Transitievisie warmte gemeente Smallingerland

1.1.1 Klimaatakkoord

In 2015 sprak Nederland in Parijs in internationaal verband af om de temperatuurstijging op aarde te beperken tot maximaal 2 graden. De CO2-uitstoot in 2030 moet hiervoor met 55% verminderd worden ten opzichte van 1990. Hier zijn forse ingrepen voor nodig. In Nederland is dit uitgewerkt in het Klimaatakkoord (juni 2019). Eén van de ingrepen is om in de toekomst geen fossiele brandstoffen, zoals aardgas, meer te gebruiken om onze woningen en gebouwen te verwarmen. In 2050 dient de gehele Nederlandse samenleving aardgasvrij en (vrijwel geheel) CO2 neutraal te zijn.

Naast de vermindering van CO2-uitstoot is er nog een belangrijke reden om van het aardgas af te stappen. De aardgaswinning in Groningen veroorzaakt aardbevingen die tot veel fysieke en mentale schade en onveilige situaties voor bewoners leiden. De Rijksoverheid heeft daarom besloten om de aardgaswinning in Slochteren in 2022 te beëindigen. Er wordt steeds minder aardgas in Nederland geproduceerd en het gevolg is dat, als we tegelijkertijd aardgas blijven gebruiken, dit uit het buitenland moet worden gekocht. Dit maakt Nederland afhankelijk van andere landen, wat negatieve consequenties kan hebben voor de beschikbaarheid en de prijs.

Om alle woningen en gebouwen uiterlijk in 2050 van het aardgas af te krijgen is in het Klimaatakkoord afgesproken dat elke gemeente uiterlijk eind 2021 een Transitievisie Warmte heeft. Samen moeten de visies van alle gemeenten leiden tot de verduurzaming van 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen voor 2030. Met het opstellen van de Transitievisie Warmte Smallingerland laten we onze ambities zien voor een Duurzaam Smallingerland en daarmee sluiten we aan op de landelijke klimaatafspraken.

Figuur 2: tijdlijn - bron Klimaatakkoord

"Gemeenten maken met betrokkenheid van stakeholders uiterlijk eind 2021 een Transitievisie Warmte. Hierin leggen ze het tijdpad vast voor een (stapsgewijze) aanpak richting aardgasvrij (waarbij isoleren een stap kan zijn, mits onderdeel van de wijkgerichte aanpak naar aardgasvrij). Voor wijken waarvan de transitie voor 2030 is gepland, maken zij ook de potentiële alternatieve energie-infrastructuren bekend". Bron: Klimaatakkoord, 2019

1.1.2 Energiebesparingsplicht voor bedrijven

Voor bedrijven en instellingen die per jaar vanaf 50.000 kWh of 25.000 m3 aardgas of een equivalent daarvan verbruiken, geldt een energiebesparingsplicht (Wet milieubeheer-inrichtingen). Hiermee zijn bedrijven en instellingen verplicht om alle energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder uit te voeren (Activiteitenbesluit milieubeheer, 2019). Bij energiebesparing gaat het om het voorkomen of verminderen van energieverbruik. Het toepassen van hernieuwbare energie, zoals zonne- of windenergie geldt niet als energiebesparende maatregel.

1.1.3 Energielabel C voor kantoren

Voor kantoren en bedrijven zijn er landelijke afspraken op het gebied van energie besparen. Per 1 januari 2023 moet elk kantoor energielabel C of beter hebben om nog als kantoor gebruikt te mogen worden (Bouwbesluit, 2012). Er zijn uitzonderingen voor kleine kantoren, kantoren in monumenten en kantoren die een nevenfunctie zijn van een andere gebruiksfunctie.

1.1.4 Energielabel B voor sociale huurwoningen

Woningcorporaties hebben, vanuit het Klimaatakkoord, de doelstelling om hun huurwoningen uiterlijk voor 2050 CO2-neutraal te maken. Als tussendoel is gesteld dat alle sociale huurwoningen in 2021 gemiddeld energielabel B hebben. Meer informatie over energielabels vindt u in het volgende hoofdstuk.

