Aanhef
Voorwoord
Het klimaat verandert. De gevolgen van klimaatverandering ondervinden we steeds vaker aan den lijve. Hetere zomers, hevigere regenbuien en langere perioden van droogte; als inwoners en ondernemers van onze regio krijgen we daar steeds meer mee te maken. Het maatschappelijk debat gaat veelal over het menselijk aandeel in klimaatverandering en wat we kunnen doen om de klimaatverandering te beperken.
Adaptatie, het aanpassen aan de werkelijkheid van klimaatverandering, is evenzo van groot belang. Aanpassen aan de omstandigheden zit ons in de regio in de genen. Al generaties lang hebben wij ons leven en werken aangepast aan de invloed van de rivieren in ons gebied. Het heeft onze identiteit gevormd. Nu staan we voor de uitdaging om onze leef- en werkomgeving aan te passen aan de veranderingen van het klimaat. Dit met het oog op een vitale en toekomstbestendige regio met een fijn leef- en werkklimaat.
Vanuit dit besef hebben we als gemeenten in het rivierengebied, waterschap en provincie Gelderland, samen met andere stakeholders in ons mooie rivierengebied samengewerkt aan een Regionale klimaat Adaptatie Strategie (RAS). Hierin verwoorden wij onze ambities en opgaven van klimaatverandering en de benodigde maatregelen.
Voor u ligt onze RAS. Met deze strategie zijn we er niet, het is slechts een begin. De uitwerking van de opgaven en maatregelen zijn er op gericht dat wij als regio ons daadwerkelijk kunnen aanpassen aan de klimaatverandering en daar ook naar gaan handelen. Dat is niet alleen een taak van ons als overheden. Een grote verantwoordelijkheid ligt bij ons als gehele maatschappij: van individuele inwoner tot ondernemer, van natuurorganisatie tot woningcorporatie, van land- en tuinbouw tot logistiek.
Als overheden hebben wij een voortrekkersrol en is het onze taak om alle betrokkenen te activeren en te faciliteren bij de opgave die klimaatadaptatie heet. Een handschoen die wij gaan oppakken. Samen aan de slag!
Govert van Bezooijen
voorzitter Stuurgroep Samenwerkende Netwerken Regio Rivierenland
Van ons allemaal
Deze RAS is een interactief proces met overheden - gemeenten, waterschap Rivierenland en de provincie Gelderland - in de regio en de regionale stakeholders:
Gemeente Buren
Gemeente Culemborg
Gemeente Lingewaard
Gemeente Overbetuwe
Gemeente Maasdriel
Gemeente Neder Betuwe
Gemeente Tiel
Gemeente West Betuwe
Gemeente Zaltbommel
Provincie Gelderland
Waterschap Rivierenland
BIJLAGEN
Voorbeelden Klimaatadaptatie
Waterplein Tiel
Een waterplein is een voorbeeld van Klimaatadaptatie in stedelijk gebied. In droge tijden is het een speel- en ontmoetingsplek, in natte tijden verandert het in een tijdelijke waterberging. Het is een technologische oplossing die ook nog uitnodigt tot recreatie en ontmoeten in de wijk. In het geval van een extreme regenbui heeft het plein een maximaal waterbergend vermogen van 550 m3, waarbij het water dan maximaal 70 cm hoog staat.
Dijkverbetering/-versterking
Het Rijk en het Waterschap Rivierenland gaan, ondanks dat de kans op dijkdoorbraken bij hoog water klein is, door met dijkverbeteringen en -versterkingen. Dit heeft te maken met de aanzienlijke overstromingsdiepte van ruim 2 meter of meer in onze regio. Naast dat delen van de dijken niet meer aan de veiligheidsnormen voldoen. Daarmee zijn onze dijken voorbereid op de toekomstige effecten van klimaatverandering.
Herinrichting De Vergt
Vanwege de kastanjebloedingsziekte moesten alle kastanjes in de groenstrook naast de Prins Bernardweg in Zaltbommel gekapt worden. Het fraaie laanbeeld verdween daarmee. Samen met bewoners is gekomen tot een herinrichting met een wadi.
