Aanhef
De raad van de gemeente Oisterwijk,
gelezen het voorstel van het college d.d. 21 mei 2024, domein Fysieke Leefomgeving;
besluit :
De Kerkenvisie Oisterwijk vast te stellen.
Leeswijzer
Hoofdstuk 1
Voor u ligt de Kerkenvisie van de gemeente Oisterwijk. Deze visie start met algemene uitleg over een kerkenvisie, waarna wordt beschreven wat de doelen en de ambitie voor deze kerkenvisie voor de gemeente Oisterwijk zijn.
Hoofdstuk 2
De kerk staat voor meer dan religie, het is een belangrijke plek voor de gemeenschap. Want kerken zijn van oudsher prachtige ontmoetingsplekken. De kerken bepalen mede hierom mee aan de identiteit van de gemeente. Dat geldt ook zeker voor de kerken van de dorpen in de gemeente Oisterwijk, zij zijn prominent aanwezig en bepalend voor de dorpsgezichten. In dit hoofdstuk wordt het onderzoek en de analyse van de kerkgebouwen toegelicht. Van alle kerken in de gemeente én van de Joodse begraafplaats is een paspoort gemaakt.
Hoofdstuk 3
In dit hoofdstuk wordt het participatieproces van de totstandkoming van de kerkenvisie toegelicht. Er zijn gesprekken gevoerd met bestuursleden van de St. Jozef Parochie en bestuursleden van de PKN Oisterwijk, de Stichting Behoud Joodse begraafplaats en de werkgroep Team Joanneskerk Open. Ook zijn er bijeenkomsten geweest met beleidsadviseurs van de Gemeente Oisterwijk en zijn er verschillende erfgoedgemeenschappen en betrokken uit de verschillende dorpskernen bijeengekomen om het religieus erfgoed van de gemeente op de kaart te zetten. Uit deze gesprekken en bijeenkomsten zijn verschillende belangen, wensen en behoeften gekomen die richting geven aan de Kerkenvisie.
Hoofdstuk 4
De rol van de gemeente lijkt in eerste instantie een oneigenlijke rol, in Nederland is er immers een scheiding van kerk en staat. Maar het belang van het behoud van het lokale cultureel erfgoed en de bakens van de dorpen en herkenningspunten in het landschap maken dat het naast de wettelijke taken van monumentenzorg ook om een groter goed gaat. Er zijn verschillende mogelijkheden om je als gemeente te positioneren.
Dit hoofdstuk gaat over wat de visie van de gemeente is ten aanzien van het religieus erfgoed en wat zij als haar taak en rol ziet in het behouden en toekomstbestendig maken van het religieus erfgoed.
Hoofdstuk 5
De gesprekken en bijeenkomsten hebben inzicht gegeven in de belangrijkste behoeften en thema’s. Deze inzichten zijn vertaald naar aanbevelingen voor een uitvoeringsagenda. Het is belangrijk om te zorgen dat de (project)ideeën en ambities uit de visie ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Hieronder volgen vijf aanbevelingslijnen om het verankeren van de visie mogelijk te maken.
Hoofdstuk 6
Het toekomstperspectief voor de kerken in de gemeente Oisterwijk is heel positief. Er is op dit moment geen sprake van leegstand of dreigende leegstand. Er zijn veel vrijwilligers actief bij de geloofsgemeenschappen, al wordt er soms meer verjonging gewenst. Er worden veel activiteiten georganiseerd en er lijkt geen aanleiding om over kerksluiting of potentiële herbestemming te praten. Toch blikken we in dit hoofdstuk even vooruit. Een Kerkenvisie gaat over een duurzaam toekomstperspectief en daarom brengt dit hoofdstuk de mogelijkheden die zich op de langere termijn kunnen voordoen ook in beeld. Het kan gebeuren dat in de toekomst één of meerdere kerken in de gemeente Oisterwijk hun functie verliezen. Om hiervoor handvatten te hebben wordt in dit hoofdstuk aandacht besteed aan de verschillende toekomstscenario’s, mogelijkheden voor nevengebruik en de rol die de gezamenlijke omgevingsdialoog kan spelen voor de toekomst van kerkgebouwen.
Voorwoord
Voor u ligt de Kerkenvisie van de gemeente Oisterwijk.
De kerken zijn mede bepalend voor de identiteit van de gemeente Oisterwijk. Ze zijn bakens in de dorpen. Een kerk staat voor meer dan religie, het is een belangrijke plek voor de gemeenschap. Want kerken zijn van oudsher prachtige ontmoetingsplekken. Een gebouw waar je samenkomt om geloof te belijden, waar vooraanstaande burgers werden begraven, waar werd gerouwd, gevierd en gezongen. Kerken zijn verweven met belangrijke gebeurtenissen, herinneringen en levens van mensen: ze representeren een deel van hun persoonlijke geschiedenis en de geschiedenis van het dorp.