1.2.1 Regionale Energie Strategie (RES) en Regionale Structuur Warmte (RSW)

In het Klimaatakkoord is ook afgesproken dat Nederland wordt opgedeeld in dertig regio’s. Fryslân is ook een RES-regio. Elke regio stelt een Regionale Energie Strategie op. Hierin wordt op regionaal niveau de warmtevoorziening, energie-infrastructuur, energieopslag en hernieuwbare elektriciteits-opwekking in kaart gebracht. In Fryslân is de RES 1.0 vastgesteld door de gemeenteraden, Provinciale Staten en het algemeen bestuur van het Waterschap. De RES 1.0 is op 1 juli 2021 aangeboden aan het Nationaal Programma RES. Onderdeel van de RES is het rapport Regionale Structuur Warmte Fryslân (RSW) waarin staat welke warmte-alternatieven er voor aardgas zijn in onze provincie. Voor de Transitievisie Warmte is dit inzicht in de mogelijkheden van duurzame energie essentieel. De Transitievisies Warmte van de gemeenten moeten daarom in samenhang worden gezien met de RES. Na 2021 worden de visies opgenomen in de actualisatie van de Regionale Energie Strategie (RES 2.0).

1.3.1 Routekaart Duurzaam Smallingerland 2040

In 2016 heeft de gemeenteraad van Smallingerland de Routekaart Duurzaam Smallingerland 2040 vastgesteld. Hierin zijn doelen voor de energietransitie gesteld voor o.a. 2030 (50% duurzame energie en 20% energiebesparing) en 2040 (75% duurzame energie en 30% energiebesparing). Sinds enkele jaren werken we vanuit het Programma Duurzaamheid aan verschillende doelen: Energie, Klimaat en Circulariteit (zie schema hieronder) waarin onze gemeentelijke duurzaamheidsambities staan. Het landelijke Klimaatakkoord uit juni 2019, waar de Transitievisie Warmte een onderdeel van is, sluit aan bij het thema Energie.

Figuur 3: onderdelen uit het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid (in voorbereiding)

Het verduurzamen van alle woningen en gebouwen biedt veel kansen en voordelen. Hierbij valt te denken aan stijging van het wooncomfort, stijging van de waarde van de woning, veiliger wonen, goedkoper wonen en meer onafhankelijk en zelfvoorzienend zijn.

Er zijn diverse andere gemeentelijke documenten en visies die het thema warmtetransitie raken, dit zijn o.a. de:

-Omgevingsvisie, waarin duurzaamheid één van de drie leidende principes is en het omgevingsplan (nog op te stellen)

-Woonvisie, waarin een duurzame woningvoorraad een belangrijke pijler is. Hierin is opgenomen dat we particuliere woningeigenaren stimuleren en ondersteunen om hun woning energiezuiniger en duurzaam te maken. Ook is de Woonvisie een kader voor de prestatieafspraken met woningcorporaties en de huurdersvereniging

-Beleidsnota ‘Verder met zonne-energie in Smallingerland’ gaat over de realisatie van zonne-energie in de gemeente

-Overig: Actieagenda economie; Inclusieagenda; Sociale koers

Meer informatie over deze gemeentelijke visies en plannen vindt u in bijlage II.

1.4.1 Omgevingsgericht werken

De Transitievisie Warmte Smallingerland is tot stand gekomen in samenspraak met onze inwoners en belanghebbenden, met als uitgangspunt:

‘Smallingerland werkt omgevingsgericht door mensen vroeg te betrekken, open te zijn over de aanpak en verwachtingen te managen’.

Het ambitieniveau voor de participatie bij de Transitievisie Warmte is informeren en raadplegen. Dit houdt in dat de omgeving haar meningen en ideeën kan inbrengen. In de periode januari - juli 2021 zijn hiervoor gesprekken gevoerd met een groot aantal relevante partijen en instanties en afdelingen binnen de gemeente. Er is o.a. gesproken met de wijkraden en dorpsbelangen, de netbeheerder, de woningcorporaties en de huurdersvereniging. Op basis van deze gesprekken, gecombineerd met de analyses, is de Transitievisie Warmte versie 0.5 opgesteld. Deze versie is vervolgens in september 2021 voor een feedback ronde van drie weken opgestuurd aan de gesproken partijen en instanties. Na deze ronde is de definitieve Transitievisie Warmte 1.0 opgesteld.