Waterberging Pouderoijen
Voor de waterberging van het water uit het dorp Pouderoijen in de gemeente Zaltbommel en de glastuinbouw is een waterberging aangelegd nabij deze gebieden. De waterberging is gerealiseerd in de vorm van een verlaagd weiland met rabattenstructuur en sloten met natuurvriendelijke oevers. In tijden van hoog water is het gebied nog steeds geschikt voor schapen om te blijven grazen. Het verlaagde weiland met haar sloten en wandelpad vormt tevens de landschappelijke inpassing voor het naastgelegen kassengebied.
Operatie Steenbreek
Het doel van operatie Steenbreek is om onnodige verharding in privé- en openbare ruimte te vervangen door een diversiteit aan groen. Waar mogelijk worden stenen vervangen door groen zodat het water makkelijker de grond in kan. Dit wordt onder andere gedaan door bewust zijn te creëren bij burgers, gemeenten, organisaties en bedrijven over de gevolgen van verstening en de positieve effecten van groen. In Rivierenland zijn er al gemeenten (Zaltbommel en Maasdriel) die bij dit initiatief zijn aangehaakt.
Boomgaard van de toekomst (proeftuin Randwijk)
Op initiatief van Fruitpact zijn fruittelers, onderzoekers, politici en de Rabobank begonnen met de vraag “hoe zien boomgaarden er uit in 2030?”
Zonnepanelen tussen de boomgaarden en nieuwe oplossingen rondom waterberging worden een vanzelfsprekendheid. Maar ook nieuwe of andere soorten gewassen die beter bestand zijn tegen het veranderende klimaat zijn onderdeel van de boomgaard van de toekomst
Diepinfiltratie Doornenburg
Om het bestaande rioolstelsel in Doornenburg te ontlasten is er voor een nieuw project in de Homoetstraat voor gekozen om het hemelwater op een andere manier te verwerken. Uit onderzoek blijkt dat hemelwater kan infiltreren in de zandlaag, onder de dikke en veelvoorkomende kleilaag in deze regio (diepinfiltratie). Het rioolwater wordt opgevangen, geborgen in een nieuw regenwaterstelsel en infiltratie units, en vervolgens geïnfiltreerd diep in de ondergrond. Ook een deel van het dakvlak van de bestaande woningen wordt op dit vernieuwende systeem aangesloten. Om te kijken of dit project ook elders te kunnen toepassen, wordt de waterstand in het riool en de infiltratieunits continu gemeten.
Klimaatbestendige parkeerplaats Maasdriel
Bij het Multifunctioneel Centrum Heerewaarden is de parkeerplaats zo ingericht dat wateroverlast bij extreme regenbuien wordt tegengegaan. De parkeervakken van gerecycled kunststof roosters zijn voorzien van gras. De parkeerplaats zorgt voor waterberging op en onder de parkeerplaats. Onder de roosters is een laag van bomenzand en lava die het regenwater langer vasthouden, voordat het water afgevoerd wordt naar de omliggende sloot. Bij extreme buien zitten de sloten snel vol. Op dien momenten dat het water niet snel genoeg de bodem kan inzakken, blijft het water op de roosters staan. Dit is mogelijk doordat de parkeerplekken net wat lager zijn aangelegd. De parkeerplaats heeft een lange levensduur en vermindert bovendien de hitte in de zomer.
Natuurvriendelijke oevers (o.a. Linge)
Kenmerk van natuurvriendelijke oevers is dat de overgang van land naar water geleidelijk verloopt. Hierdoor ontstaat er meer ruimte om water te bergen. Hiermee dragen deze natuurvriendelijke oevers bij aan klimaatadaptatie. Bijkomt voordeel is dat de planten die op de oever en in de plas-dras zone staan en de ondergedoken waterplanten zorgen voor een betere waterkwaliteit.
