Aanhef
Samen richting een circulaire gemeente
Gemeente Uithoorn juni 2024
VOORWOORD
Voor u ligt het programma ‘Circulaire economie 2024-2028’ van de gemeente Uithoorn. Hierin staat beschreven hoe de gemeente toewerkt naar een circulaire economie. Dit programma levert een bijdrage aan het doel van de gemeente Uithoorn om een duurzame, gezonde en veilige omgeving te creëren waarin het prettig wonen, werken, verplaatsen en verblijven is.
De grondstoffen worden namelijk steeds schaarser en daardoor meer kostbaar, wat effect heeft op mens, dier en milieu. De opgave is hier om het gebruik van grondstoffen te verminderen en hergebruik van materialen te stimuleren. Dit kan worden beïnvloed door zowel inwoners, als ondernemers, als door onze eigen gemeentelijke organisatie.
Ook landelijk en regionaal wordt steeds meer aandacht gegeven aan het onderwerp circulaire economie. Dit is ook hard nodig, want als gemeente alleen is de opgave ontzettend groot. Samenwerkingsverbanden kunnen ervoor zorgen dat deze transitie wordt versneld.
Dit is het eerste programma op het gebied van circulaire economie in de gemeente Uithoorn. Daarom zijn in dit programma voor het eerst ambities gesteld, die deels aansluiten op al bestaande landelijke of regionale ambities en deels zijn afgestemd op haalbaarheid binnen onze gemeente. Om deze ambities te halen, zijn er in dit programma maatregelen opgenomen tot en met 2028. Om de haalbaarheid van deze ambities en maatregelen te toetsen, hebben verschillende werksessies plaatsgevonden met inwoners, ondernemers en collega’s binnen de gemeente en DUO+.
Het zwaartepunt van de maatregelen in dit programma ligt voornamelijk bij stimuleren van gedragsverandering, door bijvoorbeeld meer bewustzijn te creëren over de impact van afval. Het interessante is dat er ook weer meer aandacht komt voor manieren van doen die vroeger hartstikke normaal waren: toen ging je bijvoorbeeld met je eigen pan Chinees afhaaleten halen in plaats van in wegwerpbakjes. De kleine dingen kunnen bij elkaar opgeteld een wezenlijk verschil maken.
Belangrijk is dat we dit samen doen, want dat biedt veel meer mogelijkheden dan alleen en is ook veel leuker!
Ferry Hoekstra
Wethouder gemeente Uithoorn
3. OPGAVEN EN MAATREGELEN
3.2. Afval verminderen
3.2.1. Inwoners
Huidige situatie
Gemeenten hebben volgens de Wet milieubeheer de taak om de uitvoering van afvalinzameling voor inwoners te organiseren. Hierdoor hebben we inzicht in de totale hoeveelheid afval per inwoner. De totale hoeveelheid huishoudelijk afval in 2022 bedroeg 448,5 kg per inwoner.
10Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner, CBS (2022).
Figuur 3. Ontwikkeling totale hoeveelheid huishoudelijk afval in kg per inwoner in Uithoorn tussen 2018 en 2022.
11StatLine - Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner (cbs.nl),, CBS (2022).
Wat gebeurt er al?
Op het gebied van afval verminderen wordt vooral ingezet op communicatiemaatregelen. Er worden communicatiemaatregelen genomen om draagvlak en bewustzijn te creëren onder inwoners, bijvoorbeeld via campagnes en deelname aan (landelijke) acties. Zie tabel hierna voor een overzicht.
Naam
Beschrijving
Campagnes
Incidenteel, bijvoorbeeld informeren Repair Café
Verspillingsvrije week
Bewustwording voedselverspilling
Voedselverspilling kerst
Voedselverspilling tegengaan rond kerst
Week zonder afval
Uitdaging om zo min mogelijk afval weg te gooien
Social media
Promotie van acties en campagnes
Tabel 1. Overzicht communicatiemaatregelen gemeente Uithoorn gericht op inwoners die al worden uitgevoerd.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Om de opgave van afval verminderen te verkleinen is het nodig dat inwoners minder grondstoffen gebruiken, bijvoorbeeld door in eerste instantie minder nieuwe producten te kopen en wanneer er dan toch iets nodig is producten te lenen bij anderen of tweedehands aan te schaffen. Ook kan afvalvermindering bereikt worden wanneer inwoners langer doen met de spullen die ze hebben door ze te laten repareren of op te knappen. De gemeente heeft geen directe invloed op de hoeveelheid nieuwe spullen die bewoners aanschaffen en de manier hoe ze hiermee omgaan. Wel kunnen we het makkelijker maken voor inwoners of meer bewustzijn proberen te creëren over dit onderwerp. Daarom is de volgende inzet opgesteld:
Inwoners
Vergroten bewustzijn tegengaan verspilling en verlengen levensduur producten
Wat gaan we doen?
De komende periode blijven we het Repair Café, waar kapotte huishoudelijke apparaten hersteld kunnen worden dankzij vrijwilligers, ondersteunen. We voeren de ja-ja sticker in, waarbij inwoners moeten aangeven wanneer zij reclamefolders en huis-aan-huisbladen willen ontvangen.
12Zie: Handreiking introduceren ‘Ja/Ja-sticker’ - VANG Huishoudelijk afval (vang-hha.nl).
Ook zetten we in op het creëren van bewustzijn onder inwoners over de mogelijkheden om de levensduur van kleding en spullen te verlengen door middel van een campagne.