1.4.2 Communicatie- en participatieproces

1.4.2.1 Communicatie

Bij de communicatie staat centraal dat inwoners en stakeholders begrijpen wat hen te wachten staat. Het gaat om transparante communicatie over wat een Transitievisie Warmte is, wat de afwegingen zijn, waar de gemeente op dit moment staat in het proces. En voor de toekomst het waarom en wanneer een wijk of dorp aan de beurt is om aardgasvrij te worden. Het motto voor onze communicatie is Samen stappen zetten. Dit is de kernboodschap die we uitdragen en waarmee we iedereen willen inspireren om duurzame stappen te zetten.

Doel van de communicatie is met name:

•Bewustwording van de verduurzamingsopgave

•Handelingsperspectief bieden: welke stappen kunnen inwoners nu al nemen?

•Informeren over de Transitievisie Warmte Smallingerland en de warmte-alternatieven

•Het plaatsen van de opgave binnen een groter kader: warmtetransitie als onderdeel van het landelijke Klimaatakkoord en het lokale duurzaamheidsbeleid gemeente Smallingerland

•Informatie verstrekken wat deze ontwikkeling voor de inwoner zelf betekent

•Inwoners oproepen om mee te denken.

Van belang is dat we rekening houden met diverse doelgroepen, verschillend draagvlak en verschillende motieven.

‘Ik vind het belangrijk me hiermee bezig te houden, een plicht ook naar de volgende generaties. De aarde hebben we in bruikleen, laten we er zuinig op zijn.’ (Uit: enquête onder inwoners van Smallingerland, juni 2021)

1.4.2.2 Participatie

Het participatieproces voor bewoners en stakeholders is als volgt uitgevoerd:

Inwoners:

-In 2021 hebben we gedurende kwartaal 2,3 en 4 inwoners geïnformeerd via berichten op de websites smallingerland.nl en duurzaamsmallingerland.nl, het versturen van persberichten, het plaatsen van berichten in de Actief en het plaatsen van social media posts.

-We hebben in kwartaal 2, met behulp van onderzoeksbureau Citisens, een enquête onder inwoners uitgezet. Deze is door circa 500 huishoudens ingevuld. De uitnodiging voor de enquête is schriftelijk, huis-aan-huis (met een ansichtkaart) verstuurd. Ook is de enquête extra onder de aandacht gebracht door middel van een online- en offline campagne.

-We hebben in kwartaal 2 een uitgebreid vraag-antwoord (Q&A) document over een aardgasvrije toekomst opgesteld en op onze website geplaatst. Via online- en offline middelen is deze Q&A bij de inwoners onder de aandacht gebracht. Het document wordt regelmatig bijgewerkt.

-We hebben vanaf kwartaal 2 het emailadres duurzaam@smallingerland.nl onder de aandacht gebracht en inwoners verzocht om hun behoeftes, reacties of vragen aan ons kenbaar te maken. Hier werd door enkele inwoners al gebruik van gemaakt.

-In oktober 2021 hebben we onze nieuwe website duurzaamsmallingerland.nl online gezet, hier wordt veel aandacht gegeven aan het thema aardgasvrij.

-Vanaf oktober t/m december is onze bewustwordingscampagne gelanceerd, met onder andere verhalen van vijf inwoners. Deze campagne is online en offline ingezet. Daarnaast is het thema aardgasvrij tijdens de duurzame week (eind oktober-begin november) aan bod gekomen, er werden koppelingen gemaakt met de Transitievisie Warmte.

-In november organiseren we (mits de COVID19 sitautie dat toelaat) een informatiebijeenkomst voor bewoners en andere geïnteresseerden.

Stakeholders:

Gedurende kwartaal 1, 2 en 3 hebben we een groot aantal partijen en instanties gesproken over de Transitievisie Warmte. We hebben hen gevraagd naar hun kijk op de warmtetransitie, hun wensen en behoeftes en onze ideeën en dilemma’s bij hen getoetst. Stakeholders hebben ons ook van informatie voorzien, bijvoorbeeld over hun ambities en planningen. We hebben stakeholders gevraagd om de TVW 0.5 versie te lezen en van feedback te voorzien. Een complete lijst van alle partijen is opgenomen in bijlage VII.

