Economische Visie Oldenzaal

Demografische ontwikkeling

Oldenzaal heeft sinds 2013 te maken met een afname van het aantal inwoners, ook wel bevolkingskrimp genoemd. Hiervoor zijn diverse oorzaken; de belangrijkste zijn vergrijzing en een afnemend geboortecijfer.

9Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Statline.

Enige uitzondering vormde het jaar 2022, waarin Oekraïense vluchtelingen zich vestigden in Oldenzaal. Door de vergrijzing neemt de beroepsbevolking (alle mensen tussen 15 en 75 jaar) licht af.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek stelt verwachtingen op voor de toekomstige bevolkingsontwikkeling. Oldenzaal krijgt naar verwachting te maken met een bevolkingskrimp van circa 1% tot 2% tot aan 2050. Dat is het meest waarschijnlijke scenario, hoewel het CBS ook rekening houdt met andere scenario’s (nog sterkere krimp, maar ook groei).

Onderstaande figuur laat dat zien met indexcijfers. Dat betekent: het jaar 2023 is op 100 gesteld, en de overige cijfers laten de verhouding ten opzichte van 2023 zien. Een waarde onder 100 betekent dat de bevolking minder is dan in 2023.

Figuur B1.1Bevolkingsontwikkeling Oldenzaal tot 2023 en daarna verwachting volgens CBS

Structuur van de Oldenzaalse economie

Bedrijven

In 2023 huisvestte Oldenzaal bijna 3.200 bedrijven, die actief zijn in uiteenlopende sectoren en activiteiten. In de periode van 2014 tot en met 2023 is het aantal gevestigde bedrijven in Oldenzaal ieder jaar toegenomen. Dit resulteerde in een totale groei van 26% van in Oldenzaal gevestigde bedrijven.

Figuur B1.2 Vestigingen 2014 - 2023

Bron: BIRO/Kennispunt Twente (2024)

Werkgelegenheid

Alle Oldenzaalse bedrijven samen hadden in 2023 in totaal ruim 20.240 werkzame personen in dienst, zie figuur B1.3. De meeste daarvan werkten in de Groot- en detailhandel en de Industrie, respectievelijk boden deze sectoren 4.040 en 3.320 banen, zoals figuur B1.4 laat zien. Hiernaast had ook de Gezondheids- en welzijnszorg met 3.010 arbeidsplaatsen een groot aandeel. Drie andere grote bedrijfssectoren in Oldenzaal zijn Vervoer en opslag (ruim 1.900 banen) en Onderzoek en Advies (ruim 1.660 banen) en Bouwnijverheid (1.400 banen).

Wanneer de trends in het aantal vestigingen en het aantal banen in Oldenzaal vergeleken worden (figuren B1.2 en B1.3), valt op dat het aantal banen fluctueert, terwijl het aantal vestigingen constant stijgt. Zo is een daling in werkgelegenheid zichtbaar tijdens de corona periode, terwijl het aantal vestigingen ook toen bleef stijgen. Dit wijst erop dat bedrijven konden blijven functioneren met minder mensen. Mogelijk heeft automatisering hier een rol gespeeld; dit is ook passend bij een gemeente die gespecialiseerd is in handel en industrie.

Figuur B1.3 Aantal banen 2014 – 2023

Bron: BIRO/Kennispunt Twente (2024)

Figuur B1.4 Sectorstructuur in banen 2023

Bron: BIRO/Kennispunt Twente (2024)

De laatste jaren is de banengroei het grootst in de sectoren Onderzoek en advies en Zorg en welzijn, zie figuur B1.5. De cijfers in de figuur zijn indexcijfers, wat betekent dat het jaar 2014 op de waarde 100 is gesteld. Onderzoek en advies heeft in 2023 indexcijfer 132,8. Hieruit blijkt dat het aantal banen in onderzoek en advies in Oldenzaal 32,8 % hoger is in 2023 ten opzichte van 2014.

Figuur B1.5 Ontwikkeling grootste sectoren tussen 2014 en 2023

Bron: BIRO/Kennispunt Twente (2024)

Voorzieningenniveau

Oldenzaal kent een divers aanbod van voorzieningen, dat afgezien van de detailhandel een stabiel aantal laat zien. Er is weliswaar sprake van een afnemend aantal vestigingen in de detailhandel, maar dit is een landelijk fenomeen als gevolg van de groeiende interneteconomie. Iedereen bestelt steeds meer producten via internet, waardoor de binnenstadsondernemers het zwaar hebben.

