2. Wat zijn teeltondersteunende voorzieningen (TOV)?
paragraaf
2.1. Definities en afbakening
We geven hier uitleg over de begrippen teeltondersteunende voorzieningen, bouwvlak en landschappelijek inpassing.
2.1.1. Teeltondersteunende voorzieningen
Teeltondersteunende voorzieningen (TOV) zijn voorzieningen in, op of boven de grond die door agrarische bedrijven met plantaardige teelten worden gebruikt. Er wordt steeds meer op of boven de grond geteeld. Dit komt door de diverse voordelen van TOV’s, zoals in de navolgende paragraaf toegelicht. TOV’s zijn te onderscheiden in: duur van de oprichting (tijdelijk of permanent), hoogte van de voorzieningen (laag of hoog), bodembedekking, teeltondersteunende kassen, boomteelthekken en boomteeltstokken.
Tijdelijke TOV
Teeltondersteunende voorzieningen die op dezelfde locatie worden gebruikt zolang de teelt dit vereist tot een maximum van 6 maanden.
Permanente TOV
Teeltondersteunende voorzieningen die op een locatie voor onbepaalde tijd worden gebruikt.
Lage TOV
Teeltondersteunende voorzieningen met een hoogte van maximaal 1,5 meter.
Hoge TOV
Teeltondersteunende voorzieningen met een hoogte van minimaal 1,5 meter, hieronder niet begrepen teeltondersteunende kassen. In dit TOVbeleid is opgenomen, dat hoge TOV maximaal 5 meter hoog mogen zijn.
Bodembedekkende TOV
Voorzieningen waarbij de bodem (gedeeltelijk of volledig) wordt afgedekt met materialen zoals folie, worteldoek, beton, asfalt of vergelijkbare constructies, waardoor infiltratie van water en uitwisseling van lucht met de ondergrond wordt beperkt. Voorbeelden zijn containervelden met worteldoek, foliesystemen en voorzieningen met verharding.
Niet-bodembedekkende TOV
Voorzieningen die geen aaneengesloten afdekking van de bodem veroorzaken en waarbij infiltratie en luchtuitwisseling grotendeels behouden blijven. Voorbeelden zijn hagelnetten, regenkappen, stellingen en boomteeltconstructies waarbij de bodem open blijft.
Teeltondersteunende kassen
Een teeltondersteunende kas is een teeltondersteunende voorziening, bestaande uit een agrarisch bedrijfsgebouw, waarvan de wanden en het dak voornamelijk bestaan uit glas of een ander lichtdoorlatend materiaal, dienend voor de productie van gewassen onder geconditioneerde klimaatomstandigheden. Naast de zgn. schuurkassen vallen hieronder ook permanente tunnel- of boogkassen, die hoger zijn dan 1,50 meter. In de provinciale omgevingsverordening is vastgesteld dat een teeltondersteunende kas maximaal 5.000 m2 binnen het bouwvlak mag omvatten. In de Omgevingsverordening Noord-Brabant is een aanvullende regeling glas-voor-glas opgenomen. Hierin is onder voorwaarden uitbreiding van teeltondersteunende kassen mogelijk tot 1,5 ha binnen het bouwperceel. Uitbreiding is alleen mogelijk voor bedrijven waarvoor een toekomstperspectief aanwezig is. In het geval dat een uitbreiding van het bouwperceel nodig is, geldt dat er elders glasareaal via een glas-voor-glas regeling gesaneerd moet worden. Bovendien moet volgens deze regeling het te saneren glasareaal buiten Glastuinbouwconcentratiegebied liggen. Deze lijn is ingezet om concentratie van glas te bevorderen en de leegstand en spreiding van glas te voorkomen. Om de omgevingskwaliteit te waarborgen worden deskundigen betrokken, onder wie een deskundige die bij de provincie Noord-Brabant werkzaam is.
Lage tunnel- en boogkassen
Deze teeltondersteunende voorzieningen zijn in principe hetzelfde als de tunnel- en boogkassen, die hierboven zijn genoemd. Het verschil is dat deze lage variant maximaal 1,50 meter hoog is. Omdat een lage boog- of tunnelkas een minder groot effect heeft op het landschap, is dit als een aparte categorie neergezet. Binnen dit TOV-beleid vallen deze TOV’s binnen de lage TOV.
Containervelden
Een containerveld is een veld, waarop een afdeklaag is aangebracht, bestaande uit worteldoek of beton. Over het algemeen bestaan containervelden uit één of meerdere rijen aan containerbedden of stellages. De bedden bestaan uit een ondergrond die afgedekt wordt door een laag worteldoek met eventueel een laag folie. Tussen de containerbedden zijn graspaden of verharde paden aangelegd. Als ze verhard zijn, zijn ze vaak van betonplaten gemaakt. De planten worden los van de ondergrond in potjes gekweekt. Hoewel het voorkomt dat er alleen gebruik wordt gemaakt van worteldoek, is de praktijk dat onder het worteldoel verharding in de vorm van b.v. lavastenen wordt aangebracht en een folie, zodat water kan worden opgevangen en hergebruikt. Binnen dit TOV-beleid vallen deze TOV’s binnen de lage TOV.
Boomteelthekken
Teeltondersteunende voorzieningen in de vorm van hekken met afrastering om (vraat)schade aan gewassen door dieren te voorkomen. Het beleid en de regels voor het gebruik van deze teeltondersteunende voorzieningen is opgenomen in het (tijdelijk) Omgevingsplan. Ze zijn geen onderdeel van dit TOV-beleid.
