Aanhef
Inleiding
In 2015 is de Participatiewet ingevoerd. Met deze wet biedt de gemeente een sociaal vangnet aan kwetsbare inwoners in de vorm van tijdelijk inkomen en ondersteuning. Dit vergroot de zelfredzaamheid van inwoners en zij kunnen blijven meedoen in de samenleving. Beschikbare middelen voor uitkeringen en maatschappelijke ondersteuning moeten terecht komen bij de inwoners die het nodig hebben en er recht op hebben. De gemeente is verantwoordelijk voor de rechtmatige verstrekking van de uitkeringen. Vooropgesteld dat verreweg de meeste inwoners die een uitkering ontvangen zich aan de regels houden kan het voorkomen dat er iets mis gaat. Dat het mis gaat betekent niet automatisch dat er sprake is van bewuste misstanden of fraude. Zo kan het voorkomen dat iemand met een uitkering onbewust belangrijke informatie niet tijdig doorgeeft, want fouten maken we allemaal. Soms geeft iemand bewust onjuiste informatie door waardoor hij een voorziening krijgt waar hij geen recht op heeft. De gemeente werkt graag vanuit het basisprincipe van vertrouwen maar is zich ook doordrongen van het feit dat er ook misbruik kan worden gemaakt van dit vertrouwen, dáárvoor zetten wij ons handhavingsbeleid in. Door handhaving in te zetten in het dienstverleningsproces van de gemeente, kunnen dit soort fouten en misstanden voorkomen worden. Handhaving is in al zijn facetten een onderdeel van de dienstverlening. Inwoners moeten er immers op kunnen rekenen dat er sprake is van een doelmatige en een rechtmatige besteding van overheidsgeld.
De gemeente Waddinxveen heeft geen specifiek uitvoeringsbeleid gehad voor handhaving. De laatste jaren wordt steeds meer gevraagd van gemeenten binnen het sociaal domein en ook binnen de Participatiewet. Denk bijvoorbeeld aan de WMO, Jeugdwet en maatwerk in de Participatiewet. In de praktijk is duidelijk geworden dat de strikte regels van de Participatiewet het soms heel moeilijk maken om te doen wat nodig is om een inwoner vooruit te helpen.
Dit blijkt bijvoorbeeld uit het rapport: De Participatiewet in balans
1https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/06/21/bijlage-rapport-participatiewet-in-balans
. De Rijksoverheid concludeert dat de balans al enige tijd ontbreekt binnen de wet. Dat komt volgens het Rijk vooral tot uiting in de stapeling van ervaren hardheden, in combinatie met menselijke beperkingen, die hardvochtig uitpakt en mensen in de knel brengt. Zo kennen wij de uitkomsten van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslagfraude en de bredere enquêtecommissie Fraudebeleid. Er komt dus meer ruimte voor gemeenten om de inwoner centraal te stellen.
In de praktijk blijkt dat het overgrote deel van de bijstandsgerechtigden zich houdt aan de regels die bij de uitkering horen. De gemeente Waddinxveen wil daarom handelen vanuit het oogpunt van vertrouwen. Tegelijkertijd willen we optreden als er sprake is van bewuste fraude. We willen ernaar streven om fraude te voorkomen en alleen maatregelen in te zetten als er sprake is van onwil of het moedwillig overtreden van de regels. Dit uitvoeringsbeleid legt hiervoor de kaders voor de uitvoering en beschrijft de wettelijke kaders waarop dit beleid gestoeld is en de uitgangspunten die voor de gemeente Waddinxveen van belang zijn bij het uitvoeren van dit beleid. Daarnaast wordt er ingegaan op de handhavingsinstrumenten en de controle op de gemeente bij het uitvoeren van dit beleid.
1 Wettelijke kaders en normen
1.2 Algemene wettelijke kaders en normen
1.2.1 De noodzakelijkheidseis
De rechtmatige verkrijging en verwerking van informatie wordt getoetst aan de eis van noodzakelijkheid. Het is duidelijk dat het optreden tegen misbruik van bijstandsuitkeringen een maatschappelijk belang dient. Dat blijkt ook wel uit de vele wetten waarin het gebruik van persoonsgegevens voor dat doel is toegestaan. Ook in rechterlijke uitspraken is dit vaak erkend. In het bestuursrecht vormt artikel 8 van het (Europees) Verdrag voor de Rechten van de Mens en de Fundamentele vrijheden (EVRM), het kader om te bepalen of een ambtenaar bij een onderzoek naar uitkeringsfraude rechtmatig heeft gehandeld. Dit artikel stelt dat de overheid slechts inbreuk mag maken op de persoonlijke levenssfeer van een burger, wanneer dat bij de wet is toegestaan, noodzakelijk is en niet op een voor de burger minder belastende manier kan plaatsvinden. De noodzakelijkheidseis wordt verder vormgegeven door de principes van proportionaliteit en subsidiariteit.
1.2.2 Proportionaliteit en subsidiariteit
Naast het recht op privacy dient ook het proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel te allen tijde gewaarborgd te zijn.
Subsidiariteitsbeginsel betekent: Als het doel via een minder ingrijpende weg bereikt kan worden, moet die weg genomen worden.