Figuur 4: oproep voor het invullen van de bewonersenquête (ingezet juni 2021)

Interne communicatie:

Ook binnen de eigen organisatie hebben wij diverse gesprekken gevoerd, met bijvoorbeeld collega’s van de omgevingsvisie, sociaal domein, economische zaken, grondbeleid, woonbeleid, verduurzaming gemeentelijke gebouwen, openbare ruimte en vergunningen, toezicht en handhaving. We hebben collega's gevraagd om de TVW 0.5 versie te lezen en van feedback te voorzien.

2.1 Sociale kenmerken

In de gemeente ligt de hoofdplaats Drachten en 13 dorpen (Oudega, Opeinde, Boornbergum, Drachtstercompagnie, Rottevalle, Houtigehage, De Wilgen, Nijega, De Tike, De Veenhoop, Kortehemmen, Goëngahuizen en Smalle Ee). De gemeente is door het CBS ingedeeld in 31 buurten, in bijlage I is een overzicht van deze buurten opgenomen.

De gemeente Smallingerland heeft circa 56.000 inwoners. Het aandeel ouderen vanaf 65 jaar bedraagt 22% in 2020. Relatief veel inwoners vanaf 65 jaar wonen in De Bouwen west en zuid, De Singels zuid en oost, De Drait west, het Centrum en in de Sanding.

De inwoners vormen samen ruim 27.000 huishoudens. Het aantal alleenstaanden is de afgelopen jaren gestegen terwijl het aantal gezinnen met kinderen is afgenomen. Gezinnen met kinderen vormen 30% van de huishoudens. Dat aandeel loopt wel sterk uiteen per wijk. In De Bouwen en het Centrum wonen bijvoorbeeld veel 1-2 persoonshuishoudens terwijl gezinnen vooral in wijken als Burmaniapark, Himsterhout en Drachtstervaart wonen.

De sociale cohesie bleef de afgelopen jaren ongeveer constant en is het sterkst in de dorpen en in Drachten in de wijken/buurten De Singels Oost, Fennepark en De Drait West. Het aantal mensen dat zich verantwoordelijk voelt voor de buurt schommelt al jaren rond de 83%. Het deel dat daadwerkelijk actief was om de buurt te verbeteren was de afgelopen jaren heel constant, rond de 21%. Het aantal bewoners dat vindt dat de gemeente bewoners voldoende betrekt bij veranderingen in de buurt is de afgelopen jaren gedaald van 30% in 2008 naar 20% in 2020. Sinds 2017 daalde dit cijfer vooral binnen Drachten: van 25% naar 19%. Als we kijken naar leefbaarheid dan verwachten vooral inwoners van de wijken Burmaniapark en Vrijburgh en het Buitengebied West vooruitgang van hun wijk of dorp in de komende jaren. Aan de andere kant verwachten inwoners van de wijken Noord-Oost, De Venen en De Wiken dat hun wijk er in de toekomst op achteruit zal gaan.

Binnen Drachten neemt de bekendheid van de wijkraden verder af. Het aantal mensen uit Drachten dat zegt dat er een wijkraad in hun wijk is daalde van 69% in 2006 naar 31% in 2020. In de dorpen is de bekendheid onverminderd groot: daar zegt 89% dat er een wijkraad of vereniging van dorpsbelang is. Bewoners waarderen de woningen in hun eigen buurt gemiddeld met een 7,6. Dit cijfer loopt uiteen van 6,2 (De Wiken noordoost) tot 8,9 (Vrijburgh).

Uit een bewonersenquête in juni 2021 blijkt dat veel inwoners zich zorgen maken over het klimaat en over wat aardgasvrij wonen voor hen betekent. Ook bleek uit deze enquête dat men graag samen met anderen aan de slag wil gaan om verder te verduurzamen. Men vindt hierbij de rol van de gemeente en de eventuele verhuurder belangrijk.

