Nota Bestaanszekerheid gemeente Oisterwijk mei 2020

1.1.1 Koersdocument

We bouwen voort op de visie en uitgangspunten van het Koersdocument sociaal domein “Naar een samenredzaam Oisterwijk”. We dragen met deze nota Bestaanszekerheid bij aan een aantal zaken uit het Koersdocument:

o We zijn inclusief. Dit wil zeggen dat we uitgaan van de leefwereld van inwoners van gemeente Oisterwijk i.p.v. de systeemwereld (vraaggericht i.p.v. aanbod gericht);

o Ons beleid en onze aanpak is duidelijk en begrijpelijk. Het is duidelijk waar inwoners terecht kunnen met een ondersteuningsvraag en, waar nodig, bieden we maatwerk;

o Een ‘sociaal domein dichtbij’ nodigt uit tot betrokkenheid bij je eigen omgeving, het versterkt sociale veerkracht, voorkomt eenzaamheid en het maakt de stap naar het vragen om hulp kleiner, het voelt veilig en laagdrempelig. Zo werken we preventief en voorkomen we dat problemen erger worden.

o We werken integraal. We werken vanuit een integrale benadering aan de vraag van de inwoner. Co-creatie is de basis voor beleidsontwikkeling en we handelen vanuit vertrouwen.

“Het zou fijn zijn als ieder mens weer het gevoel heeft dat zij/hij er toe doet in de samenleving”

Inwoner van de gemeente Oisterwijk

1.1.2 Lokale Uitgangspunten

Naast het koersdocument hanteren we de volgende lokale uitgangspunten:

•We investeren in bestaanszekerheid om de kwaliteit van leven van Oisterwijkse inwoners te kunnen verbeteren en hierdoor dure zorgkosten op langere termijn te voorkomen;

•We zetten in op proactief en preventief beleid, waarbij de dienstverlening richting inwoners centraal staat;

•We zijn ons natuurlijk bewust van de financiële situatie van de gemeente, die door o.a. de Corona-crisis mogelijk nog zal verslechteren. In deze nota wordt er daarom rekening gehouden met de acties uit Strijdplan Sociaal Domein en wordt ingezet op het budgetneutraal uitvoeren van de strategieën en acties in deze nota. Er worden geen additionele financiële middelen gevraagd. Hierbij zijn we ons ook bewust van het feit dat:

o de Gemeente Oisterwijk al jarenlang een ruimhartig vangnet biedt in vergelijking tot veel andere Nederlandse gemeenten.

o de Gemeente Oisterwijk vele goede projecten/initiatieven kent op het gebied van bestaanszekerheid, waaronder het Maatpact initiatief, de pilot Vroegsignalering, Vraagpunt Oisterwijk en het Declaratiefonds

o de Gemeente Oisterwijk vele sterke organisaties heeft die zich hard maken op dit onderwerp, zoals Stichting Leergeld, Charitas, Farent, ContourdeTwern, Thuisadministratie, Voedselbank, Mentorhulp en nog vele andere organisaties.

1.1.3. Landelijke & Globale Uitgangspunten

Tevens is er ook een aantal algemene uitgangspunten die bij de totstandkoming van deze nota goed zijn om te noemen:

•Artikel 20 van de Nederlandse Grondwet “Bestaanszekerheid; welvaart; sociale zekerheid”, welke stelt dat “De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid”;

•De Global Goals van de Verenigde Naties gericht op duurzame ontwikkeling. Een aantal van deze goals is van toepassing op deze nota, waaronder “geen armoede”, “geen schulden”, “goede gezondheid en welzijn” (https://vng.nl/artikelen/de-17-global-goals);

•We onderschrijven de definitie en onderbouwing omtrent armoede van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) (https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/wat-is-armoede/)

•De conclusie van de Wetenschappelijke Raad van de Regering (WRR) in hun rapport

•“Weten is nog geen doen” dat “kennis en intelligentie alleen zijn niet genoeg voor redzaamheid” en dat er in beleid meer aandacht moet zijn voor het “doen-vermogen” van inwoners: gaat de overheid uit van een realistisch handelingsperspectief voor haar inwoners? (https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2017/04/24/weten-is-nog-geen-doen);

•Veel inwoners met financiële problemen hebben te maken met het zogenoemde schaarste-principe waarbij mensen die langdurig in armoede of met problematische schulden leven vaak tunnelvisie laten zien én onverstandige besluiten nemen hierdoor.