De gemeente Oisterwijk is rijk aan religieus erfgoed. De kerken zijn niet het enige religieuze erfgoed van de gemeente, naast de zes kerken zijn er ook (voormalige) kloosters, verschillende begraafplaatsen, veldkapellen, pastoriegebouwen, pastoorpaadjes en een breviertuin. Een belangrijk onderdeel van het project Kerkenvisie was het in beeld brengen van al dit religieus erfgoed. We wilden ook graag onderzoeken wat de kerkgemeenschappen en de gemeente voor elkaar kunnen betekenen. Het gaat gelukkig goed met de kerken in onze gemeente, tegen de landelijke trend in. We hebben daarom niet een accent hoeven leggen op leegkomende kerken maar we kunnen inzetten op voortgezet religieus gebruik.
De Kerkenvisie is tot stand gekomen door in gesprek te gaan met elkaar. Het is een product van een dialoog tussen de burgerlijke gemeente, kerkeigenaren en erfgoedorganisaties, ieder vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid, maar met de intentie om samen zorg te blijven dragen voor ons religieus erfgoed.
Bijlage 1 Beeld en literatuurverantwoording
Afbeeldingen
Omslag - voorkant: Afbeelding 1: Oisterwijk Petruskerk ©Gemeente Oisterwijk
Afbeelding 2: Haaren Winterfair ©Gemeente Oisterwijk
Afbeelding 3: Pastoor de Rooy draagt een huwelijksmis op in de Lambertuskerk ©BHIC, Beeldcollectie Haaren
Afbeelding 4: St. Jan de Doperkerk in Moergestel
Afbeelding 5: De Joodse begraafplaats net buiten Oisterwijk. Via Wikipedia: ©Hans de Brouwer (link)
Afbeelding 6: Voorbeeld Kerkenpaspoort van de St. Petrus Bandenkerk in Oisterwijk ©The Missing Link
Afbeelding 7: Voorbeeld Kerkenpaspoort van het Lodewijkskerkje in Oisterwijk ©The Missing Link
Afbeelding 8: Impressie van de werksessie ©The Missing Link
Afbeelding 9: Het interieur van de Joanneskerk ©Oisterwijk in Beeld
Afbeelding 10: Impressie van de werksessie ©The Missing Link
Afbeelding 11: Mariakapel in Moergestel ©Gemeente Oisterwijk
Afbeelding 12: Harmonie in Moergestel ©Gemeente Oisterwijk
Omslag – achterkant: Jeugdvakantieweek Moergestel ©Gemeente Oisterwijk
Figuren
Figuur 1: Beeld Dialoog Kerkenvisie ©Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Figuur 2: Beeld Kerkenvisie kan verschillende doelen hebben ©Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Figuur 3: Beeld over de kerk als drie-eenheid ©The Missing Link
Figuur 4: Beeld van ontwikkelgeschiedenis van de kerkgebouwen in de gemeente Oisterwijk ©The Missing Link
Figuur 5: Uitsnede van een overzichtskaart van de gemeente Oisterwijk in de dorpskerken Oisterwijk, Haaren en Moergestel ©The Missing Link
Figuur 6: Toekomstscenario’s voor kerken ©The Missing Link
Figuur 7: Visualisatie toekomstscenario’s ©The Missing Link
Bijlage 3 Procesverantwoording - inzicht in het tot stand komen van de visie
De Kerkenvisie is tot stand gekomen door verschillende fasen te doorlopen. In de eerste fase was er ruimte voor onderzoek, consultatie en analyse. In de tweede fase stond participatie in de gemeente Oisterwijk centraal.
In de derde fase stond de visievorming centraal. De opgehaalde input werd verwerpt tot een uitvoeringsagenda en conceptvisie. Deze zijn voorgelegd aan beleidsambtenaren van de gemeente, de kerkeigenaren en het bestuur van de Joodse begraafplaats en de erfgoedgemeenschappen. Zie hoofdstuk 3 in de Kerkenvisie voor een verslaglegging van alle gesprekken.
Model Transparant participeren
Als je bijdraagt aan een proces is het fijn om te weten wat er met de input is gedaan, of deze is verwerkt en zo ja, hoe. Vandaar kiezen wij ervoor om dit proces inzichtelijk in kaart te brengen door middel van een organogram.
Kerkenvisie Oisterwijk
Stakeholders uit Oisterwijk zijn op verschillende momenten en in verschillende vormen betrokken als input voor de Kerkenvisie. Graag willen wij zo transparant mogelijk zijn hoe de resultaten van de verschillende sessies worden verwerkt. Daarom koppelen wij onze verwerking terug als beknopte organogram. Hieronder wordt dit model uitgelegd en toegepast:
Doel
Beoogde opbrengst
Omschrijving Input
Opbrengst
Vertaling in de Erfgoedvisie
In beeld brengen van het religieus erfgoed
Kerkenpaspoorten
Gesprekken kerkeigenaren, aangevuld met bureau- en archiefonderzoek
Inventarisatie feitelijke informatie kerken
Input kaartlaag religieus erfgoed
Kerkenpaspoorten
Kaartlaag religieus erfgoed
Werksessie religieus erfgoed kaart
Verhalen religieus erfgoed en suggesties archieven en bronnen
Religieus Erfgoedkaart
Kansen en risico’s religieus erfgoed en de rol van de erfgoedgemeenschappen.
