Aanhef
De raad van de gemeente Urk,
op voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Urk d.d. 13 maart 2026;
besluit:
het preventie- en handhavingsplan 2026 – 2029 Alcohol vast te stellen.
Leeswijzer
Dit plan begint met een korte introductie, gevolgd door de ambitie en doelstellingen van de gemeente in hoofdstuk 1. In hoofdstuk 2 is de probleemanalyse geformuleerd en in hoofdstuk 3 de uitgangspunten voor de beleidskeuzes. In hoofdstuk 4 en 5 staan de activiteiten beschreven die moeten bijdragen aan het bereiken van de doelstellingen. Hoofdstuk 6 gaat tenslotte in op samenwerking en evaluatie.
Verklaring van begrippen
Problematisch alcoholgebruik: al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar, drinken door zwangere vrouwen, overmatig drinken, zwaar drinken, regelmatig bingedrinken, een drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat een adequate aanpak van bestaande problemen verhindert.
Bingedrinken: minstens één keer per maand ten minste vijf glazen alcohol drinken bij één gelegenheid.
Zwaar drinken: minstens één keer per week ten minste vier glazen (vrouwen) of zes glazen (mannen) alcohol op één dag drinken.
Overmatig drinken: het drinken van meer dan 21 glazen per week (mannen) of meer dan 14 glazen per week (vrouwen).
Inleiding
Per 1 juli 2021 is de Alcoholwet van kracht, de opvolger van de Drank- en Horecawet uit 1964. De Alcoholwet is primair een gezondheidswet, gericht op het terugdringen van de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik en het verminderen van alcohol gerelateerde overlast. Tegelijkertijd heeft de wet een duidelijke relatie met veiligheid: zij reguleert de verstrekking van alcoholhoudende dranken en daarmee de beschikbaarheid ervan. Sinds 2013 ligt de verantwoordelijkheid voor toezicht en handhaving bij gemeenten, waarmee zij een cruciale rol vervullen in het bevorderen van verantwoorde alcoholverstrekking.
Op grond van artikel 43a van de Alcoholwet zijn gemeenten verplicht een preventie- en handhavingsplan Alcohol op te stellen. Met dit Preventie- en Handhavingsplan Alcohol geeft de gemeente Urk invulling aan deze wettelijke taak. Het plan beschrijft de lokale doelstellingen, de resultaten die in de komende planperiode worden nagestreefd en de activiteiten op het gebied van preventie en handhaving. De focus ligt daarbij in het bijzonder op het voorkomen van alcoholgebruik en problematisch alcoholgebruik onder jongeren tot 18 jaar.
Ook lokale kennis is belangrijk voor dit plan. Het Verwey Jonker Instituut heeft een ex ante onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de gemeente Urk. Uit dit onderzoek blijkt dat er factoren zijn die de ontwikkeling van Urk in de weg staan. Het rapport geeft de gemeente Urk drie hoofdopgaven op: het versterken van de weerbaarheid, jongeren perspectief bieden en ruimte geven aan de ontwikkeling van Urk. Deze drie hoofdopgaven hangen ook samen met alcoholgebruik in de gemeente. Minder weerbaarheid en minder perspectief vergroten namelijk de kans op problemen met alcohol. Een gezonde sociale omgeving helpt juist om goed preventiebeleid te maken. Daarom is het belangrijk om alcoholpreventie en handhaving stevig te verbinden met de bredere ontwikkeling van Urk. Dit Preventie- en Handhavingsplan Alcohol sluit hierop aan en draagt bij aan een veilige, sterke en gezonde omgeving voor alle inwoners, vooral voor jongeren.
Lokaal maatwerk en de Urker context
De Urker gemeenschap wordt gekenmerkt door een sterke sociale cohesie en een jonge bevolkingssamenstelling: ongeveer de helft van de inwoners is 28 jaar of jonger. Dit vraagt om lokaal maatwerk in de aanpak van roken, drugsgebruik, overgewicht en overmatig alcoholgebruik. De gemeente werkt hierbij samen met ketenpartners zoals de politie, het Openbaar Ministerie, scholen, sportverenigingen, jongerenwerk, horeca en zorgorganisaties. Draagvlak, transparantie en open communicatie staan centraal, net als het benadrukken van positieve voorbeelden en ontwikkelingen binnen de gemeenschap.
