Beleidsplan aanpak Mensenhandel Gemeente Utrechtse Heuvelrug

2.3.1 Seksuele uitbuiting

Seksuele uitbuiting gebeurt wanneer iemand onder dwang seksuele diensten moet verrichten. De gedwongen seksuele handelingen moeten worden verricht tegen betaling van geld of andere vergoedingen zoals onderdak of eten, of de belofte daarvan. De uitbuiter wordt er financieel beter van en krijgt de opbrengsten of een deel ervan. Bij deze uitbuiting wordt gebruik gemaakt van de kwetsbaarheid van het slachtoffer en/of zijn of haar ondergeschikte positie of het vertrouwen dat diegene heeft in de ‘dader’.

Seksuele uitbuiting is onder andere prostitutie en pornografie onder dwang en gedwongen seksuele dienstverlening. Dat kan bij iemand thuis zijn, in een hotel of club, in een massagesalon of in de entertainmentindustrie. De gedwongen seksuele diensten moeten worden geleverd aan onbekenden of juist aan bekenden. Ook uitbuiting door loverboys is mensenhandel. Hoewel de naam loverboy anders doet vermoeden, is hier niets ‘lieflijks’ aan. Veelal jonge meisjes of vrouwen worden door hun uitbuiter verliefd gemaakt, om vervolgens ofwel te worden misleid om te gaan werken als prostituee ofwel hiertoe te worden gedwongen. Stoppen met het werk wordt niet geaccepteerd. Seksuele uitbuiting kan ook voorkomen zonder fysiek contact met anderen. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand gedwongen wordt om seksuele diensten via de webcam te verrichten.

2.3.2 Arbeidsuitbuitin

Arbeidsuitbuiting is het gedwongen tewerkstellen van mensen, waarbij bovendien sprake is van een ernstige inbreuk op de lichamelijke of geestelijke integriteit en/of de persoonlijke vrijheid. Vaak zijn de omstandigheden waarin mensen worden gedwongen te werken zeer slecht: ingeperkte vrijheid, slechte huisvesting, onderbetaling, lange werkdagen, weinig rust en slechte arbeidsomstandigheden. Arbeidsuitbuiting wordt ook wel moderne slavernij genoemd. Door de dwang die wordt uitgeoefend hebben mensen geen vrije keuze, waardoor een eventuele instemming van het slachtoffer met de werkzaamheden niet meer ter zake doet.

Arbeidsuitbuiting komt in verschillende sectoren voor. De Nederlandse Arbeidsinspectie

3De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder gericht op de naleving van de wet- en regelgeving over arbeidsomstandigheden, de arbeidsmarkt, arbeidsverhoudingen en het sociale zekerheidsstelsel.

heeft sectoren genoemd die extra gevoelig zijn voor uitbuiting: de horeca, de bouw, de schoonmaakbranche, de uitzendbranche, slachterijen en de land- en tuinbouw. Uit de praktijk blijkt dat migranten, vluchtelingen en mensen met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB) extra kwetsbaar zijn.

2.3.3 Criminele uitbuiting

Criminele uitbuiting vindt plaats wanneer iemand gedwongen wordt om criminele handelingen te verrichten. Deze handelingen (arbeid of diensten) zijn strafbaar. Voorbeelden zijn het gedwongen knippen van hennep, smokkelen van drugs, gedwongen zakkenrollen en het plegen van diefstallen. Het verkregen voordeel gaat niet naar degene die de criminele handeling heeft verricht, maar naar de uitbuiter. Bij criminele uitbuiting is het slachtoffer tegelijkertijd dader, terwijl ze veelal alleen als dader worden gezien.

Bij deze vorm van mensenhandel is het non-punishment beginsel van belang: slachtoffers van deze vorm van mensenhandel worden niet vervolgd of bestraft vanwege hun gedwongen betrokkenheid bij de criminele handelingen die zij hebben begaan vanuit hun slachtofferpositie.

2.3.4 Gedwongen orgaanverwijdering

Gedwongen orgaanverwijdering is elke handeling waardoor iemand onder dwang zijn of haar organen af moet staan. Van de in 2020 bij CoMensha

4CoMensha, het Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel, is het landelijke, onafhankelijke expertise- en coördinatiecentrum dat zich inzet voor de belangen en rechten van slachtoffers van mensenhandel in Nederland.

bekende slachtoffers van mensenhandel (984 personen) was 1 persoon (0,01%) slachtoffer van gedwongen orgaan verwijdering (bron: Slachtoffermonitor mensenhandel 2016–2020 van de Nationaal Rapporteur mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen). Vanwege het geringe voorkomen ervan wordt deze vorm nu niet meegenomen in dit beleid.