Onderdelen van de aanbevelingslijnen 3, 4 & 5
Kennismaking tussen historische kringen, erfgoedgemeenschappen en erfgoedambtenaar
Relatievorming en draagvlak
Elke erfgoed-gemeenschap zet zich in voor het beleefbaar maken van erfgoed. Maar dit doen zij enkel per kern. Tijdens de sessie was het waardevol om iedereen bij elkaar te brengen. Hierdoor ontstonden al ideeën voor samenwerking op gemeente niveau.
Aanbevelingslijn 3
Investeren in relaties
Opbouwen van een relatie met eigenaren religieus erfgoed voor korte lijnen
Gesprekken kerkeigenaren
Feitelijke informatie
Wensen en ideeën
Inventarisatie behoeften Kerkenvisie
Kennismaking (start van de relatie)
Kerkenpaspoorten
Onderdelen van aanbevelingslijnen: 1, 2, 4 & 5
Hoofdstuk 4
Gesprek Joodse begraafplaats
Feitelijke informatie
Wensen en ideeën
Inventarisatie behoeften Kerkenvisie
Kennismaking (start van de relatie)
Begraafplaats-paspoort
Aanbevelingslijn 5
Gesprek werkteam Johannes Open
Feitelijke informatie
Wensen en ideeën
Inventarisatie behoeften Kerkenvisie
Kennismaking (start van de relatie)
Kerkenpaspoorten
Relatievorming en draagvlak
Werksessie gemeente (Teams Fysieke Leefomgeving, Bedrijfsvoering, Economie, Recreatie & Toerisme, Inwonersparticipatie Organisatie en Advies en Samenleving Beleid en Regie)
Raakvlakken en koppelkansen met andere beleidsdomeinen
Ambities voor de visie in beeld
Bewustwording voor erfgoed bij collega’s
Draagvlak en hoofdstuk 4
Gedragen Kerkenvisie
De betrokken ambtenaren van andere beleidsdomeinen is feedback op en input gevraagd voor de uitvoeringsagenda
Feedback
Informatie
Haakjes vervolgstappen
Prioritering
Kwaliteitstoets
Draagvlak
Feedbackronde Concept Erfgoedvisie (gemeente (afd. Erfgoed kerkeigenaren, Joodse begraafplaats en erfgoed-gemeenschappen)
Feedback
Informatie
Kwaliteitstoets
Draagvlak
Bijlage 4 Juridisch Kader
Wie aan de slag gaat met toekomst van een kerkgebouw krijgt te maken met juridische kaders. In deze paragraaf zetten we ze op een rij. Het gaat hierbij om Europees, Nederlands en kerkelijk (canoniek) recht. Deze rechtsregels leggen kaders op. Daarom is het goed er weet van te hebben. Dit overzicht is overgenomen uit de Kerkenvisie Sint Petrus Parochie Uden e.o.
Europees recht:
De verdragen van Malta (archeologie) en Granada. Art. 11 van dit laatste verdrag stelt ‘rekening houdend met de archeologisch en historische aard van het erfgoed, verplicht iedere lidstaat zich tot het bevorderen van a) het gebruik van de beschermde goederen, rekening houdend met de behoefte van het hedendaagse leven; en b) het zodanig aanpassen van oude gebouwen dat die voor nieuwe doeleinden kunnen worden gebruikt’.
Nederlands recht:
Erfgoedwet, 1 juli 2016. Deze wet vervangt de Monumentenwet; en de Omgevingswet. De monumentenvergunning is per 2012 opgegaan in de omgevingsvergunning. De omgevingsvergunning komt voort uit de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en vervangt in totaal 25 vergunningen en toestemmingen. De aanvrager kan hiervoor online terecht bij één loket. Groot onderhoud, sloopwerkzaamheden en een wijziging van de functie vallen onder de Omgevingswet.
Bij een aantal ingrepen aan een rijksmonument is de gemeente verplicht om advies in te winnen bij de RCE:
•sloop van het monument of een deel daarvan voor zover van ingrijpende aard;
•ingrijpende wijziging van het monument of een belangrijk deel daarvan, voor zover de gevolgen voor de monumentale waarde vergelijkbaar zijn met die van gedeeltelijke sloop van ingrijpende aard;
•reconstructie van het rijksmonument of een belangrijk deel daarvan, waarbij het monument wordt teruggebracht in een (veronderstelde) eerdere staat;
•wijziging van het monument of een belangrijk deel daarvan als gevolg van een functiewijziging.
Bij kerkelijke monumenten neemt de gemeente geen beslissing op de vergunningaanvraag voordat overleg is gevoerd met de eigenaar (art. 3.2a Wabo). Kerkelijke monumenten vormen een afzonderlijke categorie tengevolge van de in art. 6 van de Nederlandse Grondwet vastgelegde vrijheid van godsdienst. Om de zorgvuldigheid ten aanzien van de godsdienstvrijheid te garanderen, is voorgeschreven dat gemeenten bij de besluitvorming ten aanzien van kerkelijke monumenten een actieve houding dienen in te nemen ten opzichte van de eigenaar van een kerkelijk monument.