Regionale aanpak: onze opgaven en acties
Doel: Klimaatbestendigheid is een leidend principe in beleid en besluitvorming – op deze manier maken we bewuste keuzes voor een goed woon-, werk- en leefklimaat
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
We zijn ons op ambtelijk, management en bestuurlijk niveau bewust van de urgentie om klimaatadaptatie te verankeren in beleid en handelen (gemeente, provincie, waterschap, uitvoerende organisaties)
•Bewustwordingscampagne uitrollen, waarbij onder meer de RAS en kennisbijeenkomsten gebruikt worden
•Communicatiestrategie uitwerken voor overheden, inwoners en bedrijven
•Breng de risico’s en calamiteiten beeldend inzichtelijk
•Goede praktijkvoorbeelden uitdragen (zoals pilot Waterplein)
•Regionale werkgroep communicatie (is reeds actief) Lokaal binnen gemeente (bestuurlijk, management en ambtelijk)
•Regionale werkgroep communicatie (is reeds actief)
Korte termijn
(2020 – 2021)
We spreken als overheden de bestuurlijke ambitie uit om klimaatadaptatie op te pakken
•Regionale bestuurlijke bijeenkomst organiseren
•Klimaatadaptatie is als speerpunt van beleid opgenomen in coalitieakkoorden van gemeenten en deze maken hiervoor in de begroting ook middelen vrij
•Bestuurders en raadsleden de stresstesten buiten laten ervaren
•Bewoners en bedrijven vertellen aan bestuurders/raadsleden over hun ervaringen
•Niet alleen ambities uitspreken in coalitieakkoorden, maar ook menskracht en middelen daaraan koppelen
•Werkgroep KAR/stuurgroep SNR
•Lokaal binnen gemeente (colleges en raden)
Korte termijn
(2020)
Doel: Klimaatbestendigheid is een leidend principe in beleid en besluitvorming – op deze manier maken we bewuste keuzes voor een goed woon-, werk- en leefklimaat
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
We hebben klimaatadaptatie als een integraal onderdeel opgenomen in onze omgevingsvisies en omgevingsplannen
•Op regionaal niveau planmatig oppakken: uniforme kaders en uitgangspunten die gebruikt (kunnen) worden door alle overheden
•Sector overstijgende aanpak, doorbreken van beleidsverkokering
•Commitment om regionaal kaders vast te stellen om gelijk speelveld in regio te creëren
•Klimaatadaptatie onderdeel laten zijn van een programma i.p.v. eigen programma
•Kennisbank met goede praktijkvoorbeelden en lessons learned
•Regionale werkgroep (trekker gemeente die voorop loopt met de uitwerking van de omgevingsvisie, alle gemeenten zijn vertegenwoordigd)
Korte termijn
(2020 - 2023)
We beschikken over hitteplannen en -protocollen die we actief uitdragen naar inwoners, zorginstellingen, bedrijven, organisatoren evenementen
•In samenwerking met de GGD opstellen van hitteplannen en -protocollen.
