommissie.

Bestemmingsplannen

Inleiding

Een deel van het erfgoed in de gemeente West Betuwe is via de planologische weg geborgd. In de eerste plaats geldt dat de juridisch bindende borging van erfgoedwaarden in rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten via het bestemmingsplan verloopt. Dat betekent, dat de waarden zoals die zijn geconstateerd in de drie beschermde gezichten Waardenburg-Neerijnen, Acquoy en Beesd zijn vertaald naar de betreffende bestemmingsplannen.

Bestemmingsplannen buitengebied, kernen etc.

In het kader van deze verkenning en de verkenning die enkele jaren geleden werd uitgevoerd is een selectie gemaakt uit de bestemmingsplannen van de drie gemeenten, om daarmee een algemeen inzicht te krijgen in de wijze waarop cultuurhistorie in deze plannen is meegenomen. Op basis daarvan kunnen adviezen voor eenduidige herziening worden geformuleerd. Dat kan vervolgens leiden tot een scan van álle bestemmingsplannen op deze aspecten.

Geldermalsen

Buitengebied 2018 – Een ontwerp-bestemmingsplan voor het buitengebied van Geldermalsen is het bestemmingsplan ‘Buitengebied 2018’. Daarin komen de relevante bestemmingen ‘Agrarisch met waarden – Landschapswaarden’, ‘Gemengd’ en ‘Natuur’ voor. In die bestemmingen wordt expliciet gesproken over het behoud van cultuurhistorische waarden.

Daarnaast komen als dubbelbestemmingen vijf verschillende waarden archeologie en een Waarde – Nieuwe Hollandse Waterlinie voor. Daarbij wordt verwezen naar bijlagen naar de universele waarden en de kernkwaliteiten van de waterlinie.

Een relevante aanduiding is verder ‘specifieke bouwaanduiding – beeldbepalende dijkbebouwing’. Een algemene borging van karakteristieke of beeldbepalende bebouwing lijkt niet voor te komen.

Belangrijk is, dat in de regels onder 1.71 waardevol landschapselement wordt verwezen naar ‘zoals ondere is opgenomen in (…) RAAP-rapport 2887 (…) of diens rechtsopvolger’. Dat betekent dat bij vaststelling van een geactualiseerde versie, deze nog onder de genoemde definitie valt.

Onder de algemene aanduidingsregels staan nog de volgende relevante aspecten:

36.7 Vrijwaringszone - molenbiotoop

•36.7.3 Afwijken van de bouwregels: afwijkingen mogen niet leiden tot een onevenredige aantasting van de werking en waarden van de molen;

•36.7.4 Omgevingsvergunning (…): idem

36.12 Overige zone – landgoed:

•De gronden zijn mede bestemd voor behoud en/of ontwikkeling van de aanwezige cultuurhistorische, natuur- en landschapswaarden (…)

36.13 Overige zone – kromakkers

•De gronden zijn tevens bestemd voor het behoud van de cultuurhistorische waarden.

Verder vinden we onder de algemene afwijkingsregels:

37.5 Schuurbergen bij woningen:

•Bij omgevingsvergunningen kan worden afgeweken van de regels als de opgenomen oppervlakte uitsluitend ten behoeve van de bouw van bijgebouwen bij woningen in de vorm van schuurbergen, mits er sprake is van een cultuurhistorische toegevoegde waarde.

37.7 Mini-windturbines

•Er kan worden afgeweken bij het toestaan van mini-windturbines op een gebouw als er geen onevenredige aantasting plaatsvindt van de architectonische, cultuurhistorische, landschappelijke of natuurwaarden.

Geldermalsen Centrum 2013 - Voor het bebouwde gebied hebben we het bestemmingsplan Geldermalsen centrum 2013 eruit gelicht. Aan de cultuurhistorische kwaliteiten wordt hierin uitgebreid aandacht besteed. De vertaling vindt op verschillende manieren plaats, onder meer door aandacht voor groene zones en door het hanteren van het historische stratenpatroon en het subtiel verspringende rooilijnenverloop. Daarnaast is een zone ‘beeldbepalend dorpsgebied’ geformuleerd, waar ‘beheer en herstel van het bestaande bebouwingsbeeld’ de basis voor ontwikkelingsmogelijkheden is. Ook aan herstel van niet-historische dissonanten is gedacht. Er is niet voorzien in een dubbelbestemming cultuurhistorie, maar wel in een vrijwaringszone – molenbiotoop.