Tabel 2. Overzicht maatregelen opgave afval verminderen gericht op inwoners.
3.2.2. Bedrijven
Huidige situatie
Bedrijfsafval is geen wettelijke taak van de gemeente en wordt op dit moment dan ook aan de markt overgelaten. Deze gegevens zijn niet inzichtelijk op gemeentelijk niveau. Wel zijn er sommige, vooral grotere, bedrijven die zelf beschikken over data over hun eigen afvalstromen.
Wat gebeurt er al?
De glastuinbouw is een belangrijke sector in Uithoorn. Greenport Aalsmeer is een netwerk waaraan ondernemers uit deze sector, overheden, en onderwijsinstellingen deelnemen. Greenport Aalsmeer werkt aan verschillende uitdagingen voor de glastuinbouw, waaronder de versnelling van de circulaire economie. Binnen het programma van Greenport Aalsmeer is afvalvermindering een onderdeel door bijvoorbeeld gezamenlijk te onderzoeken hoe efficiënter kan worden gewerkt en beter kan worden omgegaan met grondstoffenstromen. Daarbij organiseert de Greenport workshops op het gebied van circulariteit voor haar deelnemers. Deze activiteiten zouden als voorbeeld kunnen dienen voor andere ondernemersverenigingen.
Naast de communicatiemaatregelen gericht op inwoners is er ook een actie gericht op ondernemers en bedrijven. Uithoorn doet mee aan ‘De week van de Circulaire Economie’. Dit is een landelijk inspiratie- en netwerkevenement gericht op deze doelgroep.
Naam
Beschrijving
Week van de circulaire economie
Landelijk inspiratie- en netwerk evenement voor ondernemers
Tabel 3. Overzicht communicatiemaatregelen gemeente Uithoorn gericht op bedrijven die al worden uitgevoerd.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Op gemeentelijk niveau hebben we geen inzicht in de hoeveelheid afval die bedrijven produceren. Daarbij kunnen we vooral indirect invloed uitoefenen op bedrijven. Daarom is de volgende inzet geformuleerd:
Bedrijven
Ruimte bieden voor- en stimuleren van circulaire bedrijfsactiviteiten
Wat gaan we doen?
We gaan als gemeente een kenniskring circulaire economie voor ondernemers opzetten en ondersteunen. Doel is om kansen en knelpunten op te halen en te bespreken. Denk bijvoorbeeld aan kansen voor circulaire pop-up activiteiten in de winkelstraat, het identificeren van knellende wet- en regelgeving, of ondersteuning bij het identificeren van eigen afvalstromen bijvoorbeeld door middel van het geven van workshops. Tot slot heeft circulaire bedrijvigheid vaak specifieke eisen qua ruimtebeslag, denk bijvoorbeeld aan een hoge milieu categorie (HMC). We gaan daarom komende periode onderzoeken welke randvoorwaarden circulaire bedrijven nodig hebben en welk ruimtebeslag dit geeft. Daarvoor zoeken we ook de afstemming met buurgemeenten zodat regionaal evenwichtige beschikbaarheid aan ruimte voor circulaire bedrijvigheid ontstaat.
Tabel 4. Overzicht maatregelen opgave afval verminderen gericht op bedrijven.
3.2.3. Gemeente en maatschappelijk
Huidige situatie
De gemeente houdt ook cijfers bij van de hoeveelheden en soorten afval die binnen de eigen organisatie worden opgehaald. Wegens een vernieuwd contract hebben we alleen inzicht in de afvalhoeveelheden van het gemeentehuis in 2023. Daarbij wordt de hoeveelheid afval bijgehouden in volume in plaats van in gewicht. De totale hoeveelheid afval in 2023 had een volume van 251,6 m3. Op dit moment kunnen we hiermee geen trend weergeven, maar over de looptijd van het programma kan de trend worden gemonitord.
Bij het materiaalgebruik van de gemeente speelt de inkoop een belangrijke rol. Het beleid voor inkoop wordt vastgelegd in het Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopenbeleid (MVOI). Door deze benadering te gebruiken kan je als gemeente bepaalde eisen stellen bij inkoop en aanbesteding en zo impact maken op verschillende gebieden, waaronder circulariteit.
Wat gebeurt er al?
Op dit moment wordt gewerkt aan het implementeren van MVOI in de eigen organisatie. Enkele maatregelen worden al genomen, zie Tabel 6. Circulariteit is ook onderdeel van het ‘Integraal Beleidsplan Openbare Ruimte 2020-2030' (IBOR). Het gewenste algemene effect van het IBOR op het gebied van circulaire economie is dat de openbare ruimte zo min mogelijk beslag legt op nieuwe grondstoffen en inzet op bestaande grondstoffen. Voor dit thema zijn enkele speerpunten opgenomen, zoals het hergebruik of duurzaam verwerken van groenafval, het gebruik van recyclebare materialen of het meegeven van circulaire doelen bij aanbestedingen. In Tabel 5 staan voorbeelden van maatregelen die al worden genomen in de gemeentelijke organisatie en de openbare ruimte.