4.1.1 Signaleringsrol

Een goede signaleringsfunctie is essentieel voor een effectieve gemeentelijke aanpak van mensenhandel. Wanneer is iemand slachtoffer van mensenhandel: seksuele uitbuiting, criminele uitbuiting of arbeidsuitbuiting? Welke signalen kun je herkennen? Verschillende doelgroepen kunnen verschillende signalen herkennen. Zo komen toezichthouders van de gemeente veel op straat in contact met inwoners en zijn zij bevoegd controles uit te voeren. Het kan zijn dat zij tijdens een controle sekswerkers aantreffen die (al dan niet vrijwillig) seksuele diensten aanbieden. Baliemedewerkers zien veel mensen die zich willen inschrijven bij de gemeente, maar ook inwoners met vragen. Zij zien bijvoorbeeld een signaal wanneer iemand zich komt inschrijven en wordt ‘begeleid’ door iemand die het woord voor haar voert en haar paspoort bij zich houdt. Medewerkers van de Sociale Dorpsteams komen veel bij inwoners thuis en ook de leerplichtambtenaren zijn veel in contact met scholieren uit de gemeente.

•Om de bewustwording onder professionals, zowel intern als externe professionals en tevens ketenpartners, te vergroten wordt jaarlijks een training georganiseerd via onder andere Moviera

6Moviera is het expertisecentrum (huiselijk) geweld binnen afhankelijkheidsrelaties. Moviera biedt zowel opvang als ambulante trajecten aan. De gemeente heeft hier ook de zorgcoördinatie voor slachtoffers van mensenhandel ingekocht.

en CoMensha.

•Via social media, de lokale krant en de gemeentelijke website, maar ook het eigen intranet van de gemeente komt informatie beschikbaar over wat mensenhandel inhoudt. Hoe mensen het kunnen signaleren en waar zij terecht kunnen met hun melding of vraag. Twee keer per jaar wordt er zowel intern als extern gecommuniceerd over mensenhandel;

•Een volgende stap is dat het signaal gemeld wordt bij personen en instanties die vervolgens de juiste interventies toepassen. In de bijlage is de route waarop gemeld kan worden opgenomen, de zogenoemde meldroute. Ook is in de bijlage een overzicht te vinden van de veiligheids- en zorgpartners, met hun taken en interventiemogelijkheden;

•De gemeente benoemt een centraal contactpersoon, de aandachtsfunctionaris mensenhandel, en zijn/haar werkzaamheden zijn belegd bij het taakveld Openbare Orde en Veiligheid. Deze functionaris creëert bewustwording en zorgt voor actieve signalering door blijvende aandacht voor het onderwerp. De functionaris is hét aanspreekpunt voor zowel interne als externe partners. De aandachtsfunctionaris denkt mee over signalen en borgt c.q. richt de (interne) processen in, waarbij terugkoppeling naar de melder wordt ingeregeld als dat mogelijk is. Indien nodig, pakt de aandachtsfunctionaris signalen op, verrijkt deze binnen de eigen organisatie (alle informatie verzamelen die aanwezig is over een persoon of locatie om een zo goed als mogelijk informatiebeeld te maken) en belegt deze bij externe partners.

4.1.2 Beleidsmakersrol

Elke gemeente in Nederland dient in 2022-2023 beleid op mensenhandel te hebben:

•In het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026 is in samenwerking met het basisteam Heuvelrug: Rhenen, Renswoude, Veenendaal, Wijk bij Duurstede en de Utrechtse Heuvelrug de aanpak van mensenhandel geprioriteerd als onderdeel van de brede aanpak op ondermijnende criminaliteit. Dit beleidsplan is opgesteld;

•De aanpak is gericht op integrale lokale en regionale samenwerking waar zowel strafrechtelijke als bestuursrechtelijke instrumenten waar het kan worden ingezet;

•Elke zes weken vindt er een lokaal ondermijningsoverleg plaats onder regie van het taakveld Openbare Orde en Veiligheid. Samen met partners als de politie wordt bepaald welke middelen (bestuursrechtelijke, strafrechtelijke en/of fiscaal-rechtelijke) worden ingezet om ondermijning, waaronder mensenhandel, tegen te gaan. Indien nodig, wordt het signaal of de casus ingebracht bij het samenwerkingsverband Regionaal Expertise- en Informatie Centrum (RIEC) Midden Nederland

7Het Regionale Informatie en Expertise Centrum Midden-Nederland (RIEC-MN) richt zich op de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Ze verbindt informatie, expertise en de slagkracht van de verschillende overheidsinstanties.

om de slagkracht te bevorderen;

•Binnen de aanpak op ondermijning wordt er actief ingezet op integrale controles die ook gericht kunnen zijn op signalen van mensenhandel.

4.1.3 Regiseurssrol

De gemeente, taakveld Openbare Orde en Veiligheid, heeft de regie in de lokale aanpak van mensenhandel en brengt professionals en ketenpartners bij elkaar voor integrale samenwerking in een aanpak die in de keten en per casus nodig is.

Binnen het RIEC MN is een ketenregisseur mensenhandel aangesteld. Deze regisseur werkt voor de politieregio Midden-Nederland. Samen met zorg- en veiligheidspartners brengt de regisseur de keten samen en ondersteunt de landelijke afspraken. De ketenregisseur ondersteunt gemeenten in de uitvoering van de bestuurlijke aanpak mensenhandel en levert een bijdrage aan de lokale samenwerking. De gemeente draagt jaarlijks financieel bij aan het RIEC MN.