Figuur B1.6 Aantal voorzieningen in de binnenstad van Oldenzaal, per type, 2016-2022

Bron: binnenstadsmonitor gemeente Oldenzaal

Er is ook een analyse gemaakt van het aantal voorzieningen dat verwacht mag worden in Oldenzaal, op basis van het aantal inwoners. Hierin wordt gekeken hoeveel voorzieningen een stad met een vergelijkbare omvang als Oldenzaal normaal heeft. Daaruit blijkt dat de meeste algemene voorzieningen voldoende aanwezig zijn. Er zijn zelfs significant meer cafés aanwezig dan gewoon is voor een stad van de grootte van Oldenzaal. Daarentegen blijkt uit de cijfers en uit de opgehaalde inzichten tijdens het participatieproces, dat er te weinig uitgaansgelegenheid is, onder andere voor jongeren.

Figuur B1.7 Voorzieningen in Oldenzaal: werkelijke aantal in perspectief van het verwachte aantal

Bron: Ecorys (2023)

Waardering van het voorzieningenaanbod in de binnenstad

In 2023 is in de gehele provincie Overijssel een KoopStromenOnderzoek (KSO) gehouden. Bezoekers van de winkelgebieden in de provincie zijn gevraagd naar hun mening over diverse aspecten. Hieronder volgen de scores die de binnenstad van Oldenzaal krijgt, gemeten onder verschillende typen consumenten (per bezoekmotief).

Tabel B1.1Beoordeling van de binnenstad van Oldenzaal in 2023

Bron: I&O Research (2024), Koopstromenonderzoek Overijssel 2023

Economische specialisaties

Specialisatiegraad

Naast de absolute omvang van de economische sectoren in Oldenzaal, is het ook waardevol om inzicht te hebben in de specialisaties. Dit zijn de sectoren waarin Oldenzaal een sterke positie heeft in vergelijking met een gemiddelde Nederlandse gemeente. Uit de analyse zal volgen dat bedrijventerreinen een belangrijke rol spelen in de Oldenzaalse economie.

Methodologie van de locatie quotiënt

De specialisatiegraad wordt gemeten met de locatie quotiënt (LQ). Dat is de verhouding tussen het aandeel werkgelegenheid van een bepaalde sector binnen een gemeente ten opzichte van het nationale aandeel werkgelegenheid van die sector. Een locatie quotiënt van > 1 houdt in dat de werkgelegenheid in een bepaalde sector in Oldenzaal hoger is wat verwacht mag worden op basis van het Nederlandse gemiddelde. Dit duidt op een specialisatie.

Tabel B1.2 laat zien welke economische specialisaties Oldenzaal kent. De tabel laat weliswaar zien dat de delfstoffenwinning een specialisatiegraad van 17,8 heeft, maar deze laten we in de praktijk buiten beschouwing. De verklaring hiervoor is dat achter de cijfers één bedrijf schuil gaat, dat actief is in olie- en gaswinning in het buitenland. In vergelijking met andere gemeenten heeft Oldenzaal zeer veel banen in de olie- en gaswinning, maar in de praktijk is de betekenis hiervan voor Oldenzaal gering.

Relevanter zijn de vier sectoren C Industrie, H Vervoer en opslag, F Bouwnijverheid en G Groot- en detailhandel. In Oldenzaal bieden deze sectoren een hoger aantal banen dan het nationaal gemiddelde voor deze sectoren, waardoor er gesproken mag worden van specialisatie. Zo is er in de sector Industrie een bijna twee keer zo sterke specialisatie als gemiddeld in Nederland. De vier sectoren zijn eveneens de sectoren die meeste werkgelegenheid creëren (figuur B1.4).

Tabel B1.2 Specialisatie in Oldenzaal per sector

Sector

LQ 2023

Aantal banen 2023

B Delfstoffenwinning

17,8

290

C Industrie

1,9

3.320

H Vervoer en opslag

1,8

1.910

F Bouwnijverheid

1,3

1.400

G Groot- en detailhandel

1,2

4.040

S Overige dienstverlening

1

430

Q Gezondheids- en welzijnszorg

0,9

3.010

M Advies en onderzoek

0,8

1.660

I Logies-, maaltijd- en drankverstrekking

0,8

770

P Onderwijs

0,8

1.070

L Onroerend goed

0,7

130

J Informatie en communicatie

0,7

610

R Cultuur, sport en recreatie

0,6

330

E Watermanagement

0,6

60

O Openbaar bestuur

0,4

450

N Overige zakelijke dienstverlening

0,4

480

K Financiële instellingen

0,4

180

A Landbouw, bosbouw en visserij

0,2

100

D Energiesector

0,1

30

U Extraterritoriale organisaties en lichamen

0

0

Totaal

20.240 *

Bron: Ecorys 2023

* NB: De afzonderlijke sectoren tellen niet op tot 20.240. Dit wordt veroorzaakt door de afronding van de aantallen per sector naar tientallen. Hierdoor lijkt het totaal hoger te zijn dan daadwerkelijk het geval is.