1.1.3. Conclusie

Als we voortbouwen op bovengenoemde uitgangspunten, dan is het niet meer logisch om te spreken over Armoedebeleid, maar dan streven we naar bestaanszekerheid voor al onze inwoners. Want een inwoner die in armoede leeft, heeft vaak niet alleen een financieel vraagstuk. Daarbij blijkt ook uit de feedback van inwoners op het armoedebeleid, dat de definitie van armoede veranderd is over tijd. We willen een inclusieve en positieve benadering vanuit de leefwereld van de inwoner toepassen; zonder stigma. We willen niet alleen dat inwoners gebruik maken van ons vangnet, we willen ook dat inwoners zekerheid hebben in hun bestaan, zodat zij op een positieve manier kunnen bijdragen aan de samenredzaamheid van onze gemeente.

2.1.2. Hoofdinzichten

1Inwoners onderschrijven de gegeven ambitie voor bestaanszekerheid;

2Inwoners onderschrijven dat de gemeente iets terug mag vragen in ruil voor hulp op je schulden;

3Een deel van de inwoners vindt het belangrijk dat er aandacht is voor de kleinere zaken in relatie tot bestaanszekerheid, zoals een vervoersmiddel hebben, fatsoenlijke kleding kunnen dragen of een bezoek aan de kapper;

4De term “schulden” wordt snel geassocieerd met “problematische schulden” of het niet kunnen betalen van rekeningen. Hierdoor kent meer dan een derde van de inwoners niemand met schulden, terwijl een studieschuld, hypotheekschuld, een telefoon op afbetaling of een creditcardschuld natuurlijk ook schulden zijn;

5Meer dan twee derde van de inwoners geeft aan iemand te kennen die in armoede leeft.

2.2.1. Hoofdinzichten

Onderstaand worden de 4 hoofdinzichten op basis van de enquête onder de raadsleden en maatschappelijke partners van gemeente Oisterwijk weergegeven, ook hier is een verdere toelichting in bijlage 2 te vinden.

1Wederkerigheid op hulp aan een inwoner door de gemeente mag. Hierbij worden wel de motivatie van de inwoner & het wederkerigheid naar vermogen belangrijk geacht. Inwoners vinden dit vanzelfsprekender dan de raadsleden & maatschappelijke partners;

2Het belang van aandacht voor de kleinere zaken in relatie tot bestaanszekerheid wordt minder groot ingeschat door raadsleden & maatschappelijke partners dan inwoners;

3Van de inwoners vindt 46% dat bestaanszekerheid een verantwoordelijkheid van de gemeente is, 50% vindt van niet. Bij raadsleden en maatschappelijke partners vindt 29% dit wel en 57% niet. Wel vinden zowel inwoners als raadsleden en maatschappelijke partners dat de gemeente hier een rol in heeft;

4Ongeveer 20% van de inwoners geeft aan iedere maand moeite te hebben met rondkomen. Bij de raadsleden en maatschappelijke partners betreft dit 9%.

5.2.1 Preventie & Verlichting

•Budgetbeheer Plus voor jongeren/jongvolwassenen: biedt jongvolwassen begeleiding vanaf 16 jaar met de overgang 18-/18+ op het gebied van financiën en administratie, bv. aanvragen zorgverzekering, in lijn met het Nibud Advies Geldwijzer Bijna 18;

■ Fitcoin naar Oisterwijk brengen. We vragen aan het bedrijfsleven van Oisterwijk om zich hierbij aan te sluiten, zodat er vanuit het werken aan gezondheid ook armoede bestreden wordt, zoals in Eindhoven via Eindhoven Vitaal gedaan wordt (https://eindhovenvitaal.nl/wat-doen-we/);

■ Doorgaan met huidige samenwerking met o.a. Charitas, Mentorhulp, Stichting Leergeld, Project Petje Af etc.;

■ Doorgaan met het Declaratiefonds (zie Verordening Declaratiefonds 2020-2022);

■ Doorgaan met de uitkomsten en aanbevelingen van de pilot Vroegsignalering. Dit is onderdeel van de wijziging (en bijbehorende lokale implementatie) Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) per 2021.