•Besluit ruimtelijke ordening en bestemmingsplannen.
Kerkrecht:
Het kerkrecht is in Nederland ondergeschikt aan het Nederlands recht. Als het gaat om vastgoed dat eigendom is van een rooms katholieke kerkelijke instelling zijn wel regels van toepassing uit het kerkelijk wetboek:
•Canon 1291: Deze canon heeft betrekking op het Algemeen Reglement bestuur van een RK parochie en zegt onder andere dat voor alle daden die het gewone beheer te buiten gaan de schriftelijke machtiging van de bisschop is vereist;
•Canon 1296 § 1: zegt iets over wie beslissingsbevoegd is bij vervreemding. Voor bedragen tussen de € 200.000 en € 2.500.000 is de toestemming nodig van de bisschoppelijke Raad voor Economische Aangelegenheden (REA). Voor bedragen die de 2,5 miljoen Euro te boven gaan is de toestemming vereist van een speciale commissie in het Vaticaan;
•Canon 1294 § 1: ‘Een zaak mag gewoonlijk niet vervreemd worden tegen een prijs die lager is dan in de schatting aangegeven wordt.’ Dit is de basis voor de stelregel vanuit het bisdom dat alle te verkopen zaken niet onder de getaxeerde waarde mogen worden vervreemd. Hiermee is de taxatiewaarde een ondergrens voor een eventuele transactie. Het bisdom vraagt in principe steeds om een onafhankelijke taxatie van een makelaar die dan werkt in opdracht van het bisdom;
•Canon 1210: ‘In een gewijde plaats mag alleen worden toegelaten wat dienstig is voor de uitoefening of de bevordering van de eredienst, de vroomheid en de godsdienst, en is verboden wat niet in overeenstemming is met de heiligheid van de plaats. Wel kan de Ordinaris in afzonderlijke gevallen een ander gebruik toestaan dat niet strijdig is met de heiligheid van de plaats.’ Deze canon is dus van belang bij het toekennen van een nevenbestemming.
Samenhang met beleidsdocumenten en plannen
Nadenkend over de toekomst van de kerkgebouwen is het belangrijk om rekening te houden met beleid en plannen van partijen ‘die er toe doen’.
1Bisdom: ‘Samen bouwen in vertrouwen’. Dit plan beschrijft de visie van de Bisschop van ’s Hertogenbosch, Mgr. Dr. G.J.N. de Korte, waarin onder andere is opgenomen het beleid ten aanzien van de locatie van de vieringen en het beleid t.a.v. de kerkgebouwen.
2Op 29 en 30 november 2018 vond in Rome de conferentie plaats met de titel ‘Doesn’t God dwell here anymore? De commissioning places of worship and integrated management of Ecclesiastical cultural heritage’. Naar aankleding daarvan zijn de guidelines ‘decommisioning and ecclesial reuse of churches’ gepubliceerd. Het is een richtlijn die is opgesteld door de pauselijke cultuur raad. Het document geeft ondermeer richtlijnen en aanbevelingen t.a.v. herbestemming van kerkgebouwen.
3Rijk: Cultuurbrief en ‘Cultuur in een open samenleving’, d.d. 12-03-2018, uitgave van het ministerie van OCW. Het kabinet schenkt hierin speciaal aandacht aan monumentale kerken. Het rijk moedigt gemeenten aan kerkenvisies op te stellen.
Infographic Van wie is de kerk? Gevoeld eigenaarschap (Beeld @TML)
Infographic van de verwevenheid van erfgoed met andere beleidsvelden (Beeld @TML)
Bijlage 5 Beleidskaders
De taken, rollen en verantwoordelijkheden voor erfgoedzorg zijn belegd op verschillende schaalniveaus, zowel internationaal als nationaal. Hieronder volgt een overzicht van de wettelijke kaders, het vigerende beleid en de relevante uitvoeringsprogramma’s. Dit overzicht dient tot doel inzichtelijk te maken van welke wetten, beleidsstukken en regelgeving er is op de verschillende niveau’s.
Internationaal
DavosDeclaration on Baukultur
Dit verdrag is ondertekend door alle Europese ministers van Cultuur en organisaties als UNESCO, de Architects Council of Europe (ACE), Europa Nostra en ICOMOS. Namens minister van Engelshoven werd de handtekening gezet door directeur-generaal Cultuur Barbera Wolfensberger. Baukultur is in de verklaring een begrip dat alle menselijke activiteit omvat waarmee de gebouwde omgeving wordt veranderd. Tot de bouwcultuur behoren zowel bestaande gebouwen, waaronder monumenten en andere cultuurhistorische elementen, als het ontwerp en de bouw van hedendaagse gebouwen, infrastructuur, openbare ruimten en landschappen. De ondertekenaars zijn van mening dat een goed ontworpen gebouwde omgeving bijdraagt aan sociale cohesie en aan de gezondheid en het welzijn van iedereen. Daarbij is cultuur en cultureel erfgoed een essentieel onderdeel van die kwalitatief hoogstaande bouwcultuur. Met de Verklaring van Davos verplichten de ondertekenaars zich de principes van een hoogwaardige bouwcultuur bij alle belanghebbenden binnen en buiten de overheid te promoten, en om beter beleid op dit onderwerp te ontwikkelen.