2.2.1 Inkomens

In Smallingerland behoort 42% van de huishoudens tot de laagste inkomens, landelijk ligt dit percentage op 40%. In de wijken De Bouwen, Noord-Oost, het centrum, De Wiken en De Swetten ligt dit aandeel rond de 60%. In De Wilgen/Smalle Ee, Himsterhout en Fennepark wonen veel huishoudens met een relatief hoog inkomen.

2.2.2 Energiearmoede

Een term die momenteel veel in het nieuws is, onder andere door de sterk stijgende gasprijzen, is energiearmoede. Er is sprake van energiearmoede wanneer een huishouden onvoldoende toegang heeft tot energievoorzieningen in huis: ze kunnen de energierekening niet of nauwelijks betalen, bezuinigen noodgedwongen op verwarming of het klaarmaken van warme maaltijden, zitten soms in de kou, beperken het douchen tot een minimum, etc.

2https://www.fsp.nl/nieuws/zicht-op-energiearmoede-essentieel-voor-inclusieve-energietransitie/

. Energiearmoede brengt een groter risico op lichamelijke en geestelijke gezondheidsklachten met zich mee, doordat mensen dikwijls in slecht geventileerde of geïsoleerde woningen leven, met meer blootstelling aan extreme hitte in de zomer en tochtklachten tijdens de winter. De meest gebruikte indicator voor energiearmoede is de zogenoemde energiequote of energieratio: het aandeel van de energiekosten in de totale uitgaven van een huishouden. Vaak wordt gezegd dat een huishouden energiearm is wanneer het meer dan 10% van het inkomen aan energie besteedt. Smallingerland scoort helaas slechter dan het landelijke gemiddelde, met een relatief hoog aantal mensen met een laag inkomen en hoge energiekosten en/of een huis met een relatief lage energie kwaliteit (bijv. slecht geïsoleerd, enkel glas).

3https://publications.tno.nl/publication/34638646/p5uUXw/TNO-2021-M11697.pdf

2.2.3 Woningwaarde

De gemiddelde economische waarde van woningen is gestegen van €174.000 (prijspeil 2017) naar €215.000 (prijspeil 2020). De gemiddelde waarde per buurt loopt uiteen van €95.000 in De Bouwen zuid tot €586.000 in de Sanding.

Figuur 5: impressie van een aantal gebouwen in de dorpen van Smallingerland

2.3 Woningvoorraad

Uit onderstaande infographic blijkt dat er ruim 25.000 woningen in Smallingerland zijn, waarvan 59% een koopwoning is. Ongeveer 82% van de huishoudens woont in Drachten, de overige huishoudens zijn verdeeld over de dorpen en enkele buurtschappen.

Smallingerland heeft circa 60 rijksmonumenten en circa 70 gemeentelijke monumenten. Dit zijn voornamelijk boerderijen, kerken en woningen.

Figuur 6: infographic woningvoorraad gemeente Smallingerland

2.5.1 Wat is een energielabel?

Een energielabel geeft aan hoe energiezuinig een gebouw of woning is en welke energiebesparende maatregelen nog mogelijk zijn. De energielabelklasse wordt bepaald op basis van het primair fossiele energiegebruik, uitgedrukt in kilowattuur per vierkante meter per jaar (kWh/m²/jr.). Hoe minder fossiele energie een gebouw gebruikt, hoe beter het energielabel. Hierbij is G het slechtste energielabel en A++++ het beste.

4https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regels/bestaande-bouw/energielabel-utiliteitsgebouwen

5https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regels/bestaande-bouw/energielabel-woningen/nen-7120-en-nta-8800-voor-woningen

Bij verkoop of verhuur van een woning is sinds 1 januari 2015 een energielabel verplicht. Doordat sindsdien nog niet alle woningen van eigenaar zijn veranderd of opnieuw verhuurd, is niet voor alle woningen een definitief label bekend.

In het energielabel certificaat wordt onder andere gekeken naar de status van de isolatie en installaties, middels 12 onderdelen. Hierbij wordt aangegeven of verbetering aanbevolen is. Deze 12 onderdelen zijn de volgende; gevels, gevelpanelen, daken, vloeren, ramen, buitendeuren, verwarming, warm water, zonneboiler, ventilatie, koeling en zonnepanelen.