•Regionaal overkoepelend protocol opstellen, opdat gemeenten alleen lokale accenten hoeven aan te brengen
•Werkgroep hitteplan (GGD en vertegenwoordiging alle gemeenten)
Korte termijn
(2022)
Doel: Onze kernen zijn groen, hittebestendig en gewapend tegen overvloedige regenval en langdurige wateroverlast
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
We hebben groennormen en ontwerpprincipes geformuleerd voor het klimaatadaptief ontwikkelen van bebouwd en onbebouwd gebied
•Op regionaal niveau opstellen van uniforme groennormen en ontwerpprincipes
•Lokaal maatwerk en verankeren in beleid (omgevingsvisie en -plannen)
•Uitkomsten lokale en regionale stresstesten
•Goede samenwerking tussen overheden en stakeholders; sterkere rol voor Regio Rivierenland
•Regionale werkgroep (trekker koploper binnen de regio, vertegenwoordiging alle gemeenten en evt. externe expertise)
•Lokaal binnen iedere gemeente
Middellange termijn
(2025)
We nemen klimaatadaptatiedoelen standaard mee in de prestatieafspraken met de woningcorporaties en contracten met ontwikkelaars
•Op regionaal niveau organiseren van workshops met woningcorporaties en ontwikkelaars/aannemers
•Verankeren in contracten en prestatieafspraken
•Samenwerking in de regio t.b.v. gelijk speelveld in regio voor ontwikkelaars en corporaties
•Kennis over gezond binnenmilieu
•Gemeenten in samenwerking met woningcorporaties (SWR: Samenwerkende Corporaties Rivierenland) en ontwikkelaars en GGD
•Lokaal binnen gemeente
Korte termijn
(2020 – 2021)
We hebben bij het aanleggen van openbare ruimte en het oprichten van bebouwing klimaatbestendigheid als uitgangspunt
•Regionale bestuurlijke bijeenkomst: bestuurlijke ambitie ophalen om binnen alle gemeenten hiervoor beleid te formuleren en pilots/projecten uit te voeren (bijv. inrichtingsplannen van openbare ruimte, zoals parken, plantsoenen, speelterreinen en schoolpleinen, maar ook bebouwing)
•Bewustwording over noodzaak en borging van vergroening van particuliere tuinen
•Kennis en ervaring om subsidies te verkrijgen
•Werkgroep KAR/stuurgroep SNR
•Uitwerking vindt plaats in overleg met ontwikkelende partijen en woningcorporaties
Korte termijn
(2020 - 2021)
We hebben inzicht in de benodigde waterbuffering in de stad en het landelijk gebied
•Op lokaal en regionaal niveau in beeld brengen van noodzakelijke omvang van de benodigde buffering, de gewenste locaties van buffering
•Detailberekeningen vanuit de lokale stresstesten
•Regionale werkgroep (met vertegenwoordiging van alle gemeenten)
Korte termijn
(2021)
Doel: Het landelijk gebied van Rivierenland is voorzien van een klimaatrobuuste groenblauwe structuur
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
We hebben en houden in tijden van langdurige droogte voldoende en kwalitatief goed water beschikbaar voor onze land- en tuinbouw, onze drinkwatervoorziening, de natuur en recreatie
•Op regionaal niveau gaan we als eerste de waterbehoefte en waterbeschikbaarheid inventariseren en deze met elkaar confronteren (daarbij bekijken we zowel de kwantitatieve behoefte en aanbod, maar ook naar de locatie van deze behoefte en aanbod)
•Op basis van deze inventarisatie wordt in beeld gebracht of en zo ja welke aanpassingen aan het watersysteem nodig zijn
•Grootverbruikers van water betrekken
•Ruimte voor waterbuffering in natte perioden, zodat dit water in tijden van droge perioden kan worden ingezet
•Regionale werkgroep met vertegenwoordigers van overheden, waterschap, landbouw- en natuurorganisaties en waterleidingbedrijven
Middellange termijn
(2025)
We zetten in op het behouden en versterken van natte natuur, het vergroten van de biodiversiteit en het zoeken naar nieuwe natuurdoelen op andere plekken. Denk daarbij aan:
•Langer vasthouden van het water (in de winter) en verbeteren sponsfunctie verhogen, onder andere de Linge
•Robuuster maken van ecosystemen, natuurlijke klimaatbuffers/natuurlijk systeem
•Leefgebied soorten moet mee kunnen verschuiven
•Natuurgebieden ‘afmaken’ en daarmee beter beschermen tegen gebiedsvreemd water
•Extra inlaat van water bij droogte
•Bosaanplant
•Op regionaal niveau verder onderzoeken wat de kwetsbaarheden en mogelijke oplossingen zijn
•Financiële middelen voor versterken natuur
•Opgave niet alleen voor regio maar ook per deelgebied (met eigen kansen & kwetsbaarheden) bekijken
•Eerlijk zijn over keuzes over waterbeschikbaarheid (water is schaars) en deze keuzes uitdragen en de consequenties ervaren
•Regionale werkgroep met vertegenwoordigers van overheden, waterschap, landbouw- en natuurorganisaties
Middellange termijn
(2025)
Doel: Het landelijk gebied van Rivierenland is voorzien van een klimaatrobuuste groenblauwe structuur
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
Onze land- en tuinbouw ontwikkelt zich klimaatbestendig en duurzaam. Daarbij kijken we onder meer naar:
•Waterbeschikbaarheid
•Onderzoek naar andere gewassen en teelten (organisch stofgehalte)
•Ruimte in regelgeving om te experimenteren
•Functies op de juiste plek
•Regionaal wordt een verdiepingsslag gemaakt naar de kwetsbaarheden van de land- en tuinbouw en wat deze sector nodig heeft om zich klimaatbestendig te ontwikkelen
•Kansen en perspectieven schetsen voor ondernemers
•Initiatieven (pilots) van onderop ondersteunen met kennis en middelen
•Voorbeelden uitdragen (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)
•Regionale werkgroep (waterschap als trekker?) met vertegenwoordigingen van overheden en land- en tuinbouworganisaties
Middellange/lange termijn
(2025 – 2030)
Doel: Vitale functies zijn bestand tegen hitte en wateroverlast (piekbuien en/of overstromingen)
Subdoel
Hoe
Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?