Proportionaliteitsbeginsel betekent: De inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de belanghebbende moet in redelijke verhouding staan tot het doel. Ook betekent dit, dat niet meer informatie gevraagd mag worden dan noodzakelijk is voor dat doel.
Beginselen van subsidiariteit en proportionaliteit zijn ook normen uit de privacyregelgeving. Alleen als de gegevensverwerking mede aan deze beginselen voldoet is de verwerking in overeenstemming met de AVG en dus toelaatbaar. Uiteraard spelen deze beginselen, in een andere hoedanigheid, ook een rol bij het uitvoeren van de toezicht- en de handhavingstaken. Ze zijn dan ontleend aan de Algemene Beginselen van Behoorlijk Bestuur van het bestuursrecht dat beperkingen en voorwaarden oplegt aan alle overheidshandelingen en besluiten.
1.2.3 Privacy
Bij uitvoeren van handhavingstaken op grond van de Participatiewet worden persoonsgegevens betrokken. Het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens in het kader van een handhavingsonderzoek gebeurt op grond van een wettelijke grondslag. Dit geldt ook voor het verstrekken van persoonsgegevens aan derde partijen met wie wij samenwerken. Het verzamelen en analyseren van persoonsgegevens voor een handhavingsonderzoek wordt zorgvuldig gedaan, er worden niet meer gegevens verzameld dan nodig is voor het doen van goed onderzoek. Het verwerken van persoonsgegevens moet plaatsvinden binnen de kaders van de Wet bescherming persoonsgegevens en sinds 25 mei 2018 binnen de kaders van de Algemene Verordening Gegevensbescherming. De bewustwording rondom het verzamelen en analyseren van persoonsgegevens voor onderzoek is versterkt met de inwerkingtreding van de Europese AVG-verordening.
2 Uitgangspunten toezicht en handhaving gemeente Waddinxveen
2.2 Uitgangspunten Handhaving
2.2.1 Preventie
De Participatiewet is wat betreft toezicht en handhaving gebaat bij een preventieve insteek. Preventie is zowel voor inwoners als voor betrokken medewerkers van groot belang. Als voorwaarden op juiste en begrijpelijke wijze worden uitgelegd – aan zowel inwoners als andere betrokkenen – leidt dat doorgaans tot toename van de nalevingsbereidheid. Als het voor inwoners niet duidelijk is wat de rechten en plichten zijn, is de kans op fouten en fraude veel groter. We willen voorkomen dat er (onbewust) misbruik wordt gemaakt van de ondersteuning die de gemeente biedt. Preventie raakt het gehele proces, vanaf het moment dat een zorgvraag wordt gesteld tot het moment dat een besluit wordt genomen en verwerkt: kennis van zaken is van belang bij iedereen die betrokken is in het gehele proces.
Ook vanuit het oogpunt van schuldhulpverlening is een preventieve insteek gewenst. Een preventieve insteek vooraf zorgt dat inwoners niet onterecht een uitkering ontvangen, die achteraf moet worden teruggevorderd, waardoor vaak (extra) schulden ontstaan.
2.2.2 Heldere Dienstverlening
In het verlengde van preventie, ligt een goede dienstverlening. Een toegankelijke en transparante overheid vergroot het vertrouwen in de overheid. Wij zorgen er daarom voor dat onze medewerkers bereikbaar zijn en dat wij inwoners met vragen te woord staan. Mensen die bijstand nodig hebben, zijn afhankelijk van de gemeente. Dat zorgt voor onzekerheid. Het kan er bijvoorbeeld toe leiden dat mensen aarzelen om belangrijke informatie te delen omdat ze niet weten welke invloed dat heeft op hun uitkering. Wij willen dit voorkomen door inwoners een ‘vast gezicht’ bij de gemeente te geven. Daarnaast willen wij ook kijken waar inwoners wél recht op hebben. Mochten er regelingen zijn waar inwoners voor in aanmerking komen dan wordt dit benoemd.
2.2.3 Maatwerk
Bij de manier van handhaven en toezicht houden binnen de Participatiewet verliezen we de mens niet uit het oog. Dit betekent dat we rekening houden met de complexiteit van regelgeving binnen de Participatiewet. Ook hanteren we het maatwerkprincipe: per casus de verwijtbaarheid beoordelen. Hierbij houden we te allen tijde rekening met het gelijkheidsbeginsel: gelijke gevallen, gelijk behandelen en ongelijke gevallen ongelijk behandelen. Dit betekent ook dat toezicht en handhaving zacht is waar het kan en hard is waar het moet.
2.2.4 Aanpakken waar nodig
Het uitgangspunt van de gemeente Waddinxveen is dat wij vertrouwen hebben in onze inwoners dat zij het juiste doen. Dit betekent niet dat wij niet controleren op de juiste verstrekking van uitkeringen. De gemeente kan op verschillende manieren onderzoek doen naar de rechtmatige verstrekking van uitkeringen. Deze wettelijke taak blijven wij uitvoeren. Er worden consequenties verbonden aan het niet-naleven van de regels en afspraken. Er wordt ingezet op het voorkomen van overtredingen, maar als de regels (bewust) worden overtreden, dan volgt een passende interventie. Hierbij volgen we het maatwerkprincipe: zacht waar het kan en hard waar nodig en houden wij ons aan de wettelijke regels en kaders voor handhaving.