Global Goals
Uitvoeren van de Kerkenvisie van de gemeente Oisterwijk betekent ook bijdragen aan de Global Goals. De SDG, Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen, zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Er wordt maar liefst aan 9 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (4,7,8,9,10,11,13,15 en 17) bijgedragen tijdens het uitvoeren van Erfgoedagenda die gekoppeld is aan de bouwstenen van deze Erfgoedvisie.
Nationaal
De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed.
Het Rijk
Rol: De Rijksoverheid ondersteunt eigenaren bijvoorbeeld met subsidies en leningen voor rijksmonumenten en zorgt voor wetgeving en uitvoeringsprogramma’s.
Het wettelijke kader: Omgevingswet en de Erfgoedwet
Op dit moment wordt er gewerkt aan de toekomstige Omgevingswet, invoering naar verwachting 1 januari 2023. In deze wet wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én cultuurlandschappen. In de Omgevingswet worden onder meer de volgende zaken ondergebracht:
•vergunningen aangaande (archeologische) rijksmonumenten;
•(aanwijzen) stads- en dorpsgezichten;
•aanstellen van een commissie omgevingskwaliteit;
•rekening houden met cultureel erfgoed bij een omgevingsplan;
•het aanwijzen van provinciale en gemeentelijke monumenten.
In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De minister van OCW monitort de werking van de wet met de Digitale Erfgoedmonitor en Erfgoedbalans.
Inspectie:
De Rijksoverheid heeft een controlerende taak op de naleving van de Erfgoedwet. Deze wordt uitgevoerd door de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, en valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De inspectie richt zich op verschillende onderwerpen. Deze zijn terug te vinden op deze pagina: https://www.inspectie-oe.nl/onderwerpen
Het beleidskader
De nota ‘Kiezen voor karakter: Visie erfgoed en ruimte’ omvat het meest recente rijksbeleid voor erfgoed. Kern van het beleid is erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen door het in gebiedsopgaven een volwaardige plaats te geven. Hiermee breidt het rijk de erfgoedzorg nadrukkelijk uit van een objectgerichte naar een gebiedsgerichte benadering.
Beleidsbrief Cultuur in een open samenleving en beleidsbrief Erfgoed Telt
Naast de visie op erfgoed en ruimte schetst het kabinet in de beleidsbrief Erfgoed Telt de ontwikkelingen voor de komende jaren in de Nederlandse Erfgoedzorg. Erfgoed telt is een uitwerking van de beleidsbrief Cultuur in een open samenleving. Daarin wordt gesproken over het belang van cultuur en erfgoed om onze veranderende samenleving en leefomgeving leefbaar, gezond en herkenbaar te houden. Erfgoed laat zien waar we vandaan komen, wat ons heden is en hoe we ons ontwikkelen. Erfgoed is een mooi voorbeeld van hoe cultuur een verbindende kracht in onze samenleving kan zijn en deze mede vorm geeft. Erfgoed heeft intrinsieke waarde, eigen kracht en schoonheid, en vertelt ons verhalen. Erfgoed speelt een essentiële rol bij het kwalitatief vormgeven van de actuele opgaven vanwege de traditie van vernuft, creativiteit, karakter en kwaliteit die het erfgoed laat zien. Cultureel Erfgoed zorgt voor een omgeving met karakter.
De nadruk in de beleidsbrief ligt op instandhouding en herbestemming, de leefomgeving en de verbindende kracht van erfgoed. Er is € 325 miljoen extra beschikbaar. Er wordt aandacht besteed aan de zichtbaarheid van religieus erfgoed, agrarische-, groene-, en archeologische monumenten. Een ander thema zijn de op stapel staande ruimtelijke opgaven in een veranderende leefomgeving, zoals energietransitie, klimaatadaptatie, bereikbaarheid en de bouw van nieuwe woningen. Verder is er aandacht voor de toegankelijkheid van monumenten, voor immaterieel erfgoed en de rol van vrijwilligers. Ten slotte wordt de fiscale aftrek voor het onderhoud aan rijksmonumentenpanden per 1 januari 2019 omgezet in een subsidieregeling.
Faro programma
Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving. In nauwe samenwerking met erfgoedorganisaties onderzoekt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) daarom de komende jaren hoe burgerinitiatief en -participatie het beste kunnen worden gestimuleerd en gefaciliteerd.
De erfgoedgemeenschap en erfgoedparticipatie staan hierbij centraal. Het Verdrag van Faro benoemt een beweging in de erfgoedsector die steeds sterker wordt: cultureel erfgoed als middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken. Het kabinet heeft in de brief Cultuur in een open samenleving aangekondigd een onderzoek naar de ratificatie van het Faro-verdrag te starten. Uitgangspunt van dit verdrag van de Raad van Europa is de sociale waarde van erfgoed. Het kabinet laat een inventarisatie maken van voorbeelden van de Faro-werkwijze en ondersteunt projecten waarbij de maatschappelijke deelname aan erfgoed centraal staat. Er is een Faro programma opgezet en er zijn subsidiemiddelen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie beschikbaar voor het ontwikkelen van tools en methoden die erfgoedparticipatie moeten gaan bevorderen.
