Beleidskader Mobiliteit en uitvoeringsagenda 2024-2028

De raad van de gemeente Smallingerland,

Gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 26 maart 2024;

Besluit:

1Het Beleidskader Mobiliteit en de bijbehorende uitvoeringsagenda 2024-2028 vast te stellen met dien verstande dat op pagina 12 van het beleidskader onder het kopje 'Prive- auto & logistiek' het eerste punt ('parkeren voor auto’s wordt waar mogelijk gebundeld aan de randen van woongebieden in combinatie met het aanbieden van deelmobiliteit') geschrapt wordt en dit onderwerp terug te laten komen bij de behandeling van het parkeerbeleidsplan door de raad.

De uitvoering wordt jaarlijks afgewogen in de Kadernota.

VOORAF

In 2022 is de omgevingsvisie Smallingerland vastgesteld. In de omgevingsvisie wordt bereikbaarheid als belangrijke overkoepelende opgave voor de gemeente Smallingerland beschouwd. Mobiliteit kan worden gezien als de bloedsomloop van de samenleving. Goede, betaalbare en toegankelijke mobiliteit voor álle inwoners en bezoekers van de gemeente Smallingerland zijn van groot maatschappelijk belang.

Voor Smallingerland geldt dat de behoefte van verplaatsingen van personen en goederen in de komende jaren naar verwachting blijft stijgen. In de omgevingsvisie wordt daarbij het belang van de transitie naar een duurzamer en gezonder vervoerssysteem benadrukt. Hier ligt voor de komende jaren een grote opgave. Maar ook op een ander vlak ligt er een grote uitdaging; in de afgelopen jaren is het, ondanks alle inspanningen, niet gelukt om de doelstellingen op het gebied van verkeersveiligheid te verwezenlijken.

Deze trends en ontwikkelingen zijn aanleiding om de uitgangspunten uit de omgevingsvisie te vertalen in een beleidskader voor mobiliteit in de gemeente Smallingerland. In voorliggend Beleidskader Mobiliteit geven we de koers aan, waarlangs in de komende jaren vorm wordt gegeven aan duurzame, veilige en inclusieve mobiliteit in de gemeente Smallingerland. Het beleidskader gaat vergezeld van een uitvoeringsagenda, waarin is beschreven hoe in de periode 2024 tot 2028 concreet vorm wordt gegeven aan de doelen die worden beschreven in het beleidskader.

Leeswijzer

De Inleiding van voorliggend beleidskader beschrijft de context en achtergronden van het mobiliteitsbeleid voor de komende jaren. In Deel I worden vervolgens de belangrijkste doelen en uitgangspunten van het mobiliteitsbeleid beschreven. In Deel II worden deze doelen en uitgangspunten van beleid nader uitgewerkt aan de hand van zeven mobiliteitsopgaven. Ten slotte worden in Deel III van het beleidskader de projecten, maatregelen & activiteiten beschreven die de komende jaren prioriteit krijgen om de gemeentelijke mobiliteitsdoelen te behalen.

INLEIDING

Context & achtergronden

In 2022 is de omgevingsvisie van de gemeente Smallingerland vastgesteld. In de omgevingsvisie wordt bereikbaarheid als belangrijke overkoepelende opgave voor de gemeente Smallingerland gedefinieerd. Mobiliteit kan worden gezien als de bloedsomloop van de samenleving. Goede, betaalbare en toegankelijke mobiliteit voor álle inwoners en bezoekers van de gemeente Smallingerland zijn van groot maatschappelijk belang. Ook wordt in de omgevingsvisie het belang van de transitie naar een duurzamer en gezonder vervoerssysteem benadrukt. In het coalitieakkoord (2022-2026) is dit bekrachtigd met het streven om de komende jaren meer in te zetten op de fiets, en minder op de auto. Voor de opgave bereikbaarheid wordt in de omgevingsvisie een toekomstbeeld op hoofdlijnen geschetst.

De omgevingsvisie van de gemeente Smallingerland kent een planhorizon voor het jaar 2040. Voor de kortere termijn liggen er met het klimaatakkoord echter heldere landelijke doelstellingen en afspraken om de verduurzaming van de mobiliteit in de komende jaren te versnellen. Hier ligt dus een grote opgave, ook voor de gemeente Smallingerland. Van overheden wordt verwacht dat zij de transitie naar minder, groenere én efficiëntere vormen van mobiliteit stimuleren en faciliteren, onder andere met een passend en dekkend aanbod van laadinfrastructuur en deelmobiliteit, lokale wet- en regelgeving en een slimme ruimtelijke ordening. De omgevingsvisie en het klimaatakkoord vormen aanleiding om tot een actueel beleidskader voor mobiliteit in de gemeente Smallingerland te komen.