Beesd 2018 - Recentere bestemmingsplannen voor kernen zijn onder meer in Beesd en Deil (2018) opgesteld. In het plan van Beesd is veel aandacht voor de cultuurhistorische waarden van de oude kern en dijkbebouwing, inclusief de vertaling ervan in de regels en de verbeelding. Aandachtspunten zijn onder meer het behoud van karakteristieke open plekken, het waarborgen van de afwisseling in schaal en positionering van de woningen en percelen, het plaatsen van nieuwbouw op de oude locatie van de voorganger, een splitsingsregeling voor cultuurhistorisch waardevolle panden (zie ook de bestemmingsplannen voor Rumpt, Buurmalsen, Meteren, Rhenoy en Tricht) en aansluiting op de bestaande regeling voor het beschermd dorpsgezicht van Beesd.

Lingewaal

Buitengebied 2012 - Voor het buitengebied van Lingewaal zijn het Bestemmingsplan Buitengebied 2012 en het Reparatieplan Bestemmingsplan Buitengebied 2014 van kracht. Cultuurhistorische waarden komen hier heel nadrukkelijk, uitgebreid en expliciet in naar voren. Paragraaf 3.2.7 laat duidelijk zien op welke manier ‘landschap, cultuurhistorie en archeologie’ in het bestemmingsplan terugkomen. Zo staat er dat behoud, versterking en vernieuwing van deze waarden uitgangspunt is. De bestemmingen ‘agrarisch gebied’, ‘agrarisch gebied met waarden’ en ‘natuur’ werden heroverwogen. In de laatstgenoemde bestemming zijn weliswaar voorwaarden opgenomen om de landschappelijke en natuurwaarden te beschermen, maar cultuurhistorie wordt daarin niet expliciet genoemd.

Bescherming van cultuurhistorische waarden vindt plaats bij uitbreiding van een bedrijf buiten het bouwvlak. Daarnaast raadt men aan niet-beschermde gebouwde objecten te beschermen via het bestemmingsplan. Dat is in de wijzigingsbevoegdheid verder uitgewerkt. In de verdere beschrijvingen zijn cultuurhistorische kernkwaliteiten beschreven. Onder de bestemming ‘natuur’ hangt, net als in Geldermalsen, de verplichting om rekening te houden met cultuurhistorische waarden. Verder is het mogelijk gemaakt om panden met een cultuurhistorische waarde te splitsen. Er is geen dubbelbestemming Waarde – Cultuurhistorie in het bestemmingsplan gebruikt.

Voor de gemeente Lingewaal hebben we Heukelum, als waardevolle historische stadskern, uitgekozen als te analyseren bestemmingsplan voor het bebouwde gebied. Cultuurhistorie komt betrekkelijk basaal aan de orde in dit plan. Genoemd worden de waarde van de kern met de daarin aanwezige monumenten en de verschillende rijksnota’s waarin de Nieuwe Hollandse Waterlinie is opgenomen. Evenals in hiervoor genoemde bestemmingsplannen is aandacht voor cultuurhistorische waarden expliciet verbonden aan de bestemming ‘Natuur’.

Neerijnen

Buitengebied 2016 - In het Bestemmingsplan Buitengebied van de gemeente Neerijnen wordt aandacht besteed aan de historische ontwikkeling en de daarmee samenhangende cultuurhistorische waarden. Naast het erfgoed dat op basis van de erfgoedverordening is beschermd worden ‘waardevolle structuren en objecten, zoals beeldbepalende panden’ genoemd. Ook komt de cultuurhistorische waarde aan de orde als er sprake is van bijvoorbeeld de natte infrastructuur, waarbij een deel van cultuurhistorische waarde wordt geacht. Naast een expliciet subdoel Archeologie/Cultuurhistorie wordt cultuurhistorie ook onder ‘landschap’ benoemd.

Relevante enkelbestemmingen zijn ‘Agrarisch’, ‘Agrarisch met waarden – Landschapswaarden’, ‘Agrarisch met waarden – Natuurwaarden en landschapswaarden’ en ‘Natuur’. Opgenomen dubbelbestemmingen zijn vijf waarden archeologie en de Waarde - Buitenplaats. Onder meer in de bestemming ‘Agrarisch’ zijn diverse bepalingen opgenomen die tot doel hebben cultuurhistorische waarden te borgen, zoals de aanduiding ‘open landschap’ en de bouwaanduidingen voor rijks- en gemeentelijke monumenten.