5.2.2 Wegnemen drempels toegang

•Meer bekendheid van en over regelingen creëren (zie de folder Minimaregelingen gemeente Oisterwijk 2020), inclusief over waar en hoe een inwoner hier terecht kan door middel van het aanpassen van de gemeentelijke website. Deze wordt ingericht op A2 taalniveau en met meer beelden en pictogrammen. Daarnaast is in ontwikkeling de digitale sociale kaart met het aanbod van onze basisstructuur, ook hier wordt A2 taalniveau gehanteerd;

•Makkelijkere brieven maken over regelingen/beschikkingen;

•Onderzoek hoe aanvragen door inwoners gekoppeld kunnen worden, zodat inwoners niet meerdere aanvragen hoeven te doen. Er wordt nu bijvoorbeeld onderzocht of aanvragen voor de Participatiewet digitaal aangevraagd kunnen worden;

•Dienstverlening verbeteren voor ZZP’ers en kleine MKB’ers. We werken aan 1 integrale toegang en hebben een Ondernemersloket waar ondernemers terecht kunnen met vragen. We versterken de samenwerking tussen beiden en organiseren meer expertise voor deze doelgroep en hun vragen omtrent geldzaken.

5.2.3 Efficiënter & Integraler functioneren vangnet

•Datagedreven werken (binnen de kaders van de bestaande privacywet-en regelgeving) om efficiënter te kunnen sturen op effectieve ondersteuning door onze toegang.

o Analyses op sociaal domein, bv. duur schuldenregelingen, aantal inwoners dat gebruik maakt van gemeentelijke regelingen;

o Inzicht in samenhang & stapeling van voorzieningen in huishoudens:

■ inzicht in financiële problemen van huishoudens en hun gebruik van gemeentelijke regelingen of (voorliggende) voorzieningen bij partners en het zorggebruik;

■ inzichtelijk maken wat de inzet van partners is in de sociale basis op gebied van financiën en daarmee een koppeling maken met stapelingen van voorzieningen;

■ koppeling tussen duur van voorzieningen/regelingen omtrent armoede/schulden/inkomen in huishoudens en duur & zwaarte andere voorzieningen, zoals bijvoorbeeld vormen van 2e lijns jeugdhulp en WMO, maar ook inzet leerplicht.

•Efficiënte schuldenaanpak in samenwerking met Kredietbank Nederland:

o Vanaf 1 januari 2021 wijzigt de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Door de wijziging van de Wgs wordt het gemeente Oisterwijk mogelijk gemaakt in een vroeg stadium persoonsgegevens van inwoners met betaalachterstanden met partners uit te wisselen. Door deze vorm van vroegsignalering kunnen we in het kader van vergroten van bestaanszekerheid in de uitvoering eerder en efficiënter de overlap tussen armoede en schulden in kaart brengen én hierop acteren;

o Er vindt structureel overleg plaats met Kredietbank Nederland over de stand van zaken en de ontwikkelingen. Dit blijven we doen;

•Betere samenwerking tussen organisatieonderdelen en met maatschappelijke partners met een focus op kwetsbare doelgroepen (link met transformatie & bevindingen Maatpact):

o Maak samen een aantal klantreizen op kwetsbare doelgroepen;

o Waarom sluit het vangnet (voor het gevoel) niet goed aan op de vraag van deze doelgroepen. Bv. duur aanvraag schuldsanering belemmert de kans op werk. Vanuit de klantreis het operationele proces versnellen: beter resultaat voor iedereen –verbeteren dienstverlening;

o Wederkerigheid deel uit laten maken van de dienstverlening. Bij welke dienstverlening kan dit?