Thema
Actie
Catering
Per 2024 geen wegwerpbekers meer
Minder losse componenten door toevoeging suiker melk in machine
Sturen op vermindering delving
Voedsel in de kantine wordt op bestelling klaar gemaakt om verspilling te voorkomen
Overgebleven producten in de kantine worden gebruikt voor nieuwe producten
Refurbished koffiemachines
Meubilair
Duurzame keuzes, afgeschreven werkplekken niet vervangen tenzij noodzakelijk
Meubilair in de kantine van gerecyclede materialen, kantinestoelen van petflessen
Losse verlichting van gerecyclede materialen
Hergebruik van meubilair, inruil en verkoop waar mogelijk
Inzet van tweedehands meubilair op sommige plekken
Sanitair
Dubbele spoelknoppen toilet
Hergebruik van doekjes en dweilen
Circulaire handdoekjes, toiletpapier, zeep
Overig
Veel tweedehands materiaal via inzameling en hergebruik van meubels en inventaris onderdak vluchtelingen
Meeneem kast voor medewerkers
IBOR
Prullenbakken en minicontainers deels van gerecycled plastic
Verkeersborden bij vervanging van kunststof
Speeltoestellen van gerecyclede en/of natuurlijke materialen
Kleding duurzaam inkopen en terug inzamelen
Duurzame materialen bij verharden va wegen
Hergebruik verkeersborden door nieuwe stickers op te plakken
Hergebruik grafstenen (bijvoorbeeld als stapelmuur)
Tabel 5. Maatregelen op het gebied van afval verminderen in de gemeentelijke organisatie en openbare ruimte die al worden uitgevoerd.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Het verminderen van afval kan aan de gemeentelijke kant voornamelijk gerealiseerd worden door bijvoorbeeld bij inkoop rekening mee te houden. Daarom zetten we hierop in.
Gemeente en maatschappelijk
Circulariteit weegt mee in alle relevante inkooptrajecten
Wat gaan we doen?
De gemeentelijke organisatie zelf zal het goede voorbeeld geven door circulaire inkooppraktijken en aanbestedingen te verankeren in beleid en dit te monitoren, en door voedselverspilling tegen te gaan, zowel binnen de organisatie als bij scholen en verenigingen.
Tabel 6. Overzicht maatregelen opgave afval verminderen gemeente en maatschappelijke organisaties.
3.3. Afval scheiden en recyclen
3.3.1. Inwoners
Huidige situatie
In Uithoorn werd in 2022 per inwoner gemiddeld 448,2 kilo huishoudelijk afval ingezameld. Ongeveer 52% hiervan werd gescheiden ingezameld (zie Figuur 4 voor de samenstelling), iets onder het landelijk gemiddelde van 60% en nog niet in de buurt van de VANG doelstelling 2020 van 75%.
13Huishoudelijk afval scheiden en recyclen, Rijksoverheid z.d.
Van het afval dat gescheiden wordt ingezameld, wordt niet alles ook daadwerkelijk gerecycled. Het huidige totale recycle percentage van huishoudelijk afval in Uithoorn is volgens de VANG Recycletool (benchmarkafval.nl) 43.9%.
Figuur 4. Compositie totaal huishoudelijk afval per inwoner in de gemeente Uithoorn.
14StatLine - Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner (cbs.nl), CBS 2022.
Wat gebeurt er al?
De gemeente heeft het Grondstoffenbeleid opgesteld om de hoeveelheid huishoudelijk restafval te verminderen en het beter te scheiden van restafval. In het voorgaande beleid uit de periode 2014 tot 2020 zijn de volgende maatregelen uitgevoerd:
•Plastic, Metaal en Drankkartons (PMD): er zijn minicontainers voor de laagbouw en ondergrondse containers voor de hoogbouw geplaatst.
•Oud papier en Karton (OPK): er zijn eveneens minicontainers voor de laagbouw, en ondergrondse of bovengrondse containers voor hoogbouw geplaatst.
•Textiel: Het aantal brenglocaties voor textiel is uitgebreid, van 5 tot 12 in 2015, ook is in 2024 meegedaan aan de Textielrace die voor scholen wordt georganiseerd.
•Tuinafval: Het aantal tuindepots voor het aanbieden van grof tuinafval is uitgebreid van 6 naar 15 locaties. Ook wordt er tweemaal per jaar een gratis inzamelronde aan huis georganiseerd.
•GFT/restafval: worden samen ingezameld middels ‘omgekeerd inzamelen’, ofwel inwoners brengen het gft/restafval zelf naar ondergrondse containers verspreid over de gemeente. Papier en karton, en plastic- en metalen verpakkingen en drankenkartons worden wel opgehaald.
Het Grondstoffenbeleid 2020-2025 bestaat uit twee fasen:
•Fase 1: De invoering van gescheiden gft-inzameling aan huis
•Fase 2: De invoering van tariefdifferentiatie (diftar)
Ook op het gebied van afvalscheiding en recyclen zijn er communicatiemaatregelen gericht op inwoners. Zie tabel 7 voor een overzicht.
Naam
Beschrijving
Afvalkrant
Informeren over veranderingen afvalinzameling (GFT en Diftar)
Campagnes
Incidenteel, bijvoorbeeld video’s Afval angels over afval scheiden
Landelijke opschoondag
Gezamenlijk zwerfafval opruimen
Social media
Promotie voor acties en campagnes
Week van de Afvalhelden
Medewerkers afval/buitendienst in het zonnetje zetten
Tabel 7. Overzicht communicatiemaatregelen opgave afvalscheiding en recyclen gericht op inwoners die al worden uitgevoerd.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Op het gebied van afval scheiden en recyclen heeft de gemeente het Grondstoffenbeleid vastgesteld voor de periode 2020-2025.