Naast klassieke maakindustriële en logistieke sectoren, is Oldenzaal ook gespecialiseerd in de hightech. De gemiddelde locatie quotiënt van de hightech sectoren (HTSM) is zelfs 2,0. In tabel B1.3 wordt met ** aangegeven welke afdelingen vallen onder high-tech.

** High-tech afdelingen

Bron: Ecorys 2023

Tabel B1.3 Specialisatie in Oldenzaal per afdeling

Sector

Afdeling

LQ

2022

Banen

2022

Vestigingen

2022

C

22Rubber- en kunststofproductindustrie**

4,3

322

4

F

42Grond-, water- en wegenbouw

4,3

494

10

C

28Machine-industrie**

3,9

862

20

C

13Textielindustrie

3,6

88

6

H

49Vervoer over land

3,5

1.436

49

C

24Basismetaalindustrie**

3,1

137

5

C

10Voedingsmiddelenindustrie

3

855

11

C

31Meubelindustrie

2,3

98

23

C

27Elektrische apparatenindustrie**

2,2

121

1

C

16Houtindustrie

1,9

64

5

F

43Gespecialiseerde bouw

1,7

770

132

C

32Overige industrie

1,7

321

17

G

46Groothandel en handelsbemiddeling

1,4

1.586

210

G

45Autohandel en -reparatie

1,3

334

93

C

18Grafische industrie

1,3

41

7

H

52Opslag, dienstverlening voor vervoer

1,2

314

26

G

47Detailhandel (niet in auto’s)

1,1

2.011

342

C

25Metaalproductenindustrie**

1,1

213

30

* LQ > 1 = specialisatie (aandeel banen van de sector op Oldenzaals niveau is hoger dan aandeel banen van sector op nationaal niveau)

** High-tech afdelingen

Bron: Ecorys 2023

Dynamiek in de afgelopen tien jaar

Het is waardevol om de sterke kanten van de Oldenzaalse economie ook vanuit een andere invalshoek te bekijken, namelijk vanuit de recente dynamiek. Dit biedt geen inzicht in sectoren die al langere tijd kansrijk zijn, maar wel in sectoren die momenteel het snelst groeien.

Sectorale dynamiek

Dit is goed te zien in onderstaande bubble plot, die maakt zichtbaar in welke sectoren met name veel banen (Y-as) of veel bedrijven (X-as) zijn bijgekomen, in procenten. De grootte van de bol laat zien hoe groot de sector momenteel is. De meest kansrijke sectoren voor verdere groei in Oldenzaal zijn op basis van dit schema:

•bouwnijverheid;

•onderwijs.

De sector Gezondheids- en welzijnszorg is al relatief groot. De sector Vervoer en opslag is weinig stuwend – dat wil zeggen: levert weinig indirecte banen op. De sectoren Bouw-nijverheid en Onderwijs hebben meer verwevenheid met de rest van de economie en zorgen daarom voor meer toeleveringsrelaties en ‘vliegwiel effecten’.

Figuur B1.8 Kansrijke sectoren op basis van groei banen (Y-as) en vestigingen (X-as); 2013-2022

Dynamiek in ondernemerschap

Is er ook voldoende ondernemerschapsgeest in de gemeente? De cijfers laten zien dat het oprichten en beëindigen van ondernemingen in Oldenzaal in golfbewegingen gaat. Gemiddeld werden er in Nederland zo’n 30 nieuwe ondernemingen per 10.000 inwoners per jaar gestart tussen 2020 en 2023. Wanneer de bedrijfsoprichtingen- en opheffingen in Oldenzaal vergeleken wordt met de gemiddeldes van zowel Twente, Overijssel als Nederland, blijft Oldenzaal iets achter (figuur B1.9). Dit wijst op kansen voor Oldenzaal om te groeien in bepaalde sectoren.

