Aanhef
Voorwoord
Vlieland, een parel in de Waddenzee! Het toeristisch beleid dat voor u ligt schetst de koers voor de toekomst van toerisme op ons prachtige eiland. In de afgelopen 150 jaar is toerisme een steeds grotere rol gaan spelen op Vlieland. Wat begon met een paar bezoekers in hoogzomer aan het eiland, dat verder leefde van visserij en handel, is uitgegroeid tot de belangrijkste bron van inkomsten, werkgelegenheid en welvaart.
Per jaar weten ruim 200.000 bezoekers ons eiland te vinden. Niet alleen in de zomer, maar steeds meer ook in lente, herfst en zelfs winter. Veel van hen komen niet maar één keer, maar komen jaar in, jaar uit terug naar Vlieland. Ook onze bezoekers voelen zich dus thuis op Vlieland. Dat is ook niet zo vreemd, want Vlieland heeft veel te bieden: ongerepte natuur, prachtige strand, unieke cultuur en historie. We willen dit erfgoed koesteren en tegelijkertijd toegankelijk maken voor toeristen én inwoners, zonder afbreuk te doen aan de kwetsbare natuur en het karakter van ons eiland.
Want het toerisme brengt naast welvaart ook een bepaalde druk met zich mee. Om Vlieland een prettig thuis voor alle inwoners te houden is het dus van belang om goede afspraken te maken over de manier waarop het toerisme op Vlieland zich de komende jaren moet ontwikkelen. Elke inwoner van Vlieland heeft met het toerisme te maken. We hebben daarom ook ons best gedaan om zoveel mogelijk inwoners te laten meedenken en meepraten over de richting die we op moeten. Alle meningen samen hebben gezorgd voor een beleidsvoorstel dat aandacht heeft voor leefbaarheid maar ook ruimte geeft voor ontwikkeling.
We zijn ervan overtuigd dat dit beleidsplan een belangrijke bijdrage zal leveren aan een duurzame en verantwoorde ontwikkeling van toerisme op Vlieland. We nodigen alle betrokkenen – bewoners, ondernemers, toeristen en andere stakeholders, kortom, iedereen die bijgedragen heeft aan de totstandkoming van dit beleid, of nog wil bijdragen– van harte uit om samen te werken aan de realisatie van onze ambities.
Marieke Vellinga
Wethouder Toerisme en Recreatie
3 De context
3.3 Het aanbod op Vlieland
3.3.1 De Leefstijlvinder
De Leefstijlvinder is een doelgroepsegmentatie specifiek gericht op de vrijetijdssector en wordt landelijk door overheden, organisaties en ondernemers toegepast. Het onderscheidt Nederlandse consumenten door middel van achterliggende waarden en karakterkenmerken in zeven leefstijlen: avontuurzoekers, plezierzoekers, harmoniezoekers, verbindingszoekers, rustzoekers, inzichtzoekers en stijlzoekers2. Deze leefstijlgroepen staan voor de ideale vrijetijdsbeleving. Van deze leefstijlgroepen is heel veel informatie bekend over het gewenste aanbod, de ideale beleving en de ondernomen activiteiten. Het kan zijn dat iemand zich volledig herkent in één van de leefstijlen, maar soms passen twee of meerdere leefstijlen bij de manier waarop iemand zijn of haar vrije tijd op de ideale manier zou beleven. Al met al geeft de segmentatie een goed beeld van het ‘soort’ toerist en de gewenste beleving.
Avontuurzoekers
Deze recreanten zijn creatief, avontuurlijk, eigenwijs en geïnteresseerd in anderen. Ook omschrijven ze zichzelf als intelligent en ondernemend. Ze vinden het lekker om hun eigen gang te gaan, en vinden het dan ook niet erg om alleen te zijn. Als ze met anderen optrekken, dan zijn dat het liefst creatieve en vernieuwende denkers, of mensen die weten wat ze willen. Ze hechten veel waarde aan vrijheid, uniek zijn en genieten van het leven.
Rustzoekers
Rustzoekers vinden zichzelf hele gewone mensen. Ze omschrijven zichzelf als kalm, behulpzaam, bedachtzaam en zachtaardig. Ze houden van rust en regelmaat, en voelen zich het meest op hun gemak in hun eigen, vertrouwde omgeving. Ze vinden het fijn als ze lekker hun eigen gang kunnen gaan, en vinden het dan ook niet erg om alleen te zijn. Ze houden ervan om op hun gemak thuis te zijn, een beetje te tuineren, te klussen en tv te kijken. Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.
Avontuurzoekers
Deze recreanten zijn creatief, avontuurlijk, eigenwijs en geïnteresseerd in anderen. Ook omschrijven ze zichzelf als intelligent en ondernemend. Ze vinden het lekker om hun eigen gang te gaan, en vinden het dan ook niet erg om alleen te zijn. Als ze met anderen optrekken, dan zijn dat het liefst creatieve en vernieuwende denkers, of mensen die weten wat ze willen. Ze hechten veel waarde aan vrijheid, uniek zijn en genieten van het leven.
Harmoniezoekers
Harmoniezoekers zijn hartelijke, gezellige mensen, met veel interesse in anderen. Ze omschrijven zichzelf als gemoedelijk, vrolijk en zachtaardig. In het leven hechten ze veel belang aan geborgenheid, gastvrijheid en vriendschap. Ze nemen de tijd voor het gezin, trekken er graag op uit met (of naar) familie, vrienden en kennissen, en vinden een goede relatie met buren en familie heel belangrijk. Het hoeft voor hen allemaal niet zo vreemd; doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg.
Verbindingszoekers
Verbindingszoekers zijn, bovenal, geïnteresseerd in anderen. Het zijn behulpzame, evenwichtige mensen die zichzelf omschrijven zichzelf als ‘gewoon’ en hartelijk. Voor Verbindingszoekers zijn gastvrijheid, sociale verbondenheid en ‘doe maar gewoon’ belangrijke waarden. Ze vinden het dan ook belangrijk om een goede relatie te onderhouden met buren en familie, met harmonie en gezelligheid. Er voor elkaar zijn, dat is toch hartstikke normaal?