15Grondstoffenbeleid 2020-2025, Gemeente Uithoorn (2021).
Hier sluit dit programma bij aan. Daarbij willen we inzetten op een verbeterd recyclepercentage. Een deel van het afval dat gescheiden wordt ingezameld kan namelijk niet worden gerecycled en verdwijnt alsnog in de verbrandingsoven, bijvoorbeeld omdat de deelstroom vervuild is. Een verbeterd recyclepercentage is in lijn met de nieuwe VANG-doelstelling:
Inwoners
Inzetten op maatregelen Grondstoffenbeleid
+
Bevorderen recycling en gebruik gerecyclede materialen
Wat gaan we doen?
De maatregelen voor afvalscheiding en -recycling voor inwoners zijn hoofdzakelijk vastgelegd in het Grondstoffenbeleid voor de periode 2020-2025. Na de implementatie van gescheiden GFT-inzameling wordt de komende twee jaar gewerkt aan de invoering van tariefdifferentiatie.
Aanvullend op het Grondstoffenbeleid zetten we in op communicatie over afvalscheiding. Dit kan bijvoorbeeld door een informatieve campagne op te zetten om inwoners bewust te maken van afvalscheiding, inclusief GFT en textiel, en om de keuze voor circulaire materialen te bevorderen.
Naast de stromen die al gescheiden worden, vormen luiers en incontinentiemateriaal een relatief grote fractie van het restafval. Het is lastig om hier als gemeente Uithoorn zelfstandig iets op te organiseren omdat gescheiden verwerking een grotere schaal nodig heeft. We volgen daarom de ontwikkelingen in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) met betrekking tot babyluiers en incontinentiemateriaal. Een tweede spoor is inzetten op wasbare luiers en zindelijkheidstraining. Binnen het huidige programma zijn hier geen financiële middelen voor.
Tabel 8. Overzicht maatregelen opgave afvalscheiding en recyclen gericht op bedrijven.
3.3.2. Bedrijven
Huidige situatie
Bedrijfsafval is geen wettelijke taak van de gemeente en wordt op dit moment dan ook aan de markt overgelaten. Ook wegens de gevoeligheid van de informatie hebben veel gemeenten geen inzicht in de scheidingsstromen van bedrijven.
Wat gebeurt er al?
Uit de gesprekken is gebleken dat verschillende ondernemers en bedrijven zich al direct of indirect bezig houden met het onderwerp circulaire economie. Bijvoorbeeld door actief bezig te gaan met efficiënt grondstoffen gebruik of door hun eigen afvalstromen beter te scheiden of hergebruik te onderzoeken.
Zoals eerder genoemd zet de Greenport Aalsmeer in op de versnelling van circulaire initiatieven. In Uithoorn zijn er nog verscheidene andere ondernemers- en winkeliersverenigingen. Deze platforms hebben de mogelijkheid om circulariteit onder de aandacht te brengen onder de leden. Ook is er het ondernemersfonds Uithoorn dat financiële ondersteuning biedt aan initiatieven die een collectief belang dienen. Dit fonds zou kunnen worden ingezet voor circulaire initiatieven vanuit ondernemers.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Komende periode zetten we erop in om inzicht te verkrijgen in de afvalstromen bij bedrijven. In de tussentijd zetten we in op het stimuleren van afvalscheiding waar we weten dat er kansen liggen.
Bedrijven
Inzicht verkrijgen in bedrijfsafval en stapsgewijs stimuleren afvalscheiding bij bedrijven
Wat gaan we doen?
In de komende jaren zullen we actief onderzoeken hoe we een diepgaander inzicht kunnen verkrijgen in de afvalstromen van bedrijven binnen onze gemeente. We wachten niet totdat we dit inzicht volledig verkregen hebben, maar zetten de komende periode alvast in op gerichte bewustwordingscampagnes om het scheiden van bedrijfsafval te bevorderen bij doelgroepen waar de kansen het grootst zijn. Denk bijvoorbeeld aan het scheiden van afval bij horeca- en detailhandelsbedrijven in het centrum. Hoewel deze bedrijven over het algemeen papier en glas goed scheiden, blijven fracties zoals GFT en PMD vaak achter. Hier valt dus nog winst te behalen.
SUP
Tabel 9. Overzicht maatregelen opgave afvalscheiding en recyclen gericht op bedrijven.
3.3.3. Gemeente en maatschappelijk
Huidige situatie
Het totale volume afval van de gemeentelijke organisatie in 2023 bedroeg 251,6 m3. Het grootste gedeelte hiervan bestond uit papier en karton (inclusief archiefpapier, ook van de gemeentewerf). Het scheidingspercentage is 77%. Bouw en sloop afval zijn hierin niet meegenomen. Wegwerp koffiebekers worden vanaf 2024 niet meer ingezameld, omdat de gemeente is overgestapt op het gebruik van herbruikbare bekers.
Figuur 5. Afvalcijfers gemeente Uithoorn 2023 in volume (m3). Swill betreft keukenafval.
Wat gebeurt er al?
De regels voor afvalscheiding zoals die gelden voor inwoners gelden ook op de gemeentelijke kantoren. Ook worden flesjes en blikjes waar statiegeld op zit ingezameld. Van bepaalde afvalstromen zijn manieren gevonden om deze niet op de afvalhoop te laten eindigen. Zie tabel 10 voor een overzicht.