Per 1 januari 2021 is er een nieuwe bepalingsmethode voor de energieprestatie van gebouwen, de NTA 8800. Deze methode wordt gebruikt voor zowel woningen als utiliteitsgebouwen, bestaand en nieuw. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat er toegewerkt wordt naar een standaard isolatiewaarde voor gebouwen. De standaard is een advies wanneer een woning goed genoeg is geïsoleerd voor een aardgasvrije toekomst. De woning kan dan ook met duurzame warmte, vaak met een lage(re) temperatuur, worden verwarmd. De standaard voor woningisolatie geeft aan hoeveel warmte dan nog nodig is om de woning te verwarmen in kWh per m2 per jaar.

6https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regels/standaard-en-streefwaarden-voor-woningisolatie

Inmiddels is bekend geworden dat de standaard voor woningen vertaald wordt naar een temperatuur van het afgiftesysteem van 50 (bij naoorlogse bouwjaren) of 70 graden (voor vooroorlogse bouwjaren). Deze standaard biedt richting en handelingsperspectief voor bewoners en eigenaren van koop- en huurwoningen op het gebied van de benodigde isolatiewaarde. De meeste woningen in Drachten zijn van naoorlogse bouwjaren en vallen daarmee in de categorie van 50 graden.

2.5.2 Energielabels in Smallingerland

In Drachten heeft 72% van alle woningen een (voorlopig) energielabel A t/m C. In de dorpen is dit percentage lager, namelijk 57%. Het gemiddelde voor de gemeente Smallingerland is 68% woningen met labels A t/m C, tegenover 63% gemiddeld in Nederland. Uit figuur 7 blijkt dat er 1.534 woningen zijn met een energielabel E t/m G. Dat het percentage energielabels A t/m C lager is in de dorpen komt omdat hier meer oudere woningen staan dan in Drachten. Zo is bijvoorbeeld in de dorpen 35% van de woningvoorraad gebouwd voor 1960, terwijl dat in Drachten minder dan 20% is.

Figuur 7: aantal woningen met definitief energielabel, bron: RVO/klimaatmonitor

4.3.1 Aansluiten bij klantreis naar aardgasvrij wonen

Figuur 11: klantreis richting aardgasvrij wonen, bron TNO 2020

Bovenstaande figuur geeft de klantreis richting aardgasvrij wonen aan. Uit de enquête onder bewoners (zomer 2021) bleek dat veel inwoners in stap 1 t/m 3 zitten: zij vragen zich af waarom we van het aardgas af moeten, wat dat voor hen betekent en waar zij meer informatie kunnen vinden. We willen de klantreis als uitgangspunt gebruiken. Dit betekent dat we onze activiteiten en informatie afstemmen en aansluiten op wat er op dat moment nodig is. En dat we dit baseren op echte informatie en niet op aannames of gemiddelden. Dit betekent dat we tijdens het wijkuitvoeringsproces regelmatig moeten reflecteren, evalueren en monitoren en in verbinding en gesprek moeten blijven met alle lokale betrokkenen. En daarnaast de ontwikkelingen blijven volgen en kennis en ervaring blijven delen op regionaal, provinciaal en landelijk niveau. Denk hierbij aan afstemming met buurgemeenten en de RES.

4.3.1.1 Inzet energiecoaches

Om inwoners meer bewust te maken en beter inzicht te geven in hun energieverbruik, zet de gemeente energiecoaches in. Op moment van schrijven, zijn er 9 energiecoaches actief in Smallingerland. Zij gaan kosteloos bij inwoners op bezoek en geven advies en kleine energiebesparende maatregelen om direct energie en geld te besparen. Vaak heeft de energierekening ook een directe relatie met gedrag en daarom geven de energiecoaches ook adviezen om zuiniger om te gaan met energie door middel van gedragsverandering. De energiecoaches komen uit de gemeente en kunnen hierdoor op een laagdrempelige manier in contact komen met andere inwoners. Zij zien en horen wat er achter de voordeur speelt en hebben daarmee een zeer waardevolle rol in de energie- en warmtetransitie. De energiecoach is met name zinvol in de eerste stappen van de klantreis richting aardgasvrij wonen. We werken op dit gebied provinciaal samen met het Energieteam Fryslân

12https://www.fryslan.frl/energieteam-fryslan

, een initiatief van de provincie.