Inzichtzoekers
Inzichtzoekers zijn bedachtzame, serieuze en intelligente mensen. Ze vinden het niet erg om alleen te zijn, want dan kunnen ze mooi hun eigen gang gaan. De rust en ruimte om hen heen die ze daardoor verkrijgen vinden ze fijn. Belangrijke waarden voor Inzichtzoekers zijn rationaliteit, daadkracht, en privacy/rust. Ook vrijheid om te doen wat ze willen is erg belangrijk voor ze. Als ze niet op pad gaan naar culturele activiteiten of natuur, dan vinden ze het ook heerlijk om rustig thuis te zijn, een beetje te klussen, TV te kijken en het nieuws te volgen. Ze houden van informatie; ‘meten is weten’!
Stijlzoekers
Stijlzoekers zijn intelligent, zelfverzekerd en doelgericht. Ze hebben een sterk karakter, en omschrijven zichzelf ook wel als zakelijk, ondernemend en leidinggevend. Stijlzoekers zijn graag onder gelijkgestemden, die waarden als ambitie, uitdaging en daadkracht met hen delen. En die waarderen dat de Stijlzoekers zeggen waar het op staat, ook als anderen het daar misschien niet mee eens zijn. Stijlzoekers gaan ervoor in het leven: zowel in hun werk, als in hun vrije tijd worden ze graag geprikkeld, en zoeken ze de uitdaging op. Verveling is niet aan hen besteed. Liever besteden ze hun tijd aan sporten en feesten. Gáán!
3.3.2 De vraag
De vraag kan opgesplitst worden in enerzijds de vraag vanuit de bezoeker van buiten het eiland en anderzijds de inwoner, die in de eigen gemeente ook gebruik maakt van dagrecreatieve en horecavoorzieningen.
Bezoekers van buiten het eiland zijn voor 91% verblijfsgasten, maar bestaat voor 9% ook uit dagrecreanten. Beide bezoekersgroepen lijken qua leefstijlen sterk op elkaar. De avontuurzoekers en verbindingszoekers zijn sterk oververtegenwoordigd onder de bezoekers aan Vlieland en vormen grote groepen (samen bijna de helft van de bezoekers). Plezierzoekers en harmoniezoekers zijn sterk ondervertegenwoordigd en vormen hele kleine groepen.
Bezoekers aan Vlieland zijn daarmee in grote mate mensen die op zoek zijn naar een bijzondere, unieke beleving, met aandacht voor natuur en cultuur, die best back-to-basic mag zijn (de avontuurzoeker); of juist bezoekers die op zoek zijn naar een gemoedelijke, knusse sfeer, genietend van de natuur en bijvoorbeeld laagdrempelig museumbezoek (de verbindingszoeker).
Het profiel van de inwoners is wat minder uitgesproken en lijkt veel op het Nederlands gemiddelde. Wel zien we dat juist de plezierzoeker de grootste groep vormt, en licht oververtegenwoordigd is ten opzichte van het Nederlands gemiddelde.
De avontuurzoeker is juist een relatief wat kleinere groep dan gemiddeld.
3.3.3 Het aanbod
Veel verblijfsrecreatie op Vlieland, rekening houdend met de capaciteit (dus het aantal slaapplaatsen), is aantrekkelijk voor de avontuurzoeker. Dat heeft voor een deel te maken met de omvang van Kampeerterrein Stortemelk, die een sterke aantrekkingskracht heeft op de avontuurzoeker onder andere vanwege de natuurlijke en avontuurlijke ligging, de unieke boshuisjes, en de anders-dan-anders programmering van De Bolder. Ook de plezierzoeker en inzichtzoeker vinden relatief veel aantrekkelijk aanbod op het eiland, ook, onder andere op Kampeerterrein Stortemelk. De overige leefstijlen vinden maar beperkt aantrekkelijk aanbod. Bij de verbindingszoekers gaat het wel om veel voorzieningen, maar om relatief weinig bedden (veelal kleinschalige, laagdrempelige en eenvoudige voorzieningen in de vorm van vakantiewoningen en B&B ’s).
De natuur is een zeer belangrijke reden om het eiland te bezoeken en buitenrecreatie in de natuur vormt dan ook een zeer belangrijk deel van het dagrecreatief aanbod. Qua buitenrecreatie en natuurbeleving biedt Vlieland waarschijnlijk voor alle doelgroepen aantrekkelijk aanbod, maar de ongereptheid en omvang van het natuurlijk aanbod, de mogelijkheid om te struinen en tegelijkertijd de aanwezigheid van een goed netwerk aan wandel en fietspaden, de bijzondere natuur en aanwezigheid van een grote diversiteit aan flora en fauna zorgt dat de natuur op het eiland in ieder geval een grote aantrekkingskracht heeft op de avontuurzoeker en inzichtzoeker. Als we kijken naar het betaalde dagrecreatief aanbod (musea, het zwembad, outdoorbedrijven, escaperoom etc.), dan zien we het grootste aantrekkelijke aanbod voor de verbindingszoeker en rustzoeker. De voorzieningen zijn veelal herkenbaar, laagdrempelig, toegankelijk, niet te nieuw, te uitdagend of te spannend. De avontuurzoeker en stijlzoeker vinden daarin juist minder aantrekkelijk aanbod. Zij zijn op zoek naar unieke, streekeigen of vernieuwende en eigentijdse belevingen.
Tot slot kent Vlieland een relatief divers horeca aanbod met veel aanbod voor de plezierzoeker, verbindingszoeker, inzichtzoeker en stijlzoeker. Het horeca-aanbod wordt namelijk gekleurd door waarden als gezelligheid en samen genieten, waarin de éne horecazaak een meer eigentijdse ervaring biedt dan de andere, afgewisseld met enkele culinaire ervaringen wat de inzichtzoeker of stijlzoeker met name kan waarderen.
De aantrekkelijkheid voor de verschillende leefstijlgroepen van verblijfsrecreatie, dagrecreatie en horeca verschilt dus van elkaar.
3.3.4 Vraag en aanbod
Als we de vraag en het aanbod tegen elkaar afzetten zijn er een aantal opvallendheden:
–De avontuurzoeker vormt een zeer grote bezoekersgroep en vindt veel verblijfsrecreatief aanbod (vooral in ‘het seizoen’ op de kampeerterreinen; buiten het kampeerseizoen is er veel minder aanbod voor de avontuurzoeker, terwijl de avontuurzoeker nog steeds een grote bezoekersgroep vormt). De avontuurzoeker vindt verder maar weinig dagrecreatief aanbod en horeca, maar zal de uitgestrekte natuur met veel struinmogelijkheden juist wel enorm waarderen.