Boomteeltstokken Teeltondersteunende voorzieningen in de vorm van constructies die worden gebruikt voor het geleiden van bomen en gewassen. Het beleid en de regels voor het gebruik van deze teeltondersteunende voorzieningen is opgenomen in het (tijdelijk) Omgevingsplan. Ze zijn geen onderdeel van dit TOV-beleid.
2.1.2. Bouwvlak
Een bouwvlak is een geometrisch bepaald vlak, waarmee gronden zijn aangeduid, waar ingevolge van de regels bepaalde gebouwen en bouwwerken, geen gebouw zijnde, zijn toegelaten. Deze definitie komt uit het bestemmingsplan buitengebied.
2.1.3. Landschappelijke inpassing
Landschappelijke inpassing is het optimaal op elkaar afstemmen van bebouwing en beplanting, rekening houdend met de ter plaatse voorkomende landschappelijke en cultuurhistorische waarden, om zo te komen tot een landschappelijke inpassing van nieuwe bebouwing en/of gebruik, die recht doet aan de kwaliteit en beleving van het landschap. Deze definitie komt uit het bestemmingsplan buitengebied.
2.2. Belang van TOV voor de teeltsector
In de agrarische sector wordt in toenemende mate gebruikgemaakt van teeltsystemen waarbij niet uitsluitend in de volle grond wordt geteeld, maar ook op of boven de grond. Teeltondersteunende voorzieningen spelen een belangrijke rol in de bedrijfsvoering van moderne teeltbedrijven. Teeltondersteunende voorzieningen worden toegepast om verschillende doelen te bereiken, waaronder het verbeteren van de productkwaliteit, het vergroten van de productiezekerheid, het verbeteren van arbeidsomstandigheden en het realiseren van positieve effecten op milieu en waterbeheer. Hierdoor dragen TOV bij aan de economische continuïteit en toekomstbestendigheid van agrarische bedrijven. In de gemeente Rucphen komen vooral boomteeltbedrijven en bedrijven voor zachtfruit voor. Binnen de boomteelt is er een toename aan gebruik van containervelden, schaduwkappen en tunnelkassen.Binnen de aardbeienteelt zien we een toename aan (hoge) stellingen en tunnelkassen.
Verbetering productkwaliteit en marktpositie
De kwaliteit van agrarische producten is in toenemende mate bepalend voor de marktpositie van teeltbedrijven. Afzetmarkten stellen steeds strengere eisen aan uniformiteit, uitstraling en betrouwbaarheid van producten. Teeltondersteunende voorzieningen bieden bescherming tegen weersinvloeden zoals hagel, extreme neerslag, vorst en zoninstraling. Dit beperkt schade aan gewassen en maakt het mogelijk om de groeiomstandigheden beter te beheersen. Hierdoor kunnen bedrijven een constantere opbrengst en een hogere en beter voorspelbare productkwaliteit realiseren. Daarnaast maken teeltondersteunende voorzieningen het mogelijk om de teelt beter te sturen, wat bijdraagt aan het voldoen aan contractafspraken en leveringszekerheid richting afnemers.
Efficiënt gebruik van water, bodem en ruimte
Teeltondersteunende voorzieningen dragen bij aan een efficiënter gebruik van water en bodem. Door toepassing van gesloten of deels gesloten systemen voor water en voedingsstoffen kan het waterverbruik aanzienlijk worden verminderd. In sommige systemen kan een waterbesparing worden gerealiseerd tot wel 70 procent ten opzichte van traditionele teeltmethoden. Dit is van groot belang in het licht van toenemende droogteperioden en de noodzaak om zorgvuldig met zoetwater om te gaan. Daarnaast kunnen TOV bijdragen aan bodembescherming, bijvoorbeeld door het voorkomen van verslemping, erosie en verdichting. Door hogere en stabielere opbrengsten per hectare wordt het beschikbare agrarische areaal bovendien efficiënter benut, zonder dat uitbreiding van het landbouwareaal noodzakelijk is.
Verbetering arbeidsomstandigheden
Teeltondersteunende voorzieningen kunnen bijdragen aan betere arbeidsomstandigheden binnen de agrarische sector. Door voorzieningen die werkzaamheden verlichten, inspelen op een meer ergonomische inrichting van het teeltproces of beschermen tegen weersinvloeden, worden arbeidsomstandigheden veiliger en gezonder. Dit sluit aan bij geldende arbo eisen en draagt bij aan de inzetbaarheid van personeel en de toekomstbestendigheid van bedrijven.
Seizoensverlenging en teeltzekerheid
Tot slot maken teeltondersteunende voorzieningen het mogelijk om het teeltseizoen te vervroegen of te verlengen. Hierdoor kunnen bedrijven beter inspelen op marktvraag buiten het traditionele seizoen en wordt de kwetsbaarheid voor weersinvloeden verkleind. Dit vergroot de teeltzekerheid en biedt ondernemers meer flexibiliteit in hun bedrijfsvoering.
2.3. Trends en ontwikkelingen in de teeltsector
De teeltsector is in Nederland een groeiende en kansrijke sector. De economische maat voor de omvang van agrarische bedrijven is gebaseerd op de opbrengst die gemiddeld op jaarbasis per gewascategorie wordt behaald. In afbeelding 13 en 14 is te zien dat de gemiddelde standaard opbrengst van zowel boomteeltbedrijven als zachtfruitteeltbedrijven in Nederland de afgelopen decennia flink is gestegen. Na 2018 is de gemiddelde opbrengst van boomteeltbedrijven zelfs met 32 procent gestegen. Terwijl het aantal teeltbedrijven tussen 2000 en 2024 in Nederland is gedaald (figuur 3 en 4). Dit laat zien dat de agrarische sector intensiever maar ook méér wil produceren, waardoor de vraag naar ruimte per bedrijf toeneemt.