De Provincie
Rol: De provincie is onder andere verantwoordelijk voor restauratiesubsidies en het toezicht op de gemeentelijke monumententaken.
Het beleidskader
De provincie Noord-Brabant ziet het Brabantse erfgoed als belangrijk onderdeel van haar identiteit en wil het een plaats geven in de verdere ontwikkeling van Brabant. Daarom heeft ze haar ruimtelijk erfgoed opgenomen op de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW). De CHW kaart dateert uit 2010 en is herzien in 2016. Deze kaart geeft de meest recente erfgoedinformatie over historische bouwkunst, historische stedenbouw, historische geografie (lijnen en vlakken), historische groenstructuren, historische zichtrelaties, archeologische monumenten en indicatieve archeologische waarden. Het provinciaal belang is beperkt tot het landelijk gebied, waar de provincie haar belangrijkste taak heeft.
De kaartlagen ‘cultuurhistorische vlakken’ en ‘complexen van cultuurhistorisch belang’ zijn ook opgenomen in de Verordening ruimte Noord-Brabant. Voor gebieden die door de provincie zijn aangewezen als waardevol of van cultuurhistorisch belang, zijn regels opgenomen, waar de gemeente rekening mee moet houden.
Daarnaast voert de provincie een aantal wettelijke en autonome taken uit op het gebied van archeologie. Zo is de provincie bijvoorbeeld wettelijk verplicht een archeologisch depot in stand te houden. Daarnaast ondersteunt de provincie gemeenten bij taken op het terrein van archeologie. Om de doorwerking van het provinciaal beleid ten aanzien van erfgoed zeker te stellen, heeft de provincie een ontgrondingenverordening opgesteld, wat betekent dat een vergunning moet worden aangevraagd voor eventuele ontgrondingen in gebieden die op de CHW als archeologisch waardevol staan vermeld.
Het beleidsprogramma
De provincie Noord-Brabant werkt vanuit het beleidskader ‘De (verbeeldings)kracht van erfgoed’. Dit beleidskader 2016-2020 wordt onder het nieuwe beleidskader ‘Vrije tijd, Cultuur en Sport’ verlengd voor de periode 2021-2022. Intussen wordt er toegewerkt naar een beleidskader 2030.
Het beleidskader erfgoed werkt met vier verhaallijnen. Vanuit deze verhaallijnen kiest de provincie waar kansen liggen. Niet alleen vanuit erfgoed, maar ook in relatie tot sociale veerkracht en de ruimtelijke en economische ontwikkelingen van Brabant.
Bevochten Brabant
De vele forten, kazernes en waterlinies illustreren een geschiedenis waarin Brabant regelmatig het strijdtoneel vormde. De provincie focust zich binnen deze verhaallijn op de Zuiderwaterlinie, de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Tweede Wereldoorlog.
Innovatief Brabant
Brabant staat bekend om producten als textiel, leer, suiker en tabak. Grote iconen voor deze verhaallijn zijn Strijp-S in Eindhoven, CHV in Veghel en KVL in Oisterwijk.
Bestuurlijk Brabant
De vele kastelen, stadspaleizen en landgoederen laten een verleden zien van de rijke bestuurlijke elite in Brabant. Hierin draagt de provincie structureel bij aan de topmonumenten Markiezenhof en Kasteel Heeswijk.
Religieus Brabant
Brabanders zoeken al eeuwenlang naar de diepere zin van het bestaan, met gemeenschapszin en rituelen als belangrijke thema’s. In deze verhaallijn focussen we ons daarom voornamelijk op kloosters en parochiecentra in de provincie.
De Gemeentelijke Overheid
Rol: De gemeente is bevoegd gezag en onder andere verantwoordelijk voor vergunningverlening, toezicht en handhaving op het gebied van archeologie en monumentenzorg. De gemeente is de belangrijkste speler als het gaat om de ruimtelijke verankering en bescherming van het cultureel erfgoed.
Wettelijke taken:
•De gemeente is op grond van de Omgevingswet het bevoegd gezag voor het verlenen van alle monumentenvergunningen voor gebouwd erfgoed (rijks-, provinciaal en gemeentelijk), beschermde historische buitenplaatsen en voor archeologisch erfgoed (voor zover niet rijksbeschermd).
•De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden een deskundige adviescommissie op het gebied van erfgoed in te stellen;
•De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden voor haar van rijkswege aangewezen beschermde stads- en dorpsgezichten een beschermend bestemmingsplan in te stellen.
•De gemeente is op grond van het Besluit ruimtelijke ordening bij al haar ruimtelijke planvorming gehouden een analyse te maken van het aanwezige erfgoed op en in de bodem en gemotiveerd aan te geven hoe hiermee in ruimtelijk opzicht zal worden omgegaan.