–De verbindingszoeker vormt ook een grote groep bezoekers. Zij vinden relatief veel aantrekkelijk dag- en horeca-aanbod. Daarentegen vindt deze leefstijl relatief weinig aantrekkelijk aanbod in de verblijfsrecreatie.
–Voor de inzichtzoeker is het aanbod goed voorzien in relatie tot de vraag.
3.4 Draagkracht van Vlieland
3.4.1 Conclusies sociale draagkracht
Op basis van een uitgevoerde enquête onder inwoners (2023) zien we dat meer inwoners (42%) vinden dat de voordelen van toerisme opwegen tegen de nadelen dan andersom (30%). Toch laat dit laatste percentage wel zien dat balans een aandachtspunt is.
De belangrijkste benoemde positieve punten die inwoners zien als gevolg van toerisme:
–Bezoekers zorgen voor een belangrijke bijdrage aan de lokale economie en werkgelegenheid.
–Bezoekers dragen bij aan de aanwezigheid van winkels en horeca.
–Bezoekers dragen bij aan de levendigheid en reuring op het eiland.
Bij jongere inwoners (die apart zijn benaderd voor een groepsgesprek) zien we dat deze voordelen nog iets vaker naar voren komen: zij geven aan dat juist het toerisme zorgt voor voorzieningen en reuring die jongeren ook zoeken. Zij zeggen dan ook dat het in de winter best iets drukker mag worden.
De belangrijkste negatieve effecten die inwoners zeggen te ervaren als gevolg van toerisme:
–Door toerisme is het moeilijker om aan een (koop)woning op het eiland te komen. Zeker voor jongeren is dit het geval.
–Door toerisme is het met pieken druk op de boot, de winkels en de fietspaden.
–De bezoeker, die in de ogen van de inwoners aan het veranderen is, laat meer overlastgevend gedrag zien (meer zwerfafval, meer brutaliteit, meer schade aan de natuur). Door jongeren wordt dit punt iets genuanceerd: zij geven aan dat ze deze verandering ook aan de wal zien gebeuren en dat het meer een verandering van de maatschappij is.
Een ruime meerderheid van de inwoners is van mening dat recreatie en toerisme niet verder aangemoedigd moet worden. Een groei van het aantal bezoekers zal tot wrijving leiden, vooral in het hoogseizoen. Vooral voor nieuwe verblijfsaccommodaties zien inwoners geen ruimte meer. 4 op de 5 inwoners vindt dat de gemeente zich moet inzetten op het behoeden van het kleinschalige karakter van Vlieland. Bijna net zo belangrijke thema’s zijn het verbeteren van de leefbaarheid en het woongenot voor inwoners en het beschermen en behouden van de natuur/de groene omgeving. Jongeren geven expliciet aan dat er meer ‘reuring’ mag zijn op Vlieland in het laagseizoen.
3.4.2 Conclusies fysieke draagkracht (balanstafel)
Over de fysieke aspecten van draagkracht zijn veelal geen hele specifieke, op Vlieland toegespitste, data beschikbaar. Daarom organiseerden we een ‘balanstafel’. Tijdens deze balanstafel zijn we in gesprek gegaan met beleidsmakers en andere betrokkenen die kennis en expertise hebben van één of meerdere domeinen van de fysieke leefomgeving op Vlieland (zie bijlage voor de genodigden). Bij hetontbreken van harde data, is met deze experts zo goed als mogelijk een inschatting gemaakt of de draagkracht van de fysieke leefomgeving, als gevolg van toerisme, in de huidige situatie wordt overschreden.
Toerisme en recreatie veroorzaken volgens de experts geen structureel hoge druk op de meeste aspecten van de leefomgeving, behalve als het gaat om de volgende aspecten, waar veelal wel hoge druk wordt ervaren:
–De woningmarkt:
•Door de unieke en aantrekkelijke ligging van Vlieland is het eiland erg in trek. Woningtekort is een landelijk probleem, maar op Vlieland speelt dit nog net wat sterker. Het is daarom herkenbaar dat het voor inwoners, en vooral starters, heel lastig is om een betaalbare woning te vinden.
•De ontwikkeling dat ondernemers woningen opkopen om hier tijdelijk personeel te huisvesten, leidt tot extra moeilijke toegang voor inwoners van het eiland tot de woningmarkt én soms overlast. Ook neemt tijdelijk personeel niet altijd deel aan het sociale leven, wat zorgt voor minder sociale samenhang op het eiland.
•Het komt voor dat mensen van buiten het eiland een (niet-recreatieve) woning als tweede woning kopen op het eiland en die ook dusdanig gebruiken. Dat mag niet, maar is lastig te controleren en juridisch vast te stellen
2In de Regiodeal is er de ambitie opgesteld om hier gezamenlijk op de Waddeneilanden wat aan te gaan doen. Dit speelt namelijk niet alleen op Vlieland.
.
–Retail: de laatste twintig jaar zijn een aantal basisvoorzieningen van het eiland verdwenen: zoals een slager, groentezaak, doe het zelf zaak. In de plaats zijn vele winkels gekomen die zich richten op toeristen. Door de hoge prijzen zouden inwoners daar veel minder heen gaan, terwijl zij voor een aantal basisvoorzieningen niet meer op het eiland terecht kunnen. Deze ontwikkeling is ‘aan de wal’ waarschijnlijk ook zichtbaar, maar door het eilandkarakter (men kan niet even makkelijk naar een gemeente of stad verderop gaan) is de impact op Vlieland groter.
–Mobiliteit:
•Als autoluw eiland heeft Vlieland nauwelijks problemen als gevolg van gemotoriseerd verkeer en bijbehorende parkeerproblemen (voor zover die bestaan worden die vooral veroorzaakt door inwoners en busjes van leveranciers of dienstverleners). Wel leidt de verwachting van bezoekers (‘er zijn toch geen auto’s op Vlieland’) soms tot onbegrip. Er zou mogelijk winst te behalen zijn via betere communicatie: het eiland is ‘shared space’ en we moeten de wegen met elkaar delen.