Figuur B1.9 Saldo van bedrijfsoprichtingen en -opheffingen per 10.000 inwoners, tussen 2020 en 2023

Drijvende krachten achter de dynamiek

De drijvende krachten achter de ontwikkeling van de Oldenzaalse economie kunnen geanalyseerd worden met een shift-and-share analyse. Hiermee wordt bepaald in welke mate de totale procentuele ontwikkeling van het aantal banen in een gemeente toe te wijzen is aan de volgende drie onderdelen:

•nationale component (invloed van de landelijke conjunctuur);

•sectorale component (invloed van de prestaties van specifieke economische sectoren die aanwezig zijn in de gemeente);

•lokale component (kenmerken van Oldenzaal – onder andere de kwaliteit van het ondernemingsklimaat en de kwaliteit van het leefklimaat).

Uit figuur B1.10 volgt dat de totale economische groei vanaf 2017 t/m 2022 in Oldenzaal 5,6 procent was. Deze groei is voornamelijk te danken aan de groei van de nationale economie, die in dezelfde periode met 7,7 procent gegroeid is. De OIdenzaalse economie heeft hiervan geprofiteerd en is meegegroeid.

Daarentegen heeft het lokale vestigingsklimaat in Oldenzaal de afgelopen jaren een remmend effect gehad op de lokale economische groei. Met andere woorden: de economische groei in Oldenzaal had 7,8 procent kunnen zijn als de lokale component neutraal was geweest. Wel is de situatie in Oldenzaal beter dan het gemiddelde in Twente, waar het lokale vestigingsklimaat een nog sterkere rem is geweest op de economische groei.

Een verklaring voor het dempende effect van de lokale component kan gezocht worden in onder andere ruimtetekort voor nieuwe bedrijvigheid, een krappe lokale arbeidsmarkt, netcongestie enzovoort. De uitdaging voor de gemeente Oldenzaal is om het ondernemingsklimaat zo goed mogelijk te blijven bevorderen, met als doel het tegengaan van de remmende factoren.

Figuur B1.10 Shift-and-share analyse van de opbouw economische groei 2017 t/m 2022

Bron: gemeente Oldenzaal en CBS, bewerking Ecorys.

In breder perspectief: Brede welvaart in Oldenzaal

De vorige paragraaf eindigde met een analyse van de economische groei in de gemeente in de laatste vijf jaren. Hoe staat het met de brede welvaart binnen de gemeentegrenzen? Op de volgende pagina staan infographics met diverse aspecten van de brede welvaart in Oldenzaal. Hierbij is een selectie gemaakt van de meer economisch gerelateerde indicatoren van brede welvaart.

Arbeid

Veel inwoners van Oldenzaal werken, maar relatief weinig inwoners doen dit binnen de gemeente. De arbeidsdeelname in Oldenzaal is 74,2 procent, dit is hoger dan zowel het landelijk niveau als de niveaus in Overijssel en in Twente. Het valt wel op dat er veel pendelstromen zijn van en naar Oldenzaal. Slechts 36 procent van de inwoners van Oldenzaal werkt ook binnen de gemeentegrenzen, waar dit landelijk gemiddeld 40 procent is en in de provincie Overijssel zelfs 48 procent is. Deze pendelstromen zorgen voor onnodige files met bijbehorende vertragingen en milieueffecten.

De werkloosheid in Oldenzaal is heel gemiddeld. Met 3,8 procent ligt het onder het landelijke gemiddelde van 4,2 procent, maar rond de gemiddeldes van de provincie Overijssel (3,7 procent) en Twente (3,9 procent).

Duurzaamheid en milieu

Oldenzaal heeft te maken met een relatief hoge uitstoot van fijnstof, deze is met 900 PM2 per km2 bijna twee keer zo hoog als het landelijke gemiddelde. Inmiddels zijn veel ondernemers bezig met duurzame energieopwekking door het plaatsen van zonnepanelen op bedrijfsdaken. Gemiddeld heeft een bedrijf in Oldenzaal 14,1 kW vermogen aan zonnepanelen geplaatst, dit is meer dan in Twente en in de provincie Overijssel, én het is meer dan twee keer zo veel als gemiddeld in Nederland.

Samenleving en subjectief welzijn

Oldenzaal scoort gemiddeld op indicatoren die betrekking hebben op het domein Samenleving en subjectief welzijn. Bij Oldenzalers ligt de tevredenheid met het leven rond het regionale gemiddelde en ligt de tevredenheid met de vrije tijd rond het landelijke gemiddelde. Hiernaast zet de Oldenzaler zet zich flink in voor de maatschappij: veel mensen doen vrijwilligerswerk.