Extra beleidsruimte wordt geboden aan het bouwen van recreatieve verblijven bij cultuurhistorisch waardevolle bebouwing, en net als in Lingewaal is het mogelijk gemaakt om cultuurhistorisch waardevolle bebouwing te splitsen.

Neerijnen heeft cultuurhistorisch waardevolle structuren vertaald naar de verbeelding. Daarin zijn opgenomen ‘cultuurhistorisch waardevolle gebieden en akkers, aardkundig waardevolle gebieden en waardevolle structuren, zoals oude wegen’. Ook niet-beschermde MIP/MSP-panden zijn opgenomen. Waardevolle groenelementen zijn bestemd als bos of natuur, terwijl kleinere landschapselementen de gebiedsbestemming AW-L of AW-NL hebben gekregen.

Binnen de gebiedsbestemmingen noemt Neerijnen onder ‘agrarisch met waarden - landschapswaarden’ als enige van de drie gemeenten cultuurhistorische waarden als toetsingsgrond. Onder ‘agrarisch met waarden – natuur- en landschapswaarden’ komt cultuurhistorie dan weer niet expliciet voor. Hetzelfde geldt voor de bestemming ‘natuur’, in afwijking van hoe Geldermalsen en Lingewaal met die bestemming omgaan. Verder wordt er in een paragraaf over cultuurhistorie opgemerkt dat er een aanduiding ‘openheid’ voor kommen gebruikt kán worden. Ook in de watertoets moet aandacht zijn voor het cultuurhistorisch aspect.

Kern Waardenburg - Als stedelijk voorbeeld van een Neerijnens bestemmingsplan hebben we het Bestemmingsplan Kern Waardenburg uit 2008 genomen. In het bestemmingsplan is onder meer een aanduiding ‘water met cultuurhistorische waarde’ opgenomen. Er is hierbij gebruik gemaakt van kadastraal kaartmateriaal uit 1832, zoals in de erfgoednota al is opgenomen. In de bestemming Groen wordt heel nadrukkelijk gesteld dat gebieden met die bestemming een cultuurhistorische waarde kunnen vertegenwoordigen, in tegenstelling tot de bestemming Bos. Er is een dubbelbestemming Molenbiotoop in het bestemmingsplan opgenomen. Het kastelenlandschap van Waardenburg – Neerijnen is vanwege de aanwijzing als beschermd gezicht in een afzonderlijk bestemmingsplan vertaald.

Kern Varik 2016 – dit bestemmingsplan legt de bestaande situatie vast en maakt geen nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Daarmee wordt aantasting van de aanwezige cultuurhistorische waarden tegengegaan.

Parapluplan Nieuwe Hollandse Waterlinie

Lingewaal en Geldermalsen hebben zich op basis van het Pact van Loevestein verbonden om de ruimtelijke kwaliteiten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie planologisch te verankeren. Lingewaal heeft het parapluplan vastgesteld, terwijl Geldermalsen zich heeft verplicht om de randvoorwaarden te verankeren in een geactualiseerd bestemmingsplan. Beide gemeenten moesten hun stappen vóór 1 januari 2017 zetten. In Geldermalsen is dit opgenomen in het bestemmingsplan Buitengebied 2018 als dubbelbestemming Waarde – Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Gemeentelijk beleid

Beleidsnota cultuurhistorie / erfgoed

De voormalige gemeenten Geldermalsen en Lingewaal kenden geen expliciete beleidsnota cultuurhistorie of erfgoed. In het rapport van de actualisatie van de cultuurhistorische waardenkaart van Lingewaal zijn wel adviezen geformuleerd (hoofdstukken 4 en 5), bijvoorbeeld ten aanzien van een dubbelbestemming in het bestemmingsplan, de omgang met specifieke elementen of objecten en de koppeling met het omgevingsplan. De stap van adviezen naar een samenhangende nota en vervolgens omzetting naar specifieke instrumenten/actiepunten is echter niet gemaakt.

Neerijnen beschikte als enige wel over een daadwerkelijke Nota cultuurhistorisch beleid, opgesteld in 2014. Daarin zijn de aandachtsgebieden vastgesteld die Neerijnen van belang achtte, zowel voor het onder- als bovengrondse erfgoed. Daarin werden strikte keuzes gemaakt, zowel naar periode als thema. De aandacht ging vooral uit naar:

•archeologische waarden, specifiek uit de periode 52 voor Chr. - 1965;

•monumenten of panden die een beschermde status hebben gehad;

•objecten en structuren binnen het beschermd dorpsgezicht Neerijnen-Waardenburg;

•wegen, structuren en gebouwen van vóór 1826;

•bouwwerken uit de periode 1940-1965, gebouwd binnen het kader van de wederopbouw.