•De openbare ruimte wordt soms verstoord door verkeerd geparkeerde fietsen.
•De toename van bakfietsen en hondenkarren vraagt om brede gebruikszones, terwijl veel fietspaden op het eiland smaller zijn. Tegelijkertijd is de experts niet bekend dat dit geleid heeft tot ongevallen en pleit geen van de experts voor verbreding van de fietspaden, mede vanwege de mogelijke aantasting van natuur- en landschapswaarden en het risico dat mensen alsnog harder gaan rijden.
–Natuur: Er is volgens de experts nog geen sprake van dat toeristisch gebruik een onredelijke druk op de natuur op het eiland leggen. Er is wel sprake van piekdrukte in het hoogseizoen, die af en toe zorgt voor verstoring. Daarbij zorgt de toenemende actieradius van elektrische vervoersmiddelen (e-bikes e.d.) op het eiland voor meer drukte aan de westkant van het eiland wat tegen de huidige recreatiezonering in gaat. Ook is er af en toe verstoring door mensen die bijvoorbeeld de hoogwatervluchtplaats voor vogels betreden terwijl dit niet is toegestaan, of jonge zeehonden dichtbij benaderen. Op dit moment is de verstoring nog niet heel zorgelijk, het vraagt wel om aandacht in de toekomst, vooral via communicatie richting bezoekers.
3.6 Actualiteiten en trends
3.6.1 Personeelshuisvesting
Personeelstekort is een landelijke trend, maar speelt mede door de problemen rondom huisvesting nog sterker op Vlieland: tijdelijk personeel moet geschikte woonruimte kunnen vinden op het eiland om er te kunnen werken. Op Vlieland lijken bewoners en ondernemers daarmee soms te ‘concurreren’ om de schaarse woonruimte op het eiland. Ondernemers zoeken naar plekken om in het hoogseizoen tijdelijk personeel te kunnen huisvesten wat druk uitoefent op de lokale woningmarkt. In combinatie met geïnteresseerde nieuwkomers van buiten het eiland die graag op het eiland willen wonen, leidt dit tot stijgende prijzen.
3.6.2 Relevante trends
Hieronder staan de voor Vlieland meest relevante trends als het gaat om toerisme:
–Vergrijzing zorgt voor toename binnenlands toerisme in de laag-en schouderseizoenen
Volgens een analyse door ABN-AMRO (2023) neemt door de vergrijzing en groeiende welvaart van 55-plussers hun belang voor de toeristische sector toe. Ook is deze oudere doelgroep niet gebonden aan schoolvakanties, waardoor zij vaak vakanties boeken buiten het hoogseizoen. Het voorseizoen is bij hen bijvoorbeeld meer in trek dan het hoogseizoen.
–Duurzaamheid wordt steeds belangrijker bij vakanties
Slechts 18% van de Nederlanders vindt duurzaamheid tijdens vakanties onbelangrijk en maar liefst driekwart van de Nederlanders is bereid om in de toekomst duurzamer op vakantie te gaan. Dit geldt ook voor de bezoekers aan Vlieland. In het gastenonderzoek uit 2022 gaf maar liefst 30% aan dat ze zelfs de keuze voor de vakantie erdoor laten bepalen. De overige respondenten vonden het bijna allemaal ook belangrijk, maar laten hun keuze voor de bestemming, de accommodatie of activiteiten er minder of niet door beïnvloeden.
–Vers, lokaal en biologisch. Streekproducten in trek.
Al een aantal jaren zien we dat men steeds meer waarde hecht aan verse, lokale producten, of producten die biologisch geteeld zijn. Het Waddengebied staat, naast de natuurlijke en (cultuur)historische waarden, ook bekend om haar Waddenproducten. Deze streekproducten vertellen over de bodem waar- en de middelen waarmee- de producten worden grootgebracht, de weersinvloeden, de historie van het gebruik van producten in lokale/regionale gemeenschappen, de smaak en het gebruik ervan in oude en nieuwe recepten.
–Gemiddelde bestedingen op Vlieland stijgen, maar minder sterk dan de inflatie
Het Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd deed van 1 april 2022 tot 1 maart 2023 een onderzoek naar de bezoeker van Vlieland. Dit onderzoek werd ook jaarlijks tussen 2016 en 2019 uitgevoerd. Uit het meest recente gastenonderzoek blijkt dat de gemiddelde bestedingen op Vlieland stijgen. Zowel de totale uitgaven als de uitgaven voor de verblijfsaccommodatie zijn gestegen ten opzichte van 2019. De totale uitgaven waren in 2019 €72 per persoon per dag. In 2023 is dit €80,02. Zowel in 2019 als in 2023 waren de totale uitgaven per persoon per dag voor de bezoeker aan Vlieland hoger dan voor de bezoeker aan Terschelling (€55,- in 2019 en €69,84 in 2023). De procentuele stijging van de totale uitgaven ligt voor Vlieland (11%) wel lager dan voor Terschelling (27%) (Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd, 2023). Opvallend is daarbij ook dat de inflatie in 2022 voor consumentenbestedingen gemiddeld in Nederland op ongeveer 10% lag (in de jaren daarvoor telkens tussen de 2 en 3%). De gemiddelde bestedingen zijn dus minder hard gestegen op Vlieland dan de gemiddelde inflatie op Vlieland.
–Impact klimaatverandering op de Wadden
Sinds het begin van de vorige eeuw is de zeespiegel met 15 cm gestegen. Door klimaatverandering en de stijgende temperatuur op aarde zet het zeewater uit. Dit heeft een direct verband met kustbescherming en ruimtelijke ordening aangezien het stijgende water zorgt voor onder andere kusterosie: stranden en duinen verdwijnen in het opkomende water. Naast dat dit invloed heeft op de veiligheid van bewoners en de economische functies van het landschap, gaat ook de waarde van het landschap en de natuur verloren zonder kustrisicomanagement (Waddenzee Werelderfgoed, z.d.).
4 Speerpunten en strategie
4.6 Uitgangspunten en randvoorwaarden
4.6.1 Feitelijkheden in kaart brengen
Uit de inventarisatie en analyses komen een aantal gevoeligheden naar voren. Een aantal sentimenten die sterk leven bij inwoners en/of andere stakeholders. Het is niet altijd mogelijk te verifiëren of deze sentimenten op daadwerkelijke feitelijke waarnemingen berusten (bijv. zijn er daadwerkelijk meer autobewegingen, is het gedrag van bezoekers daadwerkelijk veranderd) en/of dat deze waarnemingen niet specifiek op Vlieland van toepassing zijn, maar een algehele trend.