Binnen projecten en programma’s zoals Veilig Uitgaan en DURF zoekt Urk actief de samenwerking op met inwoners en maatschappelijke partners. Door kennis, ervaringen en signalen uit de praktijk te bundelen, ontstaat een krachtig netwerk dat gezamenlijk doelen stelt en interventies ontwikkelt. Deze “van onderaf”-benadering sluit aan bij de lokale cultuur en wordt door partners als waardevol ervaren.
Aansluiting bij nationaal beleid
Dit plan staat niet op zichzelf. De gemeente sluit zoveel mogelijk aan bij de doelstellingen van landelijke akkoorden zoals het Nationaal Preventieakkoord (NPA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). Het NPA bevat specifieke doelen voor het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren. Zo moet het percentage 12- tot 16-jarigen dat ooit alcohol heeft gedronken dalen van 45% naar 25% in 2040, met als uiteindelijke doel een generatie jongeren die volledig alcoholvrij opgroeit. Daarnaast wordt gestreefd naar 100% naleving van de leeftijdsgrens door verstrekkers. De gemeente Urk levert, samen met haar maatschappelijke partners en inwoners, een actieve bijdrage aan het behalen van deze ambities.
Regionale samenwerking
Hoewel het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol primair gericht is op de uitvoering van de Alcoholwet binnen de gemeente Urk, blijft regionale samenwerking essentieel. In de samenwerking met de gemeenten Noordoostpolder en Dronten worden kennis, data en interventies gedeeld, zodat een samenhangende en effectieve aanpak in de regio ontstaat.
1. Ambitie en doelstellingen
1.2. Doelstellingen
1.2.1. Afname van alcoholgebruik onder jongeren
We werken op Urk stapsgewijs aan de afname van middelengebruik onder jongeren. Met als uiteindelijke doel dat er onder de 18 jaar geen alcohol meer gedronken wordt. In het Nationaal Preventieakkoord (NPA) staat de ambitie beschreven dat er in 2040 geen enkele jongere onder de 18 jaar nog alcohol drinkt. Dit is een ambitieuze doelstelling, waarvoor we stapsgewijs toewerken via meetbare tussenstappen.
Voor het behalen van deze doelstellingen is niet alleen lokale inzet nodig, maar ook landelijke ondersteuning. Op dit moment worden de NPA-doelstellingen landelijk nog niet gehaald (RIVM, 2024), maar Urk kiest ervoor om lokaal wel concrete stappen te zetten.
Om de voortgang te monitoren, zijn er SMART-doelstellingen voor het jaar 2027 geformuleerd. Deze doelstellingen zijn weergegeven in tabel 1 hieronder.
Tabel 3: Alcoholgebruik onder jongeren op Urk gemeten in 2023 (gemiddelde van resultaten onder 2e en 4e klassers) en doelstelling voor 2027
Omschrijving
2023
Doelstelling voor 2027
Heeft alcohol gedronken (in de afgelopen vier weken)
23%
20%
Heeft gedaan aan binge drinken (in de afgelopen vier weken)
14%
9%
Is dronken of aangeschoten geweest (in de afgelopen vier weken)
10%
7%
Ouders vinden het alcoholgebruik van hun kind goed of laten het onbesproken
26%
23%
Ouders hebben duidelijke regels
85%
88%
Als meetinstrument voor de bovenstaande subdoelstellingen wordt de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD in 2026 gebruikt.
Focus op ouderbetrokkenheid
Ouders hebben een grote invloed op het gedrag van hun kinderen, vaak meer dan zij zelf beseffen. Onderzoek laat zien dat duidelijke, alcoholspecifieke regels van ouders een sterke beschermende factor vormen tegen vroeg en risicovol alcoholgebruik (Koning et al., 2013; Mares et al., 2012). Jongeren die weten dat hun ouders drinken afkeuren en strikte afspraken hanteren, beginnen later met drinken en drinken minder vaak en minder veel. Omdat jonge kinderen vooral in de thuissituatie hun eerste alcoholervaring opdoen, zijn ouders cruciaal in het terugdringen van alcoholgebruik. Het is daarom belangrijk om maatregelen te nemen die ouders ondersteunen en hen bewust maken van hun rol, bijvoorbeeld via ouderbijeenkomsten, communicatiecampagnes en opvoedondersteuning.