Thema
Actie
Catering
Frituurvet bedrijfsrestaurant opgehaald voor hergebruik door verwerker
Groenbeheer
Ophalen bermmaaisel en composteren
Overig
Afvalscheiding geldt voor kantoren
Overig
Statiegeld flesjes en blikjes inzamelen
Tabel 10. Maatregelen op het gebied van afval scheiden en recyclen in de gemeentelijke organisatie en openbare ruimte die al worden uitgevoerd.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Inzet voor de komende periode is om de uitgangspunten uit het grondstoffenbeleid ook toe te passen in de eigen organisatie, door afval te scheiden en waar mogelijk te recyclen.
Gemeente en maatschappelijk
Toepassen Grondstoffenbeleid in eigen organisatie
Wat gaan we doen?
Binnen de gemeentelijke organisatie volgen we de maatregelen uit het grondstoffenbeleid op, voor zover van toepassing. Zo scheiden we verschillende afval stromen voor optimale recycling.
Tabel 11. Overzicht maatregelen opgave afvalscheiding en recyclen gericht op gemeente en maatschappelijke organisaties.
3.4. Circulaire bouw en GWW
3.4.1. Inwoners en bedrijven
Huidige situatie
Als gemeente hebben we beperkt invloed op de wijze waarop inwoners en bedrijven verbouwen, slopen of nieuw bouwen. De regelgeving op dit gebied is nationaal georiënteerd en bijvoorbeeld vastgelegd in het bouwbesluit. Wel wordt vanuit de overheid gestimuleerd om meer biobased te bouwen.
Wat gebeurt er al?
In de GOVI is bij de herstructurering bedrijventerrein Uithoorn vastgesteld dat circulair bouwen wordt gestimuleerd.
16Omgevingsvisie Uithoorn 2040, Gemeente Uithoorn (2022).
Daarmee wordt bedoeld dat de bouw uitstootvrij is en dat de gebruikte materialen CO2-neutraal geproduceerd zijn en hergebruikt kunnen worden.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
Als gemeente hebben we minder invloed op particuliere bouwwerkzaamheden. Wel onderzoeken we hoe we de gemeentelijke instrumenten kunnen benutten.
Inwoners en bedrijven
Via instrumenten die de gemeente heeft inzetten op hergebruik van materialen bij (ver)bouw
Wat gaan we doen?
Als gemeente hebben we in mindere mate invloed op wat inwoners en bedrijven doen. Als gemeente kunnen we via de vergunningen wel invloed uitoefenen op mate waarin circulariteit bij sloop en (ver)bouwactiviteiten meeweegt. We gaan onderzoeken hoe we circulariteit het beste kunnen laten meewegen in vergunningsvoorwaarden en/of de welstandscriteria.
17
Tabel 12. Overzicht maatregelen opgave circulaire bouw en GWW gericht op inwonersbedrijven.
3.4.2. Gemeente en maatschappelijk
Huidige situatie
Er is in een aantal projecten rekening gehouden met hergebruik, maar er is nog geen duidelijk inzicht in hoeveel projecten dit betreft en het aandeel van deze projecten in het totaal.
Wat gebeurt er al?
Bij nieuwbouw of herstructurering van gebouwen of gebieden in de gemeente Uithoorn wordt circulariteit steeds meer in overweging genomen. Een voorbeeld hiervan is de multifunctionele accommodatie de Scheg in Zijdelwaard, een project waarbij een bestaand gebouw werd gesloopt om plaats te maken voor een gebouw met meerdere functies zoals een sportaccommodatie. Bij de bouw werden materialen uit het oorspronkelijke gebouw hergebruikt, zoals de sportvloer. Een probleem wat zich voordeed was het ontbreken van een materialenpaspoort van het oude gebouw. Dit bemoeilijkte het bepalen van de geschiktheid van bepaalde materialen voor hergebruik. Inmiddels heeft de gemeente net als een aantal andere deelnemers van de MRA meegedaan aan een pilot waarbij een materialenpaspoort is opgesteld voor een gemeentelijk vastgoed gebouw. Op het gebied van GWW gebeurt er ook het één en ander. Zo worden materialen als asfalt en beton vaak hergebruikt, ook omdat hier een duidelijk economisch voordeel aan zit.
Inzet programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
De komende periode is de inzet om de pilots die reeds worden uitgevoerd te verankeren in structureel beleid.
Gemeente en maatschappelijk
Van pilot naar beleid: structureel circulariteit meenemen en registreren bij maatschappelijk vastgoed
Wat gaan we doen?
In de bouwsector liggen tal van mogelijkheden om circulariteit te bevorderen. Als gemeente hebben we met name invloed op ons eigen vastgoed en wat er in de openbare ruimte gebeurt. Daarom gaan we als gemeente in eerste plaats zelf aan de slag met een aantal maatregelen.
Zo heeft Uithoorn in het verleden meegedaan aan een pilot voor het opstellen van een materialenpaspoort. Graag bouwen we voort op de opgedane ervaring door het inrichten van een databank voor materiaalgebruik van maatschappelijk vastgoed. Bij nieuwbouw en renovatie van maatschappelijk vastgoed zijn we van plan materiaalgebruik standaard te registreren in een materialenpaspoort. Bij al opgeleverde gebouwen willen we met terugwerkende kracht kijken of het mogelijk is om hier ook materiaalgebruik te registreren in een materialenpaspoort. Daarbij willen we circulaire afwegingen een plek geven in de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR), bijvoorbeeld door het meenemen van materiaal- of prestatie eisen.