Voor een deel kunnen we dit oplossen door een aantal feitelijkheden toe te voegen in de analyse (op basis van beschikbare gegevens), voor een deel kan het onderdeel worden van het uitvoeringsplan, om zo een aantal zaken in kaart te brengen/te monitoren, om de feitelijke kennisbasis verder te voeden.
4.6.2 Samenwerking
Vlielanders, de gemeente, ondernemers en organisaties: we hebben elkaar allemaal nodig om dit toeristisch beleid te laten slagen. We streven samenwerking na in elk van de beschreven speerpunten. In de uitwerking van het actieprogramma zal dit ook tot uiting komen.
4.6.3 De passende gast
Bij de totstandkoming van dit beleid is met de klankbordgroep gesproken over de vraag wat de ‘passende doelgroep’ is. Welke doelgroep past het beste bij Vlieland, bij het eiland, het aanbod op het eiland en haar inwoners? Gezamenlijk zijn we gekomen tot de volgende drie doelgroepen (zie ook paragraaf 3.2.1 voor een korte toelichting):
–Verbindingszoeker
De verbindingszoeker is zowel onder de bezoekers als inwoners een relatief grote groep. Deze doelgroep vindt genoeg aantrekkelijk dag-, verblijf- en horeca aanbod op het eiland en is geïnteresseerd in de verhalen en de achtergronden van het eiland en zal zich betrokken opstellen.
–Inzichtzoeker
De inzichtzoeker is een relatief grote groep onder de bezoekers. Er is genoeg aantrekkelijk aanbod voor deze doelgroep. De groep is intrinsiek gemotiveerd in de achtergronden van Vlieland, de verhalen, de cultuur- en de natuur en past dus ook goed bij de waarden van het eiland.
–Avontuurzoeker
De avontuurzoeker is onder bezoekers veruit het grootst en sterk oververtegenwoordigd, ook is er veel aantrekkelijk verblijfsrecreatief aanbod voor deze doelgroep (vooral op de in het hoogseizoen geopende accommodaties Kampeerterrein Stortemelk en Natuurkampeerterrein de Lange Paal). Qua dagrecreatie en horecabedrijven vindt deze doelgroep beperkt aantrekkelijk aanbod op Vlieland. Wel kent Vlieland uitgestrekte natuur met de mogelijkheid om te struinen, wat zeer aantrekkelijk is voor deze doelgroep.
Bijlage 1: Vraag en aanbod
Via het gastenonderzoek kennen we het profiel van de bezoeker aan Vlieland volgens de doelgroepsegmentatie van de Leefstijlvinder. In deze bijlage gaan we specifieker in op hoe het leefstijlprofiel van de bezoeker aan het eiland zich verhoudt tot voor welke doelgroepen het aanbod vooral aantrekkelijk is. We focussen ons hierbij op de verblijfsrecreant, vanwege het belang (in aantallen) van deze groep, maar kijken ook naar het profiel van de inwoner en de dagrecreant.
Bezoekers en inwoners in beeld
Figuur 1: Leefstijlprofiel van de verblijfsbezoeker aan Vlieland t.o.v. het gemiddelde van de binnenlandse verblijfsbezoeker (Bezoekersonderzoek Vlieland, 2023; CVO, 2020).
Wat valt op?
–De grootste groepen verblijfsrecreanten op Vlieland zijn de avontuurzoekers en verbindingszoekers. De plezierzoekers en harmoniezoekers zijn de kleinste groepen.
–De avontuurzoekers en verbindingszoekers zijn daarbij ook nog eens sterk oververtegenwoordigd t.o.v. het Nederlands gemiddelde.
Daarmee heeft de verblijfsrecreant aan Vlieland (met 91% van de bezoekers een veel grotere groep dan de dagrecreanten) een vrij uitgesproken profiel. Opvallend is dat we bij de dagrecreant (niet in de figuur opgenomen) een vergelijkbaar profiel zien. Bezoekers aan Vlieland zijn daarmee in grote mate mensen die op zoek zijn naar een bijzondere, unieke beleving, met aandacht voor natuur en cultuur, die best back-to-basic mag zijn (de avontuurzoeker); of juist bezoekers die op zoek zijn naar een gemoedelijke, knusse sfeer, genietend van de natuur en bijvoorbeeld een museumbezoek (de verbindingszoeker).
Op leefstijlvinder.nl is ook het profiel van de inwoners van Vlieland terug te vinden. Volgens deze website lijkt dit profiel grotendeels op die van het Nederlands gemiddelde, maar is juist de plezierzoeker de grootste groep en ook nog eens licht oververtegenwoordigd ten opzichte van het Nederlands gemiddelde. De avontuurzoeker is juist wat kleiner dan gemiddeld (zie onderstaande figuur).
Figuur 2: Leefstijlkleuring van de inwoner van Vlieland t.o.v. het Nederlands gemiddelde.
Aanbod
Voor welke leefstijlen is het aanbod op Vlieland vooral aantrekkelijk? Daarvoor is door het Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd gekeken welke beleving wordt aangeboden en bij welke leefstijlen dat past. Voor horeca en verblijfsrecreatie is daarvoor een online leefstijlscan verzonden aan ondernemers, die is gecontroleerd met website bezoek en soms fysiek bezoek. Aanvullend heeft het bureau nog bezoeken op het eiland afgelegd aan de bedrijven zelf voor overige categorieën aanbod en bedrijven die niet op de scan hebben gereageerd. In een interne werksessie zijn alle bedrijven die deel uit maken van het onderzoek besproken door het projectteam van het bureau.
In totaal zijn 63 voorzieningen van een leefstijlkleuring voorzien. Dit is 72% van het totale aangeschreven aanbod (87 voorzieningen) dat mee is genomen in het onderzoek
7Enkele bedrijven vielen buiten de afbakening van het onderzoek. Dit gaat om dagrecreatieve bedrijven die fungeren als intermediair, evenementen en voorzieningen met beperkte toeristische beleving (lessen, coaching e.d.). Ook zijn vakantiewoningen
.