Het vingerende beleid van de gemeente Oisterwijk
De gemeente Oisterwijk heeft haar wettelijke taken uitgewerkt en vastgelegd in de onderstaande beleidsinstrumenten. Deze wettelijke taken volgen uit de Erfgoedwet, en de nieuwe Omgevingswet.
•Archeologiebeleid (2018)
•Erfgoedvisie Oisterwijk 2021-2026
•Cultuurhistorische Waardenkaart in concept 2024
•Erfgoedverordening (2023)
•Gemeentelijk adviescommissie Erfgoed en Omgevingskwaliteit
Cultuurhistorische waardenkaart in concept
De cultuurhistorische waardenkaart brengt alle cultuurhistorische waarden binnen het grondgebied van de gemeente Oisterwijk in beeld. Hierop staat het bovengrondse erfgoed, waaronder historische bouwkunst, historische stedenbouw, historische geografie en historisch groen. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is het nuttig om de cultuurhistoriekaart te raadplegen. In bestemmingsplannen/ omgevingsplannen moet de cultuurhistoriekaart meegenomen worden.
Erfgoedverordening
In de erfgoedverordening staan voorschriften en regels met betrekking tot cultureel erfgoed, zowel voor monumenten, archeologie als het cultuurlandschap. De regels over het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en weigeringsgronden voor het afgeven van een omgevingsvergunning zijn ook opgenomen in de erfgoedverordening.
Gemeentelijke adviescommissie Erfgoed en Omgevingskwaliteit
Met ingang van 1 januari 2024 heet als gevolg van de invoering van de Omgevingswet onze Monumentencommissie voortaan: Gemeentelijk adviescommissie Erfgoed en Omgevingskwaliteit. De leden zijn herbenoemd, de bezetting en de werkwijze van de commissie is ongewijzigd.
De Gemeentelijk adviescommissie Erfgoed en Omgevingskwaliteit is een onafhankelijk adviesorgaan dat ons advies geeft over gemeentelijke monumenten, rijksmonumenten en het beschermde stads- en dorpsgezicht. Zij adviseren bij aangevraagde omgevingsvergunningen. Ook bij het aanwijzen van een gemeentelijk monument of beschermd dorpsgezicht is het advies van de Gemeentelijk adviescommissie Erfgoed en Omgevingskwaliteit belangrijk.
Monumenten en beschermd dorpsgezicht
In de gemeente Oisterwijk staan 57 rijksmonumenten, 247 gemeentelijke monumenten en 4 beschermde dorpsgezichten. Voor een overzicht van de Rijks- en gemeentelijke monumenten raadpleeg de lijsten: gemeentelijke monumentenlijst en de rijksmonumentenlijst.
Bijlage 6 Subsidieregelingen
Hieronder vindt u een overzicht van de verschillende subsidiemogelijkheden voor monumenteigenaren en erfgoedliefhebbers. Het verdient een aanbeveling om van dit document een dynamisch document te maken. Als bestuursperioden elkaar opvolgen vinden er vaak wijzigingen plaats in de mogelijkheden. Om dit overzicht actueel te houden moet het periodiek ge-updatet worden.
Landelijk Structurele fondsen en laagrentende leningen
1COUP/ NRF: FRE: Fonds Religieus Erfgoed
2Restauratiefonds: Kerken nevenfunctie-lening
3Restauratiefonds: Hypotheek voor onderhoud aan een Rijksmonument
4Fondswerving online: Subsidie voor Nederlandse goede doelen op talloze terreinen, waaronder kerken.
Langlopende subsidies
1RCE: Herbestemmingssubsidie. Bekijk de pagina ‘Subsidie herbestemming’ of het project in aanmerking komt. Aanvragen kunnen tussen 1 oktober tot en met 30 november worden gedaan.
2RCE: Subsidie instandhouding rijksmonumenten. Aanvraag doen kan tussen 1 feb en 31 mrt van ieder kalenderjaar. Op basis van een 6-jarig onderhoudsplan.
3RVO: DUMAVA: Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed. Aanvraag kan jaarlijks in september.
Kortlopende subsidies en fondsenweving
1RCE: Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten
2Fondswerving online: Subsidie voor de Doopsgezinde gemeenschap
3Fondswerving online: Subsidie voor kerken met een vernieuwend karakter
4Fondswerving online: Subsidie voor kerken (Protestants-Christelijk)
5Fondswerving online: Subsidie voor energie, voeding, kerk en cultureel erfgoed in NL en ontwikkelingslanden
6Fondswerving online: Subsidie voor eigenaren kerken, ook herbestemming
7Fondswerving online: Subsidies en financieringen voor de aanschaf, restauratie en verduurzaming van monumenten
Provincie Noord-Brabant
Projecten voor het restaureren van rijksmonumenten in de vorm van religieus, militair of industrieel erfgoed komen in aanmerking voor subsidie van de provincie. Ook de restauratie van kastelen en landgoederen is subsidiabel. Op de website van Provincie Noord-Brabant is een overzicht te vinden van de beschikbare subsidies.
Erfgoed Brabant Hebt u een idee voor een project of activiteit over erfgoed en bent u op zoek naar financiering? Of bent u op zoek naar tips voor een gezonde financiële basis voor uw erfgoedinstelling? Erfgoed Brabant helpt u graag op weg met advies.