18Wijzig het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR), CircuLaw,
Op deze manier wordt iedereen die zich bezighoudt met de inrichting van de openbare ruimte hierop gewezen.
Tabel 13. Overzicht maatregelen opgave circulaire bouw en GWW gericht op gemeente en maatschappelijke organisaties.
BIJLAGE II. OVERZICHT MAATREGELEN
De kleuren van de letters in de eerste kolom corresponderen met de voorwaarde waaraan de maatregel voornamelijk bijdraagt (rood = kennis, geel = verdienmodel, oranje = draagvlak, paars = wet- en regelgeving).
Tabel 14. Maatregelen programma ‘Circulaire economie 2024-2028’
BIJLAGE III. LONGLIST MAATREGELEN
Tijdens het opstellen van dit eerste programma ‘Circulaire economie 2024-2028’ zijn verschillende maatregelen onderzocht en is uiteindelijk een selectie van maatregelen opgenomen die passen bij de ambitie en middelen van dit programma. De maatregelen die wel zijn langsgekomen maar niet zijn opgenomen vatten we samen in deze longlist, ter inspiratie voor eventuele bijsturing naar aanleiding van monitoring en toekomstige programma’s.
1Inwoners
a.Financiële stimulering wasbare luiers voor nieuwe ouders (voorbeeld gemeente Aalten)
b.Financiële stimulering wasbare luiers voor kinderdagverblijf (pilot Milieucentraal)
c.Informatie over wasbare luiers bij zorgverleners (bijvoorbeeld posters en flyers RWS en Milieucentraal)
d.Promoten zindelijkheidstraining via consultatiebureau
e.Plek inrichten waar spullen gedeeld/geleend kunnen worden van elkaar (voorbeeld Breda)
f.Basisscholen gebruiken als plek om spullen de delen/lenen (voorbeeld Apeldoorn)
g.Faciliteer kledingketen in de gemeente, zie: https://www.milieucentraal.nl/bewust-winkelen/kleding/hoe-organiseer-ik-een-kledingruil/ en https://www.clothingloop.org/nl/
h.Uitdelen van keukenhulpjes om voedselverspilling te voorkomen.
i.Meedoen aan 100-100-100 project.
2Bedrijven
a.Reserveren ruimte voor tweedehandswinkels in winkelstraat bijvoorbeeld door middel van of door middel van voorkeursrecht.
b.Bedrijven informeren over initiatieven om voedselverspilling te verminderen.
c.Verplichten tot informatieverstrekking over voedselverspilling, zie: CircuLaw - Verplicht bedrijven informatie te verstrekken over voedselverspilling
d.Verkenning van de mogelijkheid om een toekomstfonds voor financiering van circulaire bedrijfsactiviteiten in te richten in aanvulling op de reeds bestaande fondsen zoals ROM InWest en het ondernemersfonds.
e.Stimuleren van registratie materiaal gebruik gebouwen in een materialenpaspoort bij ondernemers bij en bedrijven.
3Gemeente
a.Eisen tegen voedselverspilling in contracten, zie: CircuLaw - Neem in contract eisen op ter voorkoming van voedselverspilling.
b.Koppelen van grondstoffen stromen aan hergebruik en reparatie, door circulaire hub of circulair ambachtscentrum rondom milieustraat (voorbeeld Almere.
c.Vereiste materialenpaspoort meenemen als gunningscriterium bij aanbestedingen.
4Circulaire bouw:
a.Inrichten community of practice voor circulaire bouw
b.Stel MilieuPrestatie Gebouwen (MPG-score), verplicht bij gronduitgifte: CircuLaw - Neem MPG op als subgunningscriterium bij gronduitgifte
c.Stel sloopmelding verplicht: CircuLaw - Stel sloopmelding verplicht
d.Circulariteit als eis in anterieure overeenkomst voor bijvoorbeeld windmolens of andere ruimtelijke ontwikkelingen.
e.Circulaire hub voor bouwmaterialen (voorbeeld Utrecht)
5Overig
a.Verbod oplaten ballonnen
BIJLAGE IV. BELEIDSCONTEXT
De gemeente Uithoorn staat niet alleen en heeft te maken met verschillende andere overheidslagen en samenwerkingsverbanden met beleid op het gebied van circulariteit. In deze bijlage vatten we de beleidscontext samen.
Circulaire economie op Europees niveau
Het Europees beleid legt de richtlijnen vast voor het afvalbeleid in de landen van de Europese Unie, met als doel het bevorderen van een circulaire economie (bijvoorbeeld de Kaderrichtlijn afvalstoffen). Deze Europese beleidsrichtlijnen worden geïntegreerd in het nationale afvalbeleid en vervolgens door lokale overheden overgenomen in hun eigen afvalbeheersplannen.
Circulaire economie op nationaal niveau
In de Nederlandse wetgeving krijgen de Europese beleidsrichtlijnen vorm in de Wet Milieubeheer (Wm) en het Landelijk afvalbeheerplan (LAP3). De Wet milieubeheer verplicht gemeenten om voor huishoudens afvalinzameling en -verwijdering te regelen. Het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP) bepaalt het afvalbeheer voor Nederland. LAP3, de derde editie, loop van 2017 tot 2029.