5.2.4 Voorkomen terugval

•Een van de uitgangspunten van Loket Wegwijs is dat “de professional warme contacten houdt waar nodig.” Het is belangrijk dat onze professionals beseffen dat financiele problemen flink kunnen drukken op andere leefgebieden van de inwoner. En dat het daarom ook bij financiele problemen belangrijk is om vinger aan de pols te houden, zodat terugval voorkomen wordt;

•Juist in de sociale basisstructuur kan ondersteuning gevonden worden die zorgt voor een duurzame oplossing. Als een acuut probleem is opgelost is het erg belangrijk dat bijvoorbeeld via vrijwilligers, nazorg wordt geleverd en/of het principe van vinger aan de pols;

5.2.5 Innovatie

•Doorontwikkeling maatpact – alle betrokken spelers vragen meer ruimte voor maatwerk voor de kwetsbare huishoudens in Oisterwijk;

•Woonoplossingen moeten gevonden worden. Hierbij kan Oisterwijk pilots in gemeenten, zoals Eindhoven en Tilburg, volgen en van leren. Inzet is om hier in 2022 zelf een eerste pilot voor te starten;

•Met behulp van lesmateriaal ‘Aan de slag met armoede’ (welke gratis beschikbaar is) een pilot starten met één basisschool en Loket Wegwijs;

•fiKks promoten onder inwoners. De app is gratis beschikbaar voor inwoners die hier gebruik van wensen te maken. Via de app wordt een inwoner gekoppeld aan een “buddy”: https://vimeo.com/298415534.

Artikel 7.2.1 Inwoners

Inzicht 1: Inwoners onderschrijven de gegeven definitie van bestaanszekerheid

Inzicht 2: Inwoners onderschrijven dat de gemeente iets terug mag vragen in ruil voor hulp op je schulden

Inzicht 3: Een deel van de inwoners vindt het belangrijk dat er aandacht is voor de kleinere zaken in relatie tot bestaanszekerheid, zoals een vervoersmiddel hebben, fatsoenlijke kleding kunnen dragen of een bezoek aan de kapper.

Inzicht 4: De term “schulden” wordt snel geassocieerd met “problematische schulden” of het niet kunnen betalen van rekeningen. Hierdoor kent meer dan een derde van de inwoners niemand met schulden, terwijl een studieschuld, hypotheekschuld, een telefoon op afbetaling of een creditcardschuld natuurlijk ook schulden zijn.

Inzicht 5: Meer dan twee derde van de inwoners geeft aan iemand te kennen die in armoede leeft (onduidelijk of de mensen over wie ze het hebben in Oisterwijk wonen)

Artikel 7.2.2 Inwoners – Interviews & Aanvullende vragen

•Schaamte en eenzaamheid omtrent armoede en schuldenproblematiek worden onderschat. In de gemeentelijke dienstverlening is voor deze kant van het verhaal nog maar weinig aandacht

•Mensen met armoede en schulden hebben vaak last van “schaarste”, ze overzien hun situatie en de mogelijkheden niet. Ze vinden hierdoor de weg niet in regelingen. De toegang tot deze regelingen is voor hun op dat moment niet laagdrempelig genoeg

•Brieven zijn vaak heel zakelijk. Dit is vaak goed bedoeld van instanties om duidelijkheid te verschaffen, maar dit werkt vaak averechts. Voor inwoners met financiële stress is dit een extra belasting. Een stukje menselijkheid zou hierbij helpen.

•Weten waar je heen kunt als je schulden hebt en daar zonder veroordeling je verhaal te kunnen vertellen, zou kunnen helpen in het doorbreken van de schaamte die je voelt. Hierdoor vraag en accepteer je sneller om hulp.

•Hulp bij administratie is onmisbaar wanneer je financiële problemen hebt. Het overzicht is zo weg.