Structurele fondsen
De belangrijkste fondsen en subsidies op gebied van erfgoed heeft Erfgoed Brabant voor u in een overzicht gezet.
Langlopende subsidies
Bekijk de regelingen waar u gedurende een meerjarige periode subsidie kunt aanvragen voor uw erfgoedwerkzaamheden.
Kortlopende subsidies
Naast structurele fondsen en langlopende subsidies zijn er ook vaak kortlopende subsidieregelingen voor de erfgoedsector. Erfgoed Brabant heeft de kortlopende regelingen voor u op een rij gezet, op volgorde van hun deadline.
Verduurzaming
Op het platform Toekomst Religieus Erfgoed vindt u een overzicht voor subsidiemogelijkheden op het gebied verduurzaming.
Gemeente Oisterwijk
De gemeente Oisterwijk heeft diverse subsidies.
Bijlage 7 Van Kerkenvisie naar Omgevingsplan
Het Steunpunt Monumenten en Archeologie Noord-Holland publiceerde een handreiking: Van Kerkenvisie naar Omgevingsplan. Monumenten, cultuurhistorisch waardevolle panden en objecten worden straks met een functie aanduiding opgenomen in het omgevingsplan (na de invoering van de Omgevingswet worden de bestemmingsplannen van de gemeente één omgevingsplan). Een functieaanduiding kan algemeen zijn; monument, of specifieker zoals kerk. Met het benoemen van een functie kan aangestuurd worden op bescherming en behoud van specifieke kernkwaliteiten van het gebouw of object en de omgeving. Bijvoorbeeld het behoud van de groene omgeving van de kerk of het beschermen van zichtlijnen op de kerktoren. Een overzicht van mogelijke kernkwaliteiten staat opgesomd in de voorbeelduitwerking.
Van kerkenvisie naar omgevingsplan. Handreiking voor Noord-Hollandse gemeenten. Bron: Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland
Bijlage 8 Publicaties en Handreikingen
Kerkenvisies Lees meer over Kerkenvisies op de website Toekomst Religieus Erfgoed.
Het Nederlands religieus erfgoed is ongekend rijk en heeft draagvlak bij een breed publiek. In het samenwerkingsverband Toekomst Religieus Erfgoed zetten overheden, gebedshuis-eigenaren en vertegenwoordigers van erfgoed- en burgerorganisaties zich in voor de toekomst van het religieus erfgoed. De samenwerkingspartners in het programma Toekomst Religieus Erfgoed zijn:
•Vereniging van Nederlandse Gemeenten
•Vereniging Beheerders Monumentale Kerkgebouwen
•Interprovinciaal overleg
•Museum Catharijne Convent
•Interkerkelijk Contact in Overheidszaken
•Nationaal Restauratiefonds
•Erfgoedvereniging Heemschut
•Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
HandreikingBehoud en Beheer Nieuw Gebruik van Kerkgebouwen
HandreikingEen toekomst voor kerken. Een handreiking voor het herbestemmen van vrijkomende kerkgebouwen (2011)
Kerkgebouwen krijgen steeds vaker een andere functie. Deze brochure bevat richtlijnen voor het herbestemmen van kerkgebouwen zonder daarbij het monumentale karakter aan te tasten. Deze brochure geeft antwoord op enkele veelgestelde vragen als: Wat maakt een kerkgebouw monumentaal? Welke stappen moet een eigenaar zetten om tot een passend verbouwingsplan te komen? Ook zijn er richtlijnen geformuleerd voor de aanpassing van monumentale kerken aan nieuw gebruik: religieus of anderszins.
Handreiking Een toekomst voor kerken.Handreiking voor het aanpassen van kerkgebouwen in religieus gebruik (2012)
Deze handreiking laat zien hoe monumentale kerken aan te passen zijn aan gewijzigd religieus of nevengebruik. Deze brochure bevat richtlijnen voor het aanpassen van kerkgebouwen voor religieus gebruik zonder daarbij het monumentale karakter aan te tasten.
HandreikingReligieus Erfgoed voor burgerlijk en kerkelijke gemeenten. Van kerkelijk gebruik tot herbestemming (2008)
Deze handreiking inzake het religieus erfgoed wil burgerlijke en kerkelijke gemeenten ondersteunen bij het formuleren van hun beleid voor mede-/nevengebruik, nevenbestemming, meervoudig gebruik, hergebruik of herbestemming van kerkgebouwen. Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland, Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
HandreikingTransformeren met cultureel erfgoed, handreiking voor het opstellen van Transformatiekaders, geeft inzicht in de wijze waarop een transformatiekader kan worden opgesteld.
Inspirerende voorbeelden herbestemming:
Herscheppen ontwerpend onderzoek voor het projectbureau herbestemming kerken 2016 -2021 88 inspirerende voorbeeldenvan nieuw gebruik- van appartement tot zorgcomplex
VisiedocumentProtestantse kerken speelruimte gezocht
Handreiking Roerend Religieus Erfgoed: voor omgang met collectie en roerend erfgoed.