Wat daarbij opvalt is dat heel expliciet archeologische vindplaatsen van vóór 52 voor Chr. en cultuurlandschappelijke waarden en gebouwen uit de periode 1826 – 1940 buiten het primaire aandachtsgebied vielen. De gemeente had zich wel voorgenomen om de uitgevoerde archeologische onderzoeken in de periode 2008-2018 na 2018 te evalueren en het beleid te herijken.

22Dat wordt in het kader van de harmonisatie reeds uitgevoerd.

Wat opvalt is dat er geen duidelijke koppeling bestond tussen de cultuurhistorische waardenkaart (2008) en het cultuurhistorisch beleid (2014), met uitzondering van het archeologisch gedeelte. De nota kende een groot aantal historische kaarten als bijlage, met bijzondere aandacht voor de kadastrale minuutplans uit 1826.

Landschapsontwikkelingsplan

Geldermalsen, Lingewaal en Neerijnen kennen samen al een landschapsontwikkelingsplan, opgesteld in 2008. De kwaliteiten van en structuren in het historisch cultuurlandschap vormen de rode draad door deze nota. Er is bovendien gedegen analytisch kaartmateriaal in de nota opgenomen, wat ondersteunt dat cultuurhistorie een zware basis onder dit plan vormt. Momenteel (december 2020) wordt gewerkt aan een actualisatie.

Nota Ruimtelijke Kwaliteit / Welstandsnota

Vóór de harmonisatie - Geldermalsen beschikte voor de harmonisatie over een Gids ruimtelijke kwaliteit, die als welstandsnota geldt. De gids dateert uit 2016. De relatie tussen ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie en landschap komt expliciet aan de orde. Daarin wordt ook het streven naar de integratie van het welstands- en monumentenbeleid benoemd. Bij de gebiedsindeling komen de historische dorpskernen er als zelfstandig onderdeel uit. Ook bij de planmatige woonbuurten is de historische ontwikkeling leidend voor de ambities. Historische (ontwerp)structuren zijn daarmee in de meeste gevallen leidend, ook in het buitengebied, dat uiteenvalt in oeverwallen en komgebieden.

Lingewaal kende een vastgestelde Nota ruimtelijke kwaliteit uit 2015. Uitgangspunten over de omgang met het aanwezige erfgoed zijn door de hele nota verweven, en ten aanzien van erfgoed zijn er speciale uitgangspunten opgenomen. De gemeente is opgedeeld in drie welstandsregimes, te weten bijzonder (uiterwaarden, dijklinten en historische kernen), gewoon (agrarisch buitengebied) en grijs (overige bebouwde of sterk gewijzigde gebieden). Deze driedeling valt in een zesdeling uiteen als het gaat om te gebruiken toetsingscriteria. Ook op detailniveau komt aandacht voor erfgoed terug, zoals wanneer het gaat om de profilering van kozijnen in erfgoed.

De welstandsnota van Neerijnen dateerde uit 2012 en is daarmee de oudste van de drie. Ook hierin komt het belang van historische structuren en ensembles nadrukkelijk aan de orde. Ook de ontstaansgeschiedenis van gebieden wordt erin belicht. In de zonering komen historisch waardevolle gebieden en landschapstypen nadrukkelijk tot uiting, en in alle gevallen hebben zij een relatief hoog welstandsniveau. In 2017 is één welstandsvrije uitbreidingswijk aangewezen, ‘Haaften Noord’.

Na de harmonisatie - Op 24 november 2020 werd de technische harmonisatie van de Gids Ruimtelijke Kwaliteit (op basis van het model-Geldermalsen) vastgesteld. In 2021 zal de nieuwe gids in werking treden, waarna ook in 2021 de verdieping zal worden uitgevoerd.

Toeristisch-recreatief beleid

In mei 2020 heeft de gemeenteraad het beleidsvoorstel Recreatie en Toerisme 2020-2023 aangenomen. Cultureel erfgoed en het landschap worden daarin expliciet als kansen, maar ook als uitdagingen aangemerkt. Het beleid is er in de eerste plaats op gericht om activiteiten voor beweging en onthaasting te stimuleren en om de activiteiten meer over het jaar te spreiden. Het gaat daarbij vooral om kwaliteitstoerisme, gericht op gezondheid en regionaliteit. De verbinding met andere sectoren als cultuur en kunst, het verenigingsleven en de agrarische sector wordt van groot belang geacht. Ook deze visie is tot stand gekomen met meerdere partners, waaronder het regionaal bureau voor toerisme.