De vaststelling van de nieuwe omgevingsvisie en het klimaatakkoord vormen hiervoor echter niet de enige aanleiding. De wereld om ons heen verandert namelijk in hoog tempo. En sinds de coronaperiode kijken we meer flexibel naar de plekken waar we werken en waar we wonen. De verwachte afname van verplaatsingen als gevolg hiervan is echter niet uitgekomen. Recente landelijke cijfers laten zien dat het autobezit en het autogebruik in de afgelopen jaren zelfs is gestegen. Mede door de ambities van Smallingerland op het gebied van woningbouw en bedrijvigheid zal het aantal verplaatsingen van personen en goederen in de komende jaren in Smallingerland naar verwachting blijven stijgen.

Doelen, opgaven en leidende principes van de omgevingsvisie

De omgevingsvisie van de gemeente Smallingerland gaat uit van drie leidende principes: duurzaam (energie, klimaatadaptatie en circulariteit), inclusief en identiteit.

Deze principes vormen de leidraad om de volgende doelen te bereiken:

✓ In 2040 is Smallingerland een gemeente waar inwoners gezond kunnen leven.

✓ In 2040 is Smallingerland een gemeente waar we ons veilig kunnen voelen.

✓ In 2040 is Smallingerland een aantrekkelijke gemeente.

✓ In 2040 is er in Smallingerland en haar omliggende regio’s voldoende werk voor iedereen.

Om dit toekomstbeeld voor 2040 waar te kunnen maken werkt Smallingerland aan vier opgaven:

✓ Versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied;

✓ Versterken van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie;

✓ Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen;

✓ Versterken van de kwaliteit van het buitengebied

Ook op een ander vlak ligt er een grote opgave. In de afgelopen jaren is het, ondanks alle inspanningen, niet gelukt om de doelstellingen op het gebied van verkeersveiligheid te verwezenlijken. Door verschillende maatschappelijke trends en ontwikkelingen, waaronder de vergrijzing en de opkomst van nieuwe vormen van mobiliteit, zien we dat het aantal verkeersongevallen in de afgelopen jaren in Nederland helaas toeneemt. Deze ontwikkeling brengt veel persoonlijk leed en hoge maatschappelijke kosten met zich mee. Deze trend vraagt om extra aandacht en een impuls in de aanpak van de verkeersonveiligheid in de gemeente Smallingerland.

In toenemende mate staat landelijk de dominante positie van de auto in onze samenleving ter discussie. De auto heeft in de afgelopen eeuw op grote schaal bijgedragen aan bereikbaarheid en welvaart, ook in Smallingerland (zie ook kader hieronder). In de afgelopen jaren worden we ons echter steeds meer bewust van de keerzijde van de dominante positie van de auto. Bijvoorbeeld op het gebied van leefbaarheid, verkeersveiligheid, ruimtebeslag, gezondheid en milieubelasting. In de afgelopen jaren heeft, mede daardoor, de fietser in toenemende mate aandacht gekregen. Landelijk krijgt het belang van het verbeteren van de positie van de voetganger steeds meer aandacht; zowel vanuit het perspectief van duurzaamheid en veiligheid, maar tevens vanwege het maatschappelijk belang van toegankelijkheid, gezondheid en welbevinden. Sinds de corona-periode is ook het recreatieve belang van lopen flink toegenomen.

De auto als de maat der dingen….

Er zijn weinig fenomenen die zo’n bepalende invloed op de openbare ruimte hebben gehad als de opkomst van de auto. Zo ook in Drachten. In 1950 vestigde Philips zich in Drachten. Dit betekende destijds voor de gemeente een grote economische impuls en leidde tot een omvangrijke bevolkingstoename. Deze sterke groei van het inwoneraantal vanaf de jaren 50 ging gepaard met een snelle uitbreiding van Drachten. De auto werd in deze periode gezien als symbool van vooruitgang en welvaart; in ruimtelijke plannen werd de auto ruim baan gegeven. Dit vertaalde zich destijds in zeer ruime wegprofielen en veel ruimte voor parkeren. Kruispunten en verkeersknooppunten werden aangepast voor een hogere snelheid van het gemotoriseerd verkeer. Het ging om doelmatige en efficiënte ontwerpen voor het groeiende aantal auto’s. Sluipenderwijs gingen verkeer en verkeersinfrastructuur grote delen van de openbare ruimte overheersen en sneeuwde de positie van voetgangers en fietsers onder. Vanaf de jaren ’90 van de vorige eeuw ontstond landelijk echter steeds meer een besef van de negatieve effecten van de dominantie positie van de auto in het straatbeeld en nemen sindsdien steeds meer steden afscheid van de autologica.

Beleidskader Mobiliteit

De omgevingsvisie, het klimaatakkoord en het coalitieakkoord (2022-2026) vormen samen met de hierboven geschetste trends en ontwikkelingen aanleiding om de uitgangspunten uit de omgevingsvisie uit te werken in een beleidskader voor mobiliteit in de gemeente Smallingerland. Het beleidskader Mobiliteit geeft de koers aan waarmee in de komende jaren vorm wordt gegeven aan duurzame, veilige en inclusieve mobiliteit in de gemeente Smallingerland. Het beleidskader kent een planhorizon van circa 10 jaar, en bevat uitgangspunten voor de toetsing van plannen en initiatieven. De uitwerking van het beleidskader vindt plaats aan de hand van zeven mobiliteitsopgaven. Hierbij wordt aangehaakt op de leidende principes en de doelen en opgaven uit de omgevingsvisie. We beschouwen daarbij ook het Regionale MobiliteitsProgramma (RMP) van de provincie Fryslân, vastgesteld in 2022, als kader voor het gemeentelijke mobiliteitsbeleid.