4.3.1.2 Natuurlijke momenten

We hebben gekozen voor het motto 'samen stappen zetten'. Individuele inwoners kunnen kleinere of grote stappen zetten richting aardgasvrij. Wij werken aan handelingsperspectief via een publieksversie van deze Transitievisie Warmte en door bewustwordingscampagnes, acties en voorlichting, bijvoorbeeld via websites als www.duurzaamsmallingerland.nl en www.duurzaambouwloket.nl. Wanneer een inwoner de eerste fases van de klantreis heeft doorlopen (zich bewust is van het thema aardgasvrij) en zich vervolgens verder gaat oriënteren op verduurzaming van de woning of het gebouw, dan is het zinvol om in te spelen op natuurlijke momenten. Deze momenten zijn bijvoorbeeld: het kapot gaan van de cv-ketel, een verbouwing in het huis, een financiële meevaller of aan- of verkoop van een huis of gebouw. We zetten ons als gemeente in om de inwoners bij deze momenten te faciliteren, door middel van het geven van onafhankelijke, betrouwbare informatie over verduurzaming. Hierin willen we samenwerken met lokale partijen, zoals makelaars, banken, financieel adviseurs, installateurs, bouwbedrijven en keukenzaken. Wanneer al deze partijen verduurzaming richting aardgasvrij stimuleren en als (voorkeurs)optie aanbieden, zal de transitie sneller gaan.

4.3.2 Rol van de gemeente

Gemeentes hebben de regierol gekregen in de warmtetransitie. Grofweg kan deze rol op 4 manieren worden ingevuld: afwachtend, procesmatig, integraal of sturend

13https://www.aardgasvrijewijken.nl/documenten/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=1557265

. Het grootste verschil tussen deze manier is of de gemeente proactief of reactief handelt en of zij hierbij een smalle of brede focus hanteert. Ook de keuze voor collectieve of individuele oplossingen heeft invloed op welke rol de gemeente het beste kan uitoefenen.

Op basis van kennis die wij nu hebben, willen wij als gemeente eerst kiezen voor de sturende rol. Hiervoor is extra interne capaciteit benodigd, waardoor we in de startwijken ervaring kunnen opdoen en resultaten kunnen behalen, conform de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Ook kunnen we hiermee de collectieve technieken (in ieder geval geothermie en restwarmte) aanjagen, en initiatief nemen wanneer nodig. We verwachten na een aantal jaar te kunnen overstappen naar een meer procesmatige en/of integrale regierol, waarbij de aanpak richting individuele woning- en gebouweigenaren meer centraal staat. Dit doen we in nauwe samenspraak met de provincie en de omliggende gemeentes, door kennis, een concreet handelingsperspectief en procesbegeleiding beschikbaar te stellen. Door praktijkervaring op te doen de komende jaren, gaan we echt merken wat het betekent om deze rollen in te vullen en indien nodig, sturen we bij.

4.3.3 Betaalbaarheid

In het Klimaatakkoord is opgenomen dat de warmtetransitie haalbaar en betaalbaar moet zijn. Dit is cruciaal om draagvlak te behouden. Betaalbaarheid betekent in het Klimaatakkoord ook dat de transitie woonlastenneutraal plaats moet vinden. Dit betekent dat de maandelijkse financieringslasten niet hoger mogen zijn dan de besparing op de energierekening. Uit de praktijk blijkt dat dit vaak nog niet het geval is, bijvoorbeeld uit de Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW), waar de Friese dorpen Garijp en Wijnjewoude onderdeel van uitmaken. Het kabinet hoopt dat de kosten zullen dalen door innovatie, digitalisering, verschuiving van energiebelasting, leningen en subsidies. Voor Smallingerland is dit aspect, mede gezien haar relatief slechte positie qua energiearmoede onder inwoners, van groot belang. Dit geldt voor zowel huurders als kopers van woningen en gebouwen. Haalbaarheid en betaalbaarheid is een randvoorwaarde en is voor onze inwoners essentieel. Dit betekent ook dat financiering voor alle huis- en gebouweigenaren mogelijk moet zijn, de hoogte van de exacte kosten en financiering is voor elk gebouw en woning verschillend. Dit komt bijvoorbeeld door verschil in bouwjaar, energielabel, grootte, type gebouw/woning, etc. In bijlage IV zijn een aantal veelvoorkomende woningtypes uitgewerkt als voorbeeld.