Kadernota Cultuur en Kunst

Kadernota - Als uitwerking van het Coalitieakkoord Samen Bouwen (2019-2022) verscheen een kadernota Cultuur en kunst. Daarin is beleid op het gebied van erfgoed en monumenten expliciet als raakvlak genoemd, en wordt verwezen naar de beleidsnota erfgoed als parallel document. De belangrijkste speerpunten van de kadernota zijn:

•Versterken

○ Een bloeiend cultureel verenigingsleven als cement van de leefbaarheid

○ Vrijwilligers in de verenigingen

○ Identiteit en traditie; ons levendige erfgoed koesteren

•Verbreden

○ Iedereen doet mee

○ Speciale aandacht voor jongeren

•Verbinden

○ 1+1= namelijk 3, altijd synergie zoeken in de werkwijze

○ Cultuur als verbinder; het verbindt mensen, dorpen en disciplines

•Vernieuwen

○ Inspringen op de veranderende behoeftes en expressievormen

○ Digitale kunstontwikkelingen

We zien dat erfgoed heel specifiek als speerpunt wordt benoemd. Dat bouwt voort op de natuurlijke en cultuurlijke rijkdommen die worden benoemd, en voor een belangrijk deel materiaal én immaterieel erfgoed zijn. Als het om cultuur uit deze nota gaat, wordt vooral het laatste benadrukt: Wij willen de ‘dorpsculturen’ van de 26 kernen erkennen en versterken. Tradities en beeldbepalende activiteiten, jubilerende verenigingen en organisaties zetten wij in het zonnetje. Want de traditionele gebruiken en activiteiten zijn onderdeel van de dorpsculturen in onze 26 kernen. En ze verbinden de kernen ook met elkaar. Jaarlijks terugkerende activiteiten en evenementen zorgen voor een gevoel van gemeenschappelijkheid, saamhorigheidsgevoel en gedeeld identiteitsgevoel (bijvoorbeeld de Corso). Juist dat is wat ons betreft cultuur, ons levend erfgoed. Daarnaast benoemt de gemeente het erfgoedpact met de provincie Gelderland, waarin samengewerkt wordt met een aantal projecten in de gemeente. Ook in het financiële deel worden aspecten genoemd die direct gerelateerd zijn aan het erfgoedbeleid (gemarkeerd met een ! ervoor):

•! Realiseren van culturele routes door heel West Betuwe.

•! Cultuurhistorische elementen opnemen in de ANWB knooppunten.

•Beter inzicht in aanbod door koppeling Cultuuragenda aan bestaande agenda’s en sites van cultuur en recreatie.

•! Het aanbod cultuureducatie meer koppelen aan het lokale aanbod. Voorbeelden:

○ Een kindvriendelijke versie van de cultuurhistorische waardenkaart maken (nu geschikt voor archeologen)

○ Samen met het voortgezet onderwijs educatie over WO 2 levendig maken. Door middel van verhalen lokale inwoners en excursies vliegeniersmuseum.

○ Game ontwikkelen waarbij verschillende monumenten, culturele activiteiten en tentoonstellingen bezocht moeten worden. Dit door jongeren laten bouwen.

•Cursussen en workshops organiseren voor jongeren (zelf games maken, ontwikkeling, minecraft etcetera)

•Cultuurmakelaar kan mogelijkheden fondsen, sponsorwerving, subsidie en andere financieringsmogelijkheden inzichtelijk maken. Subsidiebijeenkomsten organiseren met regionale en landelijke organisaties.

•Aanjagen kennisplatform/netwerkvorming van lokale muziek verenigingen. Doel is om gemeenschappelijke problemen te bespreken, met elkaar bijvoorbeeld een Concertagenda af te stemmen, een gezamenlijke West Betuwse muziekdag te organiseren.

Uitvoeringsagenda - In de uitvoeringsagenda zijn de plannen voor 2020-2021 uitgewerkt. In de volgende thema’s is erfgoed één van de rode draden:

•Een sterke basisinfrastructuur

○ Een samenhangend en zichtbaar cultuur- en kunstaanbod, zowel online als offline.

○ Toegankelijk en gevarieerd aanbod van cultuur- en kunstroutes.

○ Zichtbare en bereikbare monumenten en/of bezienswaardigheden.

○ Een sterk cultureel netwerk door kennisuitwisseling en deskundigheidsbevordering.