De fiets en de voetganger als maat der dingen in het centrum van Drachten

Samenhang met ander gemeentelijke beleidsvelden

Mobiliteit vormt een belangrijke functie in de openbare ruimte. Het ruimtebeslag van verkeer is groot. De klimaatverandering, de energietransitie en gewijzigde maatschappelijke inzichten leiden tot een toenemende druk op de openbare ruimte. Zo is er een steeds groter wordende ruimteclaim (zowel ondergronds, als bovengronds) voor maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie, vergroening, biodiversiteit en de warmtetransitie. Dit dwingt ons om afwegingen over het gebruik en de inrichting van de openbare ruimte in onderlinge samenhang te beschouwen en zorgvuldig af te wegen. Voorliggend beleidskader kent dan ook sterke samenhang met andere gemeentelijke visies, kaders en plannen, waaronder:

✓ Duurzaamheidsvisie

✓ Sociale koers

✓ Centrumvisie Drachten

✓ Klimaatadaptatieplan

✓ Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Drachten

✓ Toekomstplan de Haven

De gemeente staat daarnaast voor een grote vervangingsopgave (riolering, wegverhardingen, etc.). Deze opgave geeft aanleiding om meer gebiedsgewijs en integraal naar opgaven in de openbare ruimte te kijken. Het beleidskader biedt daarvoor uitgangspunten met betrekking tot mobiliteit.

Van beleidskader naar uitvoeringsagenda

Voorliggend beleidskader gaat vergezeld van een uitvoeringsagenda, waarin wordt beschreven hoe we in de komende vijf jaar concreet vormgeven aan de doelen, zoals beschreven in het beleidskader. Voor een deel van de in deze uitvoeringsagenda opgenomen projecten is financiële dekking beschikbaar binnen de gemeentelijke begroting. Voor projecten waarvoor nog geen (of nog onvoldoende) dekking is binnen de begroting, worden voorstellen gedaan in het kader van de reguliere begrotingscyclus van de gemeenteraad. Dit geldt tevens voor de organisatie van voldoende kennis en capaciteit om de beschreven doelen te realiseren.

Waar mogelijk wordt in aanvulling op gemeentelijke middelen gebruik gemaakt van bijdragen van het Rijk. Zo is er in het kader van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid een rijksbijdrage mogelijk voor maatregelen in het kader van het verbeteren van de verkeersveiligheid. Ook zijn er naar aanleiding van het klimaatakkoord voor gemeenten in de komende jaren rijksmiddelen beschikbaar voor de inzet van kennis en capaciteit voor de intensivering van klimaatmaatregelen, waaronder voor de uitrol van laadinfrastructuur en deelmobiliteit. We streven ernaar om naast de aangegeven mobiliteitsprojecten werkzaamheden in het kader van de vervangingsopgave binnen de gemeente aan te grijpen om de weginrichting zo optimaal en verkeersveilig mogelijk te maken. Ook bij andere fysieke projecten binnen de gemeente, bijvoorbeeld in het kader van klimaatadaptatie, wordt ernaar gestreefd om – waar relevant - de verkeerskundige uitgangspunten, zoals verwoord in het voorliggende beleidskader integraal te betrekken in planvorming en uitvoering.

Bij de uitvoering van maatregelen op het gebied van mobiliteit, bijvoorbeeld in het kader van de aanpak van verkeersveiligheid of de wijkgerichte aanpak (combinatie vervangingsopgave kapitaalgoederen, klimaatadaptatie en mobiliteit) worden belanghebbenden betrokken bij de planvorming en de uitvoering ervan. Afhankelijk van de situatie wordt bepaald in welke mate, en in welke vorm, participatie daarbij passend is.

Totstandkoming beleidskader mobiliteit

De omgevingsvisie, het klimaatakkoord en het coalitieakkoord (2022-2026) vormen belangrijke bouwstenen voor het beleidskader mobiliteit van de gemeente Smallingerland. In juni 2023 is de gemeenteraad van de gemeente Smallingerland geïnformeerd over de contouren van het nieuwe mobiliteitsbeleid en het vervolgproces. Bij de uitwerking van het mobiliteitsbeleid zijn verschillende stakeholders betrokken. In februari 2024 is tijdens een bijeenkomst en tijdens een aantal separate overleggen met vertegenwoordigers van diverse organisaties en doelgroepen van gedachte gewisseld over het mobiliteitsbeleid voor de komende jaren. Een overzicht van de deelnemers aan deze overleggen en hun inbreng is opgenomen in bijlage I.