Nationaal Programma Circulaire Economie
Daarnaast heeft Nederland het ‘Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030’. Dit is het uitvoeringsprogramma van het Rijk voor een volledig circulair Nederland in 2050.
20Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid, februari 2023
Deze publicatie bouwt voort op eerdere publicaties, zoals het programma Nederland Circulair 2050 uit 2016 en het Grondstoffen akkoord uit 2017.
21Nederland Circulair in 2050, Rijksoverheid, september 2016
In deze eerdere publicatie heeft de Rijksoverheid het doel gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn, en is het tussendoel geformuleerd om in 2030 50% minder gebruik te maken van primaire abiotische grondstoffen.
Inmiddels zijn deze doelen in het Nationaal Programma 2023-2030 geconcretiseerd, vanwege de realisatie dat de circulaire economie meer inhoudt dan slechts het reduceren van ons gebruik van primaire grondstoffen, en de behoefte om te verduidelijken waar we precies naar toewerken. Volgens het programma 2023-2030 betekent circulair op zijn minst “dat het grondstoffengebruik voor de Nederlandse productie en consumptie zodanig wordt teruggebracht dat het binnen de planetaire grenzen en de daaruit volgende ‘veilige operationele ruimte’ voor Nederland valt.” Verder zijn er vier circulariteitsdoelstellingen opgesteld aan de hand van zogenoemde ‘knoppen’ waaraan gedraaid kan worden om de effecten van ons grondstoffen gebruik terug te brengen, die zowel effect hebben op het verminderen van milieudruk als leveringszekerheid.
Op basis van deze vier knoppen zijn vier doelen opgesteld. Voor enkele van deze doelen mist een kwantificatie. In 2023 is hier aanvullend onderzoek naar gedaan en in 2024 komt hier naar verwachting uitsluitsel over.
•Vermindering grondstoffen: aansturen op reductie van grondstoffenvoetafdruk.
•Vervangende grondstoffen: verhoging van percentage toegepaste hernieuwbare grondstoffen, zowel secundaire grondstoffen als duurzaam geproduceerde biogrondstoffen.
•Levensduurverlening: streven naar maximale verlenging van levensduur van producten.
•Hoogwaardige verwerking: 55% recycling van stedelijk afval in 2025 en 60% in 2030 (stedelijk afval betreft huishoudelijk afval plus het afval uit de kantoor-, winkel- en dienstensector).
Dan zijn er de effecten waar het draaien van de knoppen effect op heeft (zie figuur X):
•Milieu-impact: het tegengaan van klimaatverandering, een schoner milieu en het herstel van biodiversiteit.
•Leveringszekerheid: kwalitatief doel om te streven naar ‘voldoende leveringszekerheid’ met specifieke aandacht voor die grondstofstromen en halffabricaten en eindproducten die cruciaal zijn voor de Nederlandse economie en publieke belangen, zoals ook verwoord in de nationale grondstoffenstrategie.
Op basis van deze doelen zijn algemene beleidsmaatregelen opgesteld voor tot en met 2030. Daarnaast zijn er in het programma Nederland Circulair uit 2016 vijf grondstoffenketens geselecteerd om op te focussen in de aanpak. In het ‘Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030’ zijn concrete doelen geformuleerd en is specifiek beleid ontwikkeld voor de meest impactvolle productgroepen binnen deze ketens:
1Consumptiegoederen: elektrische en elektronische apparaten; meubels, verpakkingen en wegwerpproducten; textiel.
2Kunststoffen: plastic verpakkingen; plastic in de bouw; landbouwplastic.
3Bouw: woningen; kantoren en bedrijfshallen; betonnen viaducten en bruggen; wegverharding.
4Maakindustrie: Capital Equipment; windparken; zon-PV-systemen; klimaatinstallaties.
5Biomassa en voedsel: valt binnen transitie naar kringlooplandbouw.
Verder is er in de publicatie ook aandacht voor governance, monitoring en financiële middelen.
VANG – HHA
Het programma ‘Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk Afval’ (VANG-HHA) is ontwikkeld om gemeenten te ondersteunen in de transitie naar een circulaire economie. Voor de periode 2015-2025 was in het programma de ambitie gesteld om in 2020 75% afvalscheiding en gemiddeld 100 kilo restafval per inwoner te bereiken.
22Het programma: Met optimale afvalscheiding naar hoogwaardige recycling, VANG (z.d.).
Deze ambitie is niet gehaald, maar gemeenten hebben wel stappen in de goede richting gezet. In 2022 is het programma herzien en is besloten dat in de periode 2021-2025 het programma zich blijft richten op het verbeteren van de kwaliteit van ingezamelde huishoudelijke afval stromen. Tijdens het opstellen van dit programma begin 2024 is de nieuwe VANG-HHA Recycle doelstelling bekend gemaakt. De vernieuwde focus is gericht op het verbeteren van het recycle percentage naar 65% in 2035.
23Nieuwe VANG recycledoelstelling, VANG (z.d.)
Position paper VNG Circulaire Economie
De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft in 2024 een position paper over de circulaire economie opgesteld.
24De circulaire economie (vng.nl), VNG (2024).
Hieruit blijkt dat gemeenten weinig vertrouwen hebben in de haalbaarheid van de ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn. Gesteld wordt dat vanuit het Rijk meer inzet nodig is op normering, wetgeving, financiële prikkels, kennisdeling en coördinatie.