Regionaal is een zorgcoördinator mensenhandel aangesteld. Deze behartigt de belangen van alle groepen slachtoffers van mensenhandel en organiseert hulpverlening, bescherming en opvang. De belangrijkste taken van de zorgcoördinator zijn casemanagement, het opbouwen en onderhouden van een landelijk en regionaal netwerk om ontwikkelingen en trends bij te houden en het geven van voorlichting. De functie van zorgcoördinator mensenhandel is belegd bij Moviera.

Iedere ketenpartner heeft zijn eigen taken en interventiemogelijkheden. In de bijlage is een overzicht opgenomen met alle betrokken partners in de aanpak van mensenhandel.

4.1.4 Zorg en hulpverlenersrol

De gemeente is verantwoordelijk voor de opvang, ondersteuning, hulpverlening en nazorg aan slachtoffers van mensenhandel. En daarmee is de gemeente dus verantwoordelijk voor passende hulp voor slachtoffers die in eerste instantie staan ingeschreven bij de gemeente. Als een slachtoffer wordt aangetroffen die nergens staat ingeschreven, geldt dat de gemeente waar deze persoon wordt aangetroffen verantwoordelijk is voor hulp en opvang. Het is belangrijk dat de slachtoffers van mensenhandel binnen de gemeente zo snel mogelijk naar de juiste hulp en ondersteuning worden toe geleid.

Voor slachtoffers van mensenhandel zijn de gevolgen van mensenhandel groot. Slachtoffers zijn, soms jarenlang, uitgebuit, geïntimideerd en gedwongen tot (seksuele) handelingen, veelal onder mensonterende omstandigheden. Veel slachtoffers ervaren dit als traumatisch. De slachtoffers werken onder onveilige omstandigheden zoals met chemische stoffen en/of zonder beschermende kleding. Daarnaast krijgen zij te maken met intimidatie, geweld, chantage, fraude en misleiding. Ook het werken in een slecht geventileerde hennepplantage of drugslab brengt gezondheidsrisico’s met zich mee. Vaak is de toegang tot gezondheidszorg beperkt. Slachtoffers worden soms afhankelijk gemaakt van drugs, of ontwikkelen een verslaving als gevolg van uitbuiting. Naast deze fysieke en psychische gevolgen, kunnen slachtoffers gevolgen ervaren op sociaaleconomisch vlak. Angst voor wraak van de dader(s) of schulden, alsook depressie en eenzaamheid.

Bij Veilig Thuis Utrecht is het regionale meldpunt binnenlandse mensenhandel ondergebracht.

Als professionals vermoedens hebben van mensenhandel moeten zij contact opnemen met dit meldpunt. Veilig Thuis inventariseert de signalen en zorgt voor de classificatie: geen mensenhandel, geen mensenhandel wel risicofactoren, mogelijk mensenhandel vanwege een ernstige vermoeden en sprake van mensenhandel. Afhankelijk van de situatie kan een onderzoek, crisisinterventie of begeleiding nodig zijn.

Bij een classificatie geen mensenhandel wel risicofactoren en mogelijk mensenhandel vanwege een ernstige vermoeden en sprake van mensenhandel schakelt Veilig Thuis altijd met Moviera. Bij een classificatie geen mensenhandel schakelt Veilig Thuis na onderzoek de Sociale Dorpsteams van de gemeente in. Veilig Thuis is 24/7 te bereiken.

Voor de juiste hulp en opvang sluit de gemeente aan bij de reeds bestaande afspraken met hulpverleningsorganisaties vanuit Thema Samenleving, Thema Koers en regionale afspraken die zijn gemaakt. Concreet houdt dit in dat slachtoffers van mensenhandel worden opgevangen op een veilige en voor hen geschikte plek in één van de regionale opvangcentra. Vanuit deze opvanglocatie worden de slachtoffers geholpen in het verkrijgen van medische en psychische zorg. Naast dergelijke zorg worden slachtoffers gestimuleerd en ondersteund in het doen van aangifte, waarna juridische ondersteuning volgt.

Moviera is het expertisecentrum (huiselijk) geweld binnen afhankelijkheidsrelaties in Utrecht. Moviera biedt zowel opvang als ambulante trajecten aan. Daarnaast verzorgt Moviera de zorgcoördinatie in Utrecht (als in Gelderland). De zorgcoördinatie zoekt naar passende ambulante begeleiding en opvang voor mannelijke en vrouwelijke slachtoffers van mensenhandel.

Slachtoffers zonder verblijfsvergunning en daarmee zonder rechtmatig verblijf in Nederland, hebben recht op drie maanden bedenktijd. In deze drie maanden moeten ze beslissen of ze aangifte willen doen of willen meewerken aan een strafrechtelijk onderzoek. Zij worden dan opgevangen binnen de Categorale Opvang Slachtoffers Mensenhandel (COSM). Als er sprake is van een alleenstaande minderjarige vreemdeling als slachtoffer van mensenhandel, is de Beschermde Opvang beschikbaar. Nidos is de organisatie die beslist of een minderjarige vreemdeling hierin wordt opgevangen. Deze opvang wordt al aangeboden bij de kleinste indicatie van mensenhandel.