Figuur B1.11 Selectie van indicatoren van de brede welvaart in Oldenzaal

Bron: CBS (bewerking Ecorys)

Eekte-Hazewinkel

Actie(s) - Toekomstbestendig maken, beter benutten en intensiveren

Het kwaliteitsniveau op Eekte-Hazewinkel wisselt sterk. Gezonde, sterke en maatschappelijk betrokken bedrijven worden afgewisseld door verouderd vastgoed en verstening. Op dit terrein ligt een grote opgave ten aanzien van de toekomstbestendigheid, waarvoor een gebieds- en opgavegerichte aanpak wordt opgezet.

Tegelijkertijd liggen er verschillende kansen om het ruimtegebruik (aantal banen per hectare) te intensiveren. De overgangszone naar woongebieden is kansrijk voor een innovatiehub in samenwerking tussen bedrijven en onderwijsinstellingen.

Hazewinkel Uitbreiding

Actie(s) - Toekomstbestendig maken en bereikbaarheid verbeteren

Hazewinkel Uitbreiding is jonger en breder opgezet dan Eekte-Hazewinkel, maar is iets verder in haar levenscyclus dan Hazewinkel ZW en NW, en Jufferbeek Zuid. De opgave hier is het toekomstbestendig maken en houden van het terrein.

Vergroening van de openbare ruimte en bedrijfskavels in het kader van klimaatbestendigheid en het verbeteren van de bereikbaarheid per ov zijn de focuspunten.

Hanzepoort

Actie(s) - Toekomstbestendig maken en bereikbaarheid verbeteren

Net als Hazewinkel Uitbreiding is Hanzepoort jonger en breder opgezet dan Eekte-Hazewinkel, maar iets verder in haar levenscyclus dan Hazewinkel ZW en NW, en Jufferbeek Zuid. De opgave hier is het toekomstbestendig maken en houden van het terrein.

Vergroening van de openbare ruimte en bedrijfskavels in het kader van klimaatbestendigheid en het verbeteren van de bereikbaarheid per ov zijn de focuspunten. De uitbreiding met Hanzepoort West biedt een koppelkans om deze opgaven aan te pakken.

Hazewinkel Zuid West (ZW) en Noord West (NW)

Actie(s) - Kwaliteitsbehoud, bereikbaarheid verbeteren

Hazewinkel ZW en NW zijn over het algemeen ruim opgezet met veel ruimte voor groen en een goede bereikbaarheid over de weg. Deze kwaliteit wordt behouden en daar waar nodig versterkt.

Netcongestie en verbetering van de bereikbaarheid per ov, zodat bedrijven aantrekkelijk blijven voor jonge werknemers, zijn de belangrijkste uitdagingen.

Jufferbeek-Zuid

Actie(s) - Kwaliteitsbehoud, bereikbaarheid verbeteren

Jufferbeek-Zuid is het nieuwste bedrijventerrein in Oldenzaal en is voor een groot deel uitgegeven. Het terrein beschikt over (bijna) alle kwaliteiten die in deze tijd gevraagd worden. Deze kwaliteit wordt behouden en daar waar nodig versterkt.

Netcongestie en verbetering van de bereikbaarheid per ov, zodat bedrijven aantrekkelijk blijven voor jonge werknemers, zijn de belangrijkste uitdagingen.

De Essen

Actie(s) – Transformatie naar woningbouw en leisure

Vanwege de ligging en toenemende parkeerdruk is dit een kansrijke locatie voor transformatie naar woningbouw in combinatie met een leisurefunctie. Voor de gevestigde bedrijven is een vervangende locatie nodig.

Jufferbeek-Noord (zacht plan)

Actie(s) – Ontwikkelen

In 2022 is de gebiedsvisie Jufferbeek-Noord vastgesteld. Uitgangspunt is dat het gebied wordt ontwikkeld tot een werklocatie. Jufferbeek-Noord wordt met nadrukkelijk oog voor landschappelijke inpassing en vraaggericht ontwikkeld ten behoeve van uitbreiding, herhuisvesting en nieuwe bedrijven.

Hanzepoort West (zacht plan)

Actie(s) – Ontwikkelen

Hanzepoort-West dient als uitbreidingslocatie voor op Hanzepoort gevestigde bedrijvigheid. De gemeente gebruikt dit momentum om samen met bedrijven de kwaliteit van Hanzepoort te verbeteren en het ruimtegebruik te optimaliseren.