We volgen de ontwikkeling van ouderlijke opvattingen via deze subdoelstellingen:
-Het aantal ouders van vierdeklassers dat het alcoholgebruik van hun kind goedkeurt (of er niets van zegt), daalt van 26% (2023) naar 23% (2027).
-Het aantal ouders dat duidelijke regels hanteert stijgt van 85% (2023) naar 88% (2027).
Onderbouwing
We kiezen bewust voor bescheiden ambities, omdat de daling in alcoholgebruik onder Nederlandse jongeren de afgelopen jaren is gestagneerd, ondanks de invoering van de ‘NIX18’-regel en de brede inzet van preventieprogramma’s (Trimbos-instituut, 2024). Deze stagnatie benadrukt dat gedragsverandering complex is en dat structurele effecten tijd vergen. Internationale en nationale studies tonen aan dat integrale maatregelen, zoals handhaving, ouderbetrokkenheid en schoolgerichte interventies, wel degelijk effectief zijn, maar dat de impact vaak pas zichtbaar wordt bij langdurige en consistente toepassing (Koning et al., 2013; Mares et al., 2012).
Omgevingsgerichte preventieaanpak
In dit plan richten wij ons niet op jongeren als primaire doelgroep. Jongeren zijn in ontwikkeling en daardoor gevoeliger voor verleiding, groepsdruk en experimenteren, terwijl zij de langetermijngevolgen van hun keuzes minder goed kunnen overzien (NJI, z.d.). Hun gedrag wordt sterk beïnvloed door de omgeving waarin zij opgroeien. Wanneer ouders, scholen, verenigingen en alcoholverstrekkers geen duidelijke normen stellen of onvoldoende toezicht houden, neemt de kans op vroeg en risicovol alcoholgebruik toe.
Daarom kiezen wij voor een omgevingsgerichte preventieaanpak, in lijn met DURF en landelijke inzichten zoals Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (Trimbos instituut, 2024). Onderzoek laat zien dat factoren in de omgeving, zoals ouderlijke regels, sociale normen binnen vriendengroepen, verenigingscultuur en een alcoholvrije schoolomgeving, meer invloed hebben op drinkgedrag dan voorlichting aan jongeren alleen (Koning et al., 2013; Mares et al., 2012).
Monitoring
De GGD Jeugdmonitor 2026 (cijfers beschikbaar in 2027) wordt gebruikt als meetinstrument, waarbij de monitorgegevens van 2023 als uitgangspunt dienen. Indien nodig worden doelstellingen en activiteiten bijgesteld op basis van nieuwe cijfers.
1.2.2. Bevorderen van naleving door ondernemers, waaronder leeftijdsgrenscontrole, vergunningsvoorwaarden en het tegengaan van illegale verkoop.
De doelstellingen met betrekking tot naleving van de leeftijdsgrens zijn afgeleid van de probleemanalyse en de ambities van het NPA. De ambitie is om in 2030 100% naleving te realiseren. Op dit moment worden deze doelstellingen landelijk nog niet gehaald (Bureau Objectief, 2022), maar gemeenten werken er actief naartoe.
Voor de naleving van het verbod op doorschenken aan personen tussen de 18 en 25 jaar in kennelijke staat van dronkenschap zijn geen landelijke of lokale cijfers beschikbaar. Ook zijn er in het NPA geen kwantitatieve ambities geformuleerd ten aanzien van het voorkomen van dronkenschap. Wel hebben de VNG en verstrekkers in het NPA gezamenlijk vastgesteld dat er meer aandacht moet komen voor het tegengaan van dronkenschap.
Momenteel is het op Urk niet mogelijk om concrete, kwantitatieve doelen te formuleren voor naleving en alcoholgebruik bij jongeren in kennelijke staat van dronkenschap, vanwege het ontbreken van een nulpunt. Voor het vaststellen van realistische en meetbare doelen is het noodzakelijk om eerst een nulmeting uit te voeren (zie hiervoor ook hoofdstuk 5: controles). Deze nulmeting willen we uiterlijk in 2027 hebben afgerond. Op basis van de verzamelde gegevens zullen SMART-doelstellingen worden geformuleerd. Deze doelstellingen zullen richtinggevend zijn voor een eventuele koerswijziging in de uitvoering en een aanpassing van het bijgevoegde handhavingsstappenplan, dat jaarlijks wordt vastgesteld.