Tabel 1: Overzicht aantal en percentage deelgenomen voorzieningen per deelsector
Deelsector
Aantal deelgenomen voorzieningen
Totaal aantal voorziening en die benaderd zijn
% deelname
Verblijfsrecreatie (inclusief vakantie woningen)
30
49
61%
Horeca
15
20
75%
Dagrecreatie
18
18
100%
Totaal
63
87
72%
Verblijfsrecreatie
Hieronder beschrijven we de aanbodanalyse van het verblijfsrecreatieve aanbod op Vlieland. Er zijn 30 voorzieningen (inclusief 15 vakantiewoningen) van een leefstijlkleuring voorzien. NB daarmee zijn de vakantiewoningen ondervertegenwoordigd in het onderzoek, aangezien er in totaal ongeveer 266 bekend zijn. In paragraaf 1.5.3 zeggen we daar wat meer over. De hieronder staande gegevens gaan enkel uit van de onderzochte accommodaties.
Hieronder geven we de ‘kleuring’ van het aanbod (voor wie is het aanbod voornamelijk aantrekkelijk?) weer, waarbij we rekening houden met de capaciteit. De totale capaciteit van de door ons onderzochte bedrijven is 5.215 slaapplaatsen, waarvan ongeveer twee-derde wordt verzorgd door kampeerterrein Stortemelk. Dit kampeerterrein weegt dus relatief zwaar mee in de kleuring.
Figuur 3: Leefstijlprofiel verblijfsrecreatie naar capaciteit (aantal slaapplaatsen) en aantal bedrijven per leefstijl (één bedrijf kan aantrekkelijk zijn voor meerdere leefstijlen).
Wat valt op?
–Bijna de helft van het aanbod, gekeken naar het aantal slaapplaatsen, is aantrekkelijk voor de avontuurzoeker (45%). Dat komt mede door de ‘kleuring’ van Stortemelk, die mede aantrekkelijk is voor deze groep, maar ook op vier andere accommodaties is aantrekkelijk aanbod te vinden. Belangrijk om op te merken is dat er in het laagseizoen, wanneer de kampeerterreinen gesloten zijn, maar heel weinig aantrekkelijk aanbod is voor de avontuurzoeker.
–Ook voor de inzichtzoeker is er veel aantrekkelijk aanbod te vinden, verspreid over veel (18) bedrijven, vooral bij hotels (die daarnaast ook vooral voor de stijl- en verbindingszoeker aantrekkelijk aanbod hebben).
–Voor de overige groepen vinden we maar beperkt aantrekkelijk aanbod. Bij de verbindingszoekers gaat het wel om veel voorzieningen, maar om relatief weinig bedden.
Dagrecreatie
In dit onderzoek zijn achttien dagrecreatieve bedrijven van een leefstijlkleuring voorzien.
Figuur 4: Verdeling leefstijlkleuring dagrecreatieve bedrijven en aantal bedrijven per leefstijl (één bedrijf kan aantrekkelijk zijn voor meerdere leefstijlen).
Wat valt op?
–We zien een relatief divers aanbod, met het grootste aantrekkelijke aanbod voor de verbindingszoeker en de rustzoeker. Beide groepen hebben ook redelijk wat bedrijven om ‘uit te kiezen’.
–De avontuurzoeker en stijlzoeker vinden relatief minder aantrekkelijk aanbod.
De belangrijkste dagrecreatieve activiteiten op Vlieland vallen binnen de paraplutermen buitenrecreatie en natuurbeleving. Vooral wandelen en fietsen wordt veel gedaan op het eiland. Qua buitenrecreatie en natuurbeleving biedt Vlieland waarschijnlijk voor alle doelgroepen aantrekkelijk aanbod, maar de ongereptheid en omvang van het natuurlijk aanbod, de mogelijkheid om te struinen en tegelijkertijd de aanwezigheid van een goed netwerk aan wandel en fietspaden, de bijzondere natuur en aanwezigheid van een grote diversiteit aan flora en fauna zorgt dat de natuur op het eiland in ieder geval een grote aantrekkingskracht heeft op de avontuurzoeker en inzichtzoeker.
Horeca
Tot slot beschrijven we de aanbodanalyse van het horeca-aanbod op Vlieland. Er zijn 15 bedrijven van een leefstijlkleuring voorzien.
Figuur 5: Verdeling leefstijlen horeca en aantal bedrijven per leefstijl (één bedrijf kan aantrekkelijk zijn voor meerdere leefstijlen).
Wat valt op?
–Ook hier zien we een relatief divers aanbod, met vooral veel aanbod voor plezierzoeker, verbindingszoeker, inzichtzoeker en stijlzoeker.
–De rustzoeker heeft zeer beperkt aantrekkelijk aanbod.
Vraag t.o.v. aanbod
In deze paragraaf zetten we vraag en aanbod tegen elkaar af: sluit de aangeboden beleving in het aanbod aan bij het profiel van de gast? Dit doen we voor verblijfsrecreatie, dagrecreatie en horeca apart. Vanwege de grote omvang van de groep, kijken we hierbij aan de vraagkant in eerste instantie vooral naar het profiel van de verblijfsrecreant. Aanvullend kijken we (bij dagrecreatie en horeca) of een analyse met de profielen van dagrecreanten of de Vlielanders zelf belangrijke verschillen laten zien; als dat geval is, benoemen we dat.
Verblijfsrecreatie
Figuur 6: Vraag-en aanbodvergelijking van het leefstijlprofiel van de verblijfsbezoeker t.o.v. de kleuring van het verblijfsrecreatieve aanbod op index.
Leeswijzer: Figuur 1.14 laat het aanbod van verblijfsrecreatie op Vlieland zien, in relatie tot het leefstijlprofiel van de verblijfsrecreant. In de analyse is gebruik gemaakt van een index, waar een getal van 100 laat zien dat de verdeling van het aanbod ongeveer even groot is als de verdeling van de vraag. Scores boven de 100 (staven naar boven) duiden op relatief veel aanbod in relatie tot de vraag, scores onder de 100 juist op relatief weinig aanbod.
Wat valt op?