Wie
Wanneer (prioriteit)
We hebben de klimaatkwetsbaarheden van de vitale en kwetsbare functies in onze regio in beeld en geanalyseerd (voor hitte, wateroverlast en overstromingen)
•Op regionaal niveau in kaart brengen van de vitale functies en hun kwetsbaarheden i.r.t. hitte en overstromingen
•Betrokkenheid Veiligheidsregio
•Betrokkenheid RWS
•Betrokkenheid van kwetsbare instellingen (bijv. ziekenhuizen/ verzorgingsinstellingen/scholen)
•Betrokkenheid drinkwaterbedrijf
•Kennis GGD
•Inzicht in kwetsbaarheden land- en tuinbouw
•Regionale werkgroep (trekker Veiligheidsregio)
•Uitwerking van maatregelen lokaal
Middellange termijn
(2023)
We hebben de betrokken stakeholders mee in onze ambitie en strategie om alle relevante vitale, kwetsbare functies voldoende te beschermen
•Regionale bestuurlijke bijeenkomst waarbij we inzicht geven in de vitale en kwetsbare functies en calamiteiten die daarbij kunnen optreden in gevallen van extreme hitte en overstromingen
•Inzicht in kwetsbaarheden van vitale en kwetsbare functies (zie hierboven)
•Werkgroep KAR/stuurgroep SNR
Middellange termijn
(2023/2024)
Periodiek (6 jaarlijks) strategie herzien
We hebben inzicht in de risico’s voor klimaatextremen, ook na genomen maatregelen; voor deze restrisico’s zijn door stakeholders gezamenlijke protocollen opgesteld over wat te doen als het toch misgaat
•Op regionaal niveau formuleren van de restrisico’s en het opstellen van protocollen
•Calamiteitenprotocollen/rampenplannen
•Acceptatienormen opgesteld en uitdragen van deze acceptatiegrenzen
•Regionale werkgroep met stakeholders (ook veiligheidsregio)
Middellange termijn
(2025 – 2030)
Alle verantwoordelijke partijen hebben hun vitale, kwetsbare functies optimaal beschermd tegen mogelijke calamiteiten als gevolg van klimaatverandering. Zo:
•zijn kwetsbare objecten, zoals rioolkasten, elektriciteitskasten niet meer kwetsbaar voor wateroverlast (piekbui en kwel)
•zijn ondergrondse leidingen (CAI, riool, water, elektra) niet meer kwetsbaar voor hitte
•is de bereikbaarheid t.b.v. hulpdiensten ondanks de klimaatverandering onder alle omstandigheden gewaarborgd
•Uitvoeren van maatregelen ter bescherming vitale en kwetsbare functies
•Kennis van buitenland ophalen
•Eigenaarschap van verantwoordelijken
•Verantwoordelijken van de vitale en kwetsbare functies
Lange termijn
(2050)