4.3.4 Communicatie

In paragraaf 1.4 staat beschreven dat we onze inwoners hebben geraadpleegd via een enquête. Deze enquête liep van 17 mei tot 7 juni en is door bijna 500 inwoners ingevuld. Met de resultaten kregen we een goed beeld wat de inwoners graag willen qua communicatie.

"Zes op de tien inwoners wil graag geïnformeerd worden over de plannen voor het verduurzamen van woningen, het liefst via traditionele gemeentekanalen zoals het huis-aan-huisblad of de gemeentewebsite. Ook wil 20% van de deelnemers graag meepraten over de plannen." (Uit: enquête onder inwoners van Smallingerland, juni 2021)

Na het uitzetten van de enquête is een strategie en campagne ontwikkeld. De inzichten uit dit onderzoek vormen namelijk één van de bouwstenen voor de keuzes op het gebied van communicatie rondom duurzaamheid en de Transitievisie Warmte.

Uit de bewonersenquête is gebleken dat traditionele kanalen nog steeds in trek zijn bij onze inwoners. In het vervolg blijven we daarom ook communiceren door middel van artikelen in kranten en op de website. Ons motto is 'samen stappen zetten'. Dit is de kernboodschap die we uitdragen en waarmee we iedereen willen inspireren om duurzame stappen te zetten. We hebben een logo Duurzaam Smallingerland Samen stappen zetten en ons duurzaamheidsmonstertje Djoeke. Hiermee neemt de herkenbaarheid voor onze inwoners toe bij berichtgeving over duurzaamheid.

Daarnaast gaan we het volgende doen:

•Het blijven inzetten van online- en offline kanalen voor informatievoorziening

•Het blijven inspelen op de actualiteit (bijv. stijgende gasprijzen)

•Het plaatsen van advertenties in de lokale kranten met onze campagne beelden

•De uitgebreide lijst met veel gestelde vragen die is gepubliceerd op www.duurzaamsmallingerland.nl blijven aanvullen. Op de planning staat dat in de laatste paar maanden van het jaar, door middel van o.a. nieuwsberichten en social media posts, vragen uit deze Q&A worden uitgelicht

•Het opzetten van klankbordgroepen/een denktank (meepraten, vanaf 2022)

•Het blijven vragen om reacties/input van onze inwoners

•Het informeren van de startwijken door middel van een ansichtkaart (gepland december 2021)

•Het maken van een publieksversie van de Transitievisie Warmte en deze online- en offline verspreiden, bijvoorbeeld bij de bibliotheek, banken, makelaars en installateurs (eind 2021)

•De bewustwordingscampagne loopt nog tot en met december 2021. Doel van deze campagne is mensen bewust te maken van het thema en te inspireren en te motiveren om (de eerste) kleine stappen te gaan zetten. Na december gaan we de campagne evalueren en kijken of en hoe we in 2022 het vervolg gaan starten.

•Koppelingen blijven maken met lopende en nieuwe projecten in het programma Duurzaamheid

•Informatiebijeenkomsten organiseren voor bewoners en andere geïnteresseerden. In november starten met een algemene bijeenkomst, vanaf 2022 gericht op de startwijken

De campagne die in oktober 2021 is gelanceerd is een eerste aftrap van de bewustwording die we willen creëren. We gaan regelmatig toetsen waar onze inwoners zich in de klantreis richting aardgasvrij bevinden en stemmen onze acties en communicatie hier continu op af. Onze boodschap is gericht op de positieve aspecten en de kansen van verduurzaming, denk hierbij aan stijging van het wooncomfort, geld besparen en stijging van de woningwaarde.

Figuur 12: impressie foto's bewustwordingscampagne, lancering oktober 2021