–Er is relatief vooral veel verblijfsrecreatief aanbod voor de plezierzoeker en avontuurzoeker, vooral in het kampeerseizoen. Bij beide groepen heeft dat voornamelijk te maken met de impact van de kleuring van Stortemelk, die zorgt voor een zeer groot deel van de bedden op Vlieland. Voor de plezierzoeker geldt daarbij dat de groep plezierzoekers aan Vlieland juist klein is. Bij de avontuurzoeker is dat niet het geval: die groep is juist ook heel groot op Vlieland.
–Er is relatief weinig aantrekkelijk aanbod voor de harmoniezoeker, verbindingszoeker, rustzoeker en stijlzoeker. Bij de verbindingszoeker heeft dat mede te maken met het feit dat deze groep ook een hoog aandeel van de totale bezoekersgroep is.
NB Ondervertegenwoordiging vakantiewoningen
Zoals vermeld zijn vakantiewoningen in dit leefstijlonderzoek ondervertegenwoordigd. Het kan dus zijn dat de vraag-aanbodanalyse anders zou uitvallen als we wél de vakantiewoningen compleet in beeld hadden gehad. De onderzochte vakantiewoningen zijn voornamelijk aantrekkelijk voor de rustzoeker en inzichtzoeker. Mocht de aanname correct zijn dat dit voor de meeste overige (niet) onderzochte vakantiewoningen ook geldt (maar dat kunnen we niet verifiëren), dan zou er iets meer ‘evenwicht’ ontstaan. Vraag en aanbod voor de rustzoeker zouden min of meer in evenwicht zijn, en het relatieve ‘overaanbod’ voor de avontuur- en plezierzoeker neemt wat af. Het ‘overaanbod’ voor de inzichtzoeker (die zeer beperkt was) neemt iets toe.
Dagrecreatie (zonder natuur!)
Figuur 7: Vraag-en aanbodvergelijking van het leefstijlprofiel van de verblijfsbezoeker t.o.v. de kleuring van het dagrecreatieve aanbod op index.
Wat valt op?
–Er is relatief veel dagrecreatief aanbod voor de plezier- en harmoniezoeker ten opzichte van de verblijfsrecreant. Dat komt mede omdat deze beide groepen relatief kleine groepen zijn onder de verblijfsrecreanten, terwijl er relatief veel aanbod is. Ook voor de rustzoeker is er relatief veel aanbod.
–Er is juist relatief weinig aanbod voor de avontuur- en stijlzoeker. De avontuurzoeker vormt ook een grote groep bezoekers op het eiland.
Kijken we naar het profiel van de dagrecreanten, dan krijgen we ongeveer dezelfde uitkomsten in de vraag-aanbodanalyse. Omdat inwoners een ander gemiddeld leefstijlprofiel hebben, zien we daar het ‘overaanbod’ voor de plezier- en harmoniezoeker wegvallen (onder inwoners zijn deze groepen relatief groter).
Horeca
Figuur 8: Vraag-en aanbodvergelijking van het leefstijlprofiel van de verblijfsbezoeker t.o.v. de kleuring van het horeca aanbod op index.
Wat valt op?
–Ten opzichte van het profiel van de verblijfsgasten zien we, net als bij de dagrecreatie, relatief veel aanbod voor (vooral) de plezierzoeker en de harmoniezoeker. Bij horeca zien we ook veel aanbod voor de stijlzoeker.
–Voor de avontuur- en rustzoeker is het aanbod in relatie tot de vraag relatief nog beperkt aanwezig.
Zouden we de vergelijking maken met de dagbezoeker, dan kunnen we vergelijkbare conclusies trekken. Net als bij de dagrecreatie zien we bij de horeca wel een verschil als we de vergelijking zouden maken met het profiel van de inwoners van Vlieland. Dan zien we juist relatief veel aanbod voor avontuur-, stijl- en inzichtzoekers.
Bijlage 2: Gesproken personen en organisaties
Naam contactpersoon
Organisatie
Toeristisch Platform Vlieland
Rederij Doeksen
Visit Wadden / Merk Fryslan
School de Jutter
Stichting Great Wide Open
Vereniging Huiseigenaren
Noordzeeduinen
Staatsbosbeheer Vlieland
Jachthaven Vlieland
VVV Vlieland
OVV
Kampeerterrein Stortemelk
Kampeerterrein Stortemelk
Bijlage 3: Genodigden klankbordgroep
Naam
Staatsbosbeheer Vlieland
Jachthaven Vlieland
VVV Vlieland
OVV
TPV
Winkeliers
VHNV / Stichting Ankerplaats
Hoteliers
Kampeerterrein Stortemelk
15- 30 jarige
30- 65 jarige
65-plusser
Bijlage 4: Genodigden balanstafel
Naam
Staatsbosbeheer Vlieland
Ynbusiness/Toerisme
Alliantie Friesland
Rederij Doeksen
Gemeente Vlieland
Gemeente Vlieland
Gemeente Vlieland
Rijkswaterstaat Noord-Nederland
Gemeente Vlieland
Bijlage 5: SWOT-analyse
Sterktes
–Toerisme onlosmakelijk verbonden met het eiland.
Toerisme is van groot belang voor Vlieland; het zorgt voor verreweg het grootste deel van de werkgelegenheid, zeker als de indirecte werkgelegenheid ook wordt meegerekend. Dat toerisme belangrijk is, staat ook op geen enkele wijze ter discussie.
–Unieke propositie.
Als autoluw en kleinschalig Waddeneiland met heel veel natuur en een lokaal karakter heeft Vlieland een bijzondere, bijna unieke propositie. Deze wordt daadwerkelijk uniek door het ‘Vlielandgevoel’; een niet makkelijk ‘vast te grijpen’, maar door gasten en stakeholders breed gedeeld gevoel wat ontstaat bij een verblijf op Vlieland.
–Trouwe en tevreden gast.
Vlieland kent een enorm hoog aandeel (79%) herhaalbezoekers. Veel gasten komen regelmatig naar het eiland terug. De tevredenheid onder gasten is gemiddeld heel hoog te noemen.
–Vitale verblijfsrecreatieve bedrijven voor meerdere doelgroepen De verblijfsrecreatieve bedrijven op Vlieland zijn (zeer) vitaal. Van de onderzochte bedrijven in het vitaliteitsonderzoek uit 2019 scoorde het merendeel (zeer) positief op zowel kwaliteit als perspectief. Daarnaast is er, mede door de vele capaciteit op de twee kampeerterreinen ook nog voldoende aanbod voor mensen met verschillend gevulde portemonnees.