•Lokaal cultureel en historisch besef

○ Het stimuleren van nieuw lokaal aanbod cultuureducatie.

○ Culturele reistafel /kunstenaarscollectief realiseren.

○ Zichtbare en beschikbare volkscultuur.

○ Zichtbare en toegankelijke kunst in de openbare ruimte, gerelateerd aan West Betuwse identiteit en/of iconen.

In het uitvoeringsprogramma zijn deze doelstellingen vervolgens geconcretiseerd.

Coalitieakkoord

In het Coalitieakkoord 2020-2022 is de volgende doelstelling opgenomen ten aanzien van monumenten, cultuurhistorische en landschappelijke waarden: Het behoud van monumenten in West Betuwe is een gemeenschappelijk belang. Zij zijn drager van onze lokale identiteit en cultuur. Waar mogelijk maken we onze monumenten toegankelijk voor publiek en nemen ze op in onze toeristische promotie. Dit is gunstig voor de lokale economie, waardoor monumenten ook een economische drager worden. We gaan met de eigenaren van monumenten in gesprek over mogelijkheden om deze verantwoord te verduurzamen. Voor de Omgevingswet maken we een gemeentelijk beleidskader. In de afwegingen nemen we het behoud van cultuurhistorische en landschappelijke waarden mee. Om hier inspiratie voor op te doen, krijgt de gemeenteraad door deskundigen op dit gebied uitleg. Archeologie komt daarentegen in het coalitieakkoord niet als zodanig voor. Daarnaast wordt voor landschap nog gemeld dat specifieke ontwikkelingen als (agrarische) gebouwen en huisvestingen van seizoenarbeiders in het landschap moeten worden ingepast.

Bidbook West Betuwe

Het Bidbook West Betuwe uit november 2018, opgesteld met het oog op de herindeling, is een visie op de toekomst van de nieuwe gemeente. Landschap is daarin een belangrijk uitgangspunt en één van de drie ‘schappen’. Het heeft daarmee een heel belangrijke rol in het bidbook. Cultuurhistorie wordt daarbij als een essentieel onderwerp binnen het bredere thema ‘landschap’ gezien, en veel van de genoemde kwaliteiten zijn identiteiten die vanuit de geschiedenis zijn aangeleverd – en daarmee cultuurhistorie. Behoud en investering in het landschap zijn logische gevolgtrekkingen uit dat uitgangspunt, zowel voor de bewoners als de recreanten. Daarmee wordt als uitdaging gesteld: West Betuwe versterkt in 2030 de waarde van het gebied, zowel landschappelijk als op het gebied van cultuurhistorie. Uit de begeleidende tekst blijkt dat het daarmee zowel gaat om landschappelijk als gebouwd erfgoed als deelaspecten van de archeologie. Die laatste term als zodanig komt in het bidbook niet voor.

Beleidskader zonneparken West Betuwe

Het beleidskader zonneparken West Betuwe gaat met name in op de toetsing van aanvragen en de wenselijkheid van ontwikkelingen op specifieke plekken. ‘Landschap, cultuurhistorie en ecologie’ worden samen als één van de 4 wegingsgronden genoemd, die samen voor 25% meewegen. Indirect hebben ook de andere 3 thema’s (locatie, agrarische structuur & extra’s en participatie) een relatie met erfgoed. Zo worden Natura2000-gebieden uitgesloten van zonneparken, en daarnaast worden komgebieden, dorpsranden, oeverwallen en het Gelders Natuurnetwerk als gevoelige locaties beschouwd waar men weinig, geen of zelfs negatieve punten voor kan krijgen. Locaties met weinig/minder bezwaar zijn op daken en gevels, in en op infrastructuur, zonnevelden kleiner dan 1-2 hectare, op voorkeurslocaties en in ontwikkelgebieden. Ten aanzien van de agrarische structuur is opgenomen dat hoe meer goede agrarische grond wordt aangetast/gebruikt, des te minder punten men krijgt. Voor het thema participatie is een participatieplan verplicht. Het puntensysteem is niet vastgesteld. In de praktijk wordt gewerkt met een kaart van alle gebieden waar het is toegestaan grootschalige zonneparken te ontwikkelen.

Ten aanzien van landschap, cultuurhistorie en ecologie wordt een landschappelijk inpassingsplan verplicht gesteld. Voor de NHW wordt gesteld dat ingrepen zorgvuldig moeten gebeuren en dat er getoetst moet worden door de provincie en de monumentencommissie. Voor ecologische aspecten is een natuuronderzoek verplicht.

Zie losse bestanden.