•In Oisterwijk is veel verborgen armoede.

•De volgende voorbeelden geven inwoners wanneer ze gevraagd wordt wat goed geregeld is in Oisterwijk met betrekking tot bestaanszekerheid:

•Heel veel, bijna alles

•Nu nog de WMO maar dit willen ze gaan veranderen

•Veel zaken zijn goed geregeld voor ouderen en mensen met beperkingen (WMO), waar ik in mijn werk als wijkverpleegkundige veel mee te maken heb

•sociaal team

•Bewegen in en om je huis

•Maatjesproject

•Gemeente heeft potjes en zijn organisaties

•WMO, sociaal huis etc.

•Ouderenbijeenkomsten

•Potjes voor gezinnen om te mogen sporten of een abonnement voor het Staalbergven krijgen

•Activiteiten zoals kookcafe of vakantieschool

•Denk aan Sociaal huis. Inlooppunten. Mantelzorgondersteuning.

•De volgende voorbeelden geven inwoners wanneer ze gevraagd wordt wat niet goed geregeld is in Oisterwijk met betrekking tot bestaanszekerheid:

•Versnipperd aanbod, weinig samenhang, bureaucratie

•Meer zekerheid aan onze ouderen bieden, die niet zonder hulp kunnen

•Ik vind dat je weinig van de gemeente ziet. Hen op de goede manier bereiken is moeilijk en vinden waar je aan moet kloppen is ook een uitdaging

•Ik vind dat cliënten met psychische beperkingen soms overschat worden wat ze wel en niet zelfstandig kunnen. Waarbij ze dan een verkeerde indicatie krijgen, wat betreft ambulante zorgverlening.

•Te weinig huisvesting voor mensen met een laag budget. Jong en oud.

•Hulp thuis!

•Alles. Veel te weinig hulp voor mensen die dat nodig hebben en veel te veel voor mensen en jongeren die hier niet zouden moeten zijn.

•Pgb, aanvraag dyslexie, jeugdzorg, voorzieningen voor jongeren en jeugd, inzet hulpmiddelen voor mensen met beperkingen, keuzevrijheid in dagbesteding/ behandelaar bij mensen met pgb.

•Hulp wanneer er wel stenen zijn maar geen inkomen

•Ouderenzorg jeugdzorg

•Spo of ondersteuning op basisschool

•Huisvesting voor de jongeren

•Samenwerken/signaleren/communiceren/persoonlijk contact

•Wat gunnen inwoners elkaar?

•“Het zou fijn zijn als ieder mens weer het gevoel heeft dat er toe doen in de samenleving”

•“Dat mensen die in staat zijn dingen zelf te kunnen regelen en doen, dit ook gaan doen, zodat het vangnet gebruikt kan worden voor wie dit echt nodig hebben”

•“Dat is de breedste zin van het woord niemand in Oisterwijk in armoede leeft”

•“Niemand mag onder de 100% norm vallen, ook als ze niet onder gemeentelijke regelingen vallen”

•“Af en toe echt iets leuks. Iedereen heeft af en toe tijd voor zichzelf nodig.

Geef iemand dus niet alleen een uitje, maar vul ook de randvoorwaarden in, zodat iemand hier echt gebruik van kan maken. En er van kan genieten – vraag mensen wat zij hier in willen”

•“Geen vechtscheidingen meer. Zowel voor kinderen, ouders als het sociaal netwerk leidt dit tot veel ellende.”

•“Meer begrip voor kleine zelfstandigen”

•“Een dak boven het hoofd, een veilige plek warme mensen om je heen, een kop koffie.” > “een warme kop koffie”, waarmee bedoelt wordt dat er de tijd en de ruimte is om even met iemand het gesprek aan te gaan, je hart te kunnen luchten, een luisterend oor.”

•“Een gemeente die bereikbaar is voor hulpvragen”

Artikel 7.2.3 Raadsleden & maatschappelijke partners

Inzicht 1: Wederkerigheid op hulp aan een inwoner door de gemeente mag; hierbij worden wel de motivatie van de inwoner & het wederkerigheid naar vermogen belangrijk geacht. Inwoners vinden dit vanzelfsprekender dan de raadsleden & partners.