–Speelveld wordt bepaald door kleinschalige, Vlielandse bedrijven
Het toeristisch aanbod bestaat grotendeels door kleinschalige, Vlielandse bedrijven. Daarmee is het aanbod echt ‘Vlielands’ en authentiek. Het versterkt het ‘Vlielandgevoel’ en zorgt ervoor dat de ondernemers nog een heel sterke binding hebben met Vlieland.
Zwaktes
–Seizoensgebonden karakter brengt personele uitdagingen met zich mee
Er ligt een duidelijke piek in bezoekersaantallen aan Vlieland in de zomermaanden. De bezoekersaantallen in de wintermaanden maken het lastiger om jaarrond personeel aan te nemen.
–De samenwerking rondom informatievoorziening en marketing is nog niet optimaal
Zowel het Toeristisch Platvorm Vlieland (TPV), als de VVV houdt zich bezig met eilandmarketing, zij het formeel in een andere fase van de customer journey. Toch kan dit verschil ook tot verwarring leiden bij bezoekers (die zich van deze verschillende rollen niet bewust zijn) en is het volgens meerdere stakeholders ook geen optimale situatie.
Het draagvlak voor toerisme onder inwoners staat onder druk Alhoewel de Vlielanders duidelijk de voordelen en het belang zien van toerisme, zien zij ook duidelijk de nadelen en zijn er zorgen, o.a. over overlast a.g.v. drukte en veranderend gedrag van bezoekers, prijsstijgingen, maar vooral ook de mogelijkheid om op het eiland te wonen.
–Autoluwheid vraagt om aandacht
Een veel gehoord sentiment is de vraag hoe ‘autoluw’ Vlieland daadwerkelijk nog is. Volgens sommigen nemen verkeersbewegingen van auto’s toe en tast dit het karakter van het eiland aan.
–Prijs-kwaliteitverhouding onder druk
De trouwe, tevreden bezoeker aan het eiland, die ‘toch wel komt’, leidt volgens veel stakeholders tot een zekere ’luiheid’: te weinig kwaliteit en diversiteit in relatie tot de (hoge) gevraagde prijzen.
–Openstelling in laagseizoen beperkt.
In het laagseizoen zijn veel (met name horeca-)voorzieningen slechts beperkt geopend. Omdat de openstelling in het laagseizoen beperkt is stuit de bezoeker in deze periode vaak op een dichte deur. Ook is het voorzieningenniveau voor de inwoner hierdoor beperkt.
Kansen
–Gasten vinden duurzaamheid belangrijk
Gasten aan Vlieland vinden duurzaamheid relatief belangrijk en baseren daar deels hun keuze op. Tegelijkertijd wordt door veel stakeholders gezien dat inzetten op duurzaamheid, gezien de ligging van het eiland, een ‘must’ is en een kans is om het eiland te onderscheiden.
–Lokale producten
Er wordt steeds meer waarde gehecht aan verse, lokale of biologisch geteelde producten. Vlieland kent de nodige streekproducten (Fortuna Vlieland bier, Vlielander zeewierkaas, cranberries, en vis en schaal- en schelpdieren). Visit Wadden heeft het programma Waddengastronomie, waar nog meer zichtbaarheid voor kan komen.
–De Vlielandse opgave sluit aan bij Fries beleid
De gemeente Vlieland ziet toerisme nadrukkelijk graag in balans met de leefomgeving en als middel om maatschappelijke doelen te bereiken. Daarmee sluit het perfect aan op de ambities van het Friese beleid, waarmee afstemming gevonden kan worden.
–Vergrijzing zorgt voor toename binnenlands toerisme in de laag-en schouderseizoenen
55-plussers gaan er steeds vaker op uit. De vakantiebestedingen van deze groep zullen naar verwachting tussen 2015 en 2027 verdubbelen. Ook is deze oudere doelgroep niet gebonden aan schoolvakanties, waardoor zij ook vaak vakanties boeken buiten het hoogseizoen. Het voorseizoen is bij hen bijvoorbeeld meer in trek dan het hoogseizoen. Voor Vlieland ligt een kans om zich te richten op deze leeftijdscategorie in de laag- en schouderseizoenen om het toeristisch seizoen te verbreden.
Bedreigingen
–Tekort aan personeel in relatie tot huisvesting
Het is heel lastig om aan personeel te komen op Vlieland. Dat is een landelijke trend, maar speelt mede door de problemen rondom huisvesting nog sterker op Vlieland.
–Komst van een ander soort gast
Door de komst van een ‘ander soort gast’ aan Vlieland (veel vermogender) ontstaan prijsstijgingen en ontstaat er een ander soort, minder respectvol, gedrag van gasten, zo is de sterk gedeelde beleving van inwoners en stakeholders. Het roept de vraag op wat voor soort gast Vlieland wil ontvangen.
Wegblijven van de jongeren
Mede door de prijsstijgingen zien sommige stakeholders dat de toegankelijkheid voor jongere generaties onder druk komt te staan en er vergrijzing ontstaat onder de bezoekersgroep.
–Klimaatverandering
Door klimaatverandering en de stijgende temperatuur op aarde stijgt de zeespiegel. Stranden en duinen verdwijnen in het opkomende water. Het unieke karakter van de Waddenzee dreigt uiteindelijk ook aangetast te worden.
–Toename elektrische fietsen
De toename van elektrische fietsen brengt extra uitdagingen met zich mee, die mogelijk om antwoorden vragen; het gaat om verschillende snelheden tussen gebruikersgroepen op smalle fietspaden (veiligheidsissues) en de extra actieradius van bezoekers, die leidt tot mogelijk meer verstoring in kwetsbare gebieden.
–Opkopen Vlielands vastgoed door vermogende buitenstaanders
Een veel gehoord sentiment is dat veel Vlielandse (vakantie)huizen worden opgekocht door vermogende mensen die er grotere/luxere vakantiewoningen van maken en deze danwel uitsluitend zelf gebruiken, danwel voor hoge prijzen verhuren. Het tast de toegankelijkheid van het Vlieland voor mensen met een mindere portemonnee mogelijk aan.