Circulaire economie op regionaal niveau
Uithoorn is onderdeel van de ‘Metropool Regio Amsterdam’ (MRA). In dit verband wordt regionaal samengewerkt aan de regionale koers voor de middellange en lange termijn. De circulaire economie is sinds 2018 onderdeel van deze regionale koers; toen publiceerde de MRA het Ontwikkelplan Circulaire Economie Metropoolregio Amsterdam.
25Ontwikkelplan Circulaire Economie Metropoolregio Amsterdam, MRA (2018)
Inmiddels zijn ook het MRA Programma Circulaire Economie 2021-2026 en de Uitvoeringsagenda 2021-2022 gepubliceerd.
Er wordt vanuit drie programmalijnen toegewerkt naar een circulaire economie:
1Circulair inkopen en opdrachtgeverschap: met als doel klimaatneutrale en circulaire principes structureel mee te nemen in alle inkooptrajecten van fysieke producten binnen de MRA overheden.
1Grondstoffenstromen: met als doel het werken aan het sluiten van de kringloop van enkele materiaalstromen die kansrijk worden geacht. Dit zijn: afval en grondstoffen verwerking, luiers, kunststof, textiel, biogrondstoffen, en bedrijfsafval.
2Interventies: interventies die een circulaire economie dichterbij brengen. Bijvoorbeeld het wegnemen van belemmeringen voor bedrijfsleven. Bijvoorbeeld betere samenwerking op het gebied van bedrijfs- en gemeentelijk afval, of het vergemakkelijken van toegang tot data.
Ook zijn de eerste stappen gezet op het gebied van monitoring. Zo is er een onderzoek uitgevoerd naar de beschikbare data om circulaire groei te meten dat heeft geleid tot een nulmeting voor het MRA gebied.
26Monitoring voor een Circulaire Metropoolregio, februari 2019
Echter ontbraken er op het moment van opstellen van dit onderzoek nog belangrijke gegevens die nog niet verzameld kunnen worden. Verder is er een meetinstrument ontwikkeld om het bereikte niveau van circulair inkopen en opdrachtgeverschap te kunnen meten en vergelijken.
Circulaire economie op gemeentelijk niveau
De gemeente Uithoorn werkt al op verschillende manieren aan de circulaire economie. Bijvoorbeeld door circulair in te kopen, via beleidstukken zoals het Grondstoffenbeleid of beleid voor inrichting van de openbare ruimte, door pilots uit te voeren, en met verschillende communicatie uitingen Ondanks dat er wel dingen gebeuren bestond er nog geen overkoepelend beleid voor het onderwerp Circulaire economie waar alles bij elkaar komt. Daar dient dit programma voor
Omgevingsvisie
Daarnaast zijn in de ‘Omgevingsvisie Gemeente Uithoorn 2040’ (GOVI)
27Omgevingsvisie Uithoorn 2040, Gemeente Uithoorn (2022).
de ambities en opgaven voor de langere termijn vastgesteld door middel van vijf pijlers. Eén pijler is met name relevant voor dit programma, de pijler ‘Groen-blauw en duurzaam omarmen’ waarin uitgangspunten staan over de circulaire economie in zijn algemeenheid en over circulair bouwen:
“We werken ook toe naar een circulaire economie in 2050. Dit betekent dat in 2050 volledig circulair wordt ingekocht en gebouwd, en dat inwoners en bedrijven al hun afval scheiden”
“Uithoorn stimuleert circulair bouwen, wat wil zeggen dat de bouw uitstootvrij is en dat de gebruikte materialen CO2-neutraal geproduceerd zijn en te hergebruiken zijn. De gemeente sluit daarbij aan op landelijk beleid en regelgeving”
In de pijler ‘Veerkrachtig ondernemen’ is ook aandacht voor de circulaire economie:
“De economie van Uithoorn is in 2040 uitstootvrij en in 2050 circulair. De rol van Uithoorn in de regionale circulaire economie wordt nader onderzocht.”
“De glastuinbouw is internationaal een voorloper als het gaat over circulariteit, Uithoorn zet daarom in op het verder stimuleren van circulaire innovatie in het Kernglastuinbouwgebied. Bestaande en nieuwe bedrijvigheid elders binnen de gemeente is in 2050 ook volledig circulair.”
Grondstoffenbeleid
Als laatste heeft de gemeente Uithoorn in 2021 het Grondstoffenbeleid 2020-2025 vastgesteld.
28Grondstoffenbeleid 2020-2025, Gemeente Uithoorn (2021).
Het Grondstoffenbeleid is het beleidsstuk dat maatregelen bevat om het aanbod van restafval te verkleinen en afval beter te scheiden in grondstoffenstromen. Hierin zijn de volgende ambities vastgesteld:
•Voor 2023 streven naar 75% afvalscheiding en 100 kg restafval per inwoner
•Voor 2025 streven naar 80% afvalscheiding en 75 kg restafval per inwoner
De aanpak om deze doelen te behalen bestaat uit twee fases. Fase 1 betrof het gescheiden inzamelen van GFT. De gescheiden inzameling van GFT is in oktober 2021 van start gegaan en sinds juni 2022 voor de gehele gemeente operationeel. Fase 2 bestaat uit de invoering van tariefdifferentiatie (diftar), eerst in 2024 door het invoeren van toegangscontrole met bijbehorende afvalpas, gevolgd door de invoering van het recycletarief.