Inzicht 2: Het belang van aandacht voor de kleinere zaken in relatie tot bestaanszekerheid wordt minder groot ingeschat door raadsleden & partners dan inwoners

Inzicht 3: Van de inwoners vindt 46% dat bestaanszekerheid een verantwoordelijkheid van de gemeente is, 50% vindt van niet. Bij raadsleden en partners vindt 29% dit wel en 57% niet. Wel vinden zowel inwoners als partners dat de gemeente hier een rol in heeft.

Inzicht 4: Ongeveer 20% van de inwoners geeft aan iedere maand moeite te hebben met rondkomen. Bij de raadsleden en maatschappelijke partners betreft dit 9%.

Artikel 7.2.4 Raadsleden & Maatschappelijke Partners – Interviews & Aanvullende vragen

■ Heldere kaders & gezond verstand bijten elkaar niet. Hulp bieden wanneer een inwoner dit nodig heeft, is de basis. Wanneer je denkt vanuit de mens, bieden de kaders veel mogelijkheden.

■ Inwoners zijn gebaat bij snellere acties, betere bereikbaarheid en betere communicatie.

■ Er is een ruimhartig minimabeleid in Oisterwijk.

■ De gemeente is maar in beperkte mate verantwoordelijk voor bestaanszekerheid: De gemeente moet een vangnet bieden en inwoners en maatschappelijke partners faciliteren.

■ Er moet beter én meer samenwerkt worden tussen de gemeente en haar partners.

■ Data-gedreven werken is wenselijk, maar moet geen doel op zich zijn.

■ Empathisch vermogen in de gemeentelijke dienstverlening is cruciaal, maar is nu nog te afhankelijk van persoon.

■ 70% inwoners die lichte hulpverlening bij het Sociaal Team vragen hebben administratie-of schuldenproblematiek. Ook bij maatwerk komt dit veel voor, maar zijn percentages moeilijk om te geven. Wel kan gesteld worden dat hoe complexer het gezin, hoe meer schulden en armoede onderdeel zijn van het probleem.

■ Motivatie op stappen zetten op bestaanszekerheid wordt soms belemmerd door perverse systeemprikkels: bv. van bijstand met toeslagen naar minimumloon met toeslagen is voor inwoners niet altijd lonend (armoedeval). Dit goed in kaart brengen en goede lobby naar Rijk zou goed zijn, maar ook kijken hoe gemeente werk lonend kan laten zijn, zou helpen (bv. belemmeringen op werk wegnemen, zoals kinderopvang).

■ De gemeente zou een aantal vraagstukken op Rijksniveau moeten aankaarten, bv. verkrijgen van goede data, problemen van inwoners met o.a. (dienstverlening van)Belastingdienst, situatie ZZP’ers.

■ Er zijn een aantal doelgroepen kinderen die niet overal aan mee kunnen doen, ondanks onze regelingen, o.a. kinderen van arbeidsmigranten omdat ze geen zeker thuis hebben. Door een andere aanpak op wonen, zouden we hier mogelijke een verschil kunnen maken.

■ Er is een probleem op wonen: er zijn onvoldoende, beschikbare & betaalbare woningen.

■ Meer inzet op preventie is wenselijk.

■ Er zijn nog steeds teveel loketten, die de laagdrempeligheid van het vangnet in de weg staan.

■ Meer aandacht voor ondernemers/ZZP’ers is wenselijk.

■ Pilots moeten functioneel zijn, ten behoeve van de vraagstukken van de vraagstukken die nu spelen in Oisterwijk. Er moet eerst gekeken worden naar wat andere gemeenten al doen, voordat Oisterwijk zelf gaat experimenteren.

■ Neem inwoners beter mee en raadpleeg inwoners meer als het gaat om beleidsontwikkeling én het inrichten van dienstverlening!