Hoofdstuk 1: Een beleidsplan voor toerisme
1.1 Aanleiding
Toerisme is een belangrijke economische pijler voor Middelburg, met name voor de binnenstad. Het aantal banen in de sector mag dan in vergelijking met andere sectoren relatief bescheiden zijn, het bezoek van toeristen aan Middelburg is echter erg belangrijk voor het draagvlak van voorzieningen in de gemeente (detailhandel, horeca, culturele voorzieningen etc.).
Middelburg heeft veel te bieden op het gebied van toerisme. De monumentale binnenstad is aantrekkelijk voor (culturele) bezoeken. Daarnaast bieden het Kanaal door Walcheren en het Veerse Meer allerlei mogelijkheden voor waterrecreatie, is het buitengebied aantrekkelijk voor wandelaars en fietsers en ligt het strand op een steenworp afstand. Steeds meer toeristen weten hun weg naar Middelburg. Zo goed zelfs dat het op sommige momenten in de binnenstad weleens als (te) druk ervaren wordt door inwoners. Dit speelt met name in de maanden juli en augustus.
Het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) voorspelt in 'Perspectief 2030 bestemming Nederland' voor de komende jaren nog een sterke groei van het toerisme in Nederland. Daarnaast zijn er zorgen over de effecten van toeristische verhuur op de woningmarkt. In het coalitieakkoord 2022-2026 van de gemeente Middelburg staat beschreven dat Middelburg voor iedereen een aangename plek moet blijven om te verblijven en te wonen. Een nieuw beleidsplan toerisme met actieprogramma is nodig om thema’s als het beheersbaar houden van toerisme en leefbaarheid vorm te geven. We verleggen de focus van meer toerisme naar grip houden op toerisme om de leefbaarheid te kunnen waarborgen. Leefbaarheid, kwaliteit en toegevoegde waarde van toerisme voor de stad en haar inwoners staan in dit nieuwe beleidsplan dan ook centraal.
1.2 Aanpak
Dit beleidsplan is tot stand gekomen door een combinatie van deskresearch, bijeenkomsten en inspiratiesessies met stakeholders (ondernemers, culturele instanties, inwoners, belangenorganisaties etc.), een enquête onder binnenstadsbewoners (Rigo rapport) en consultatierondes met stakeholders (zie bijlage 1 voor een gevisualiseerde samenvatting van het doorlopen proces).
Daarnaast heeft een breed samengestelde gemeentelijke werkgroep de totstandkoming van dit beleidsplan begeleid. De input, wensen en behoeften van betrokkenen vormen de basis voor de gemaakte keuzes in dit beleidsplan.
1.3 Raakvlakken met andere beleidsvelden
Het beleid voor toerisme hangt nauw samen met andere beleidsvelden. Zo worden in de omgevingsvisie Middelburg 2050 de hoofdlijnen voor de ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente beschreven. Ook toerisme speelt hierin een rol. Groei van toerisme mag niet ten koste gaan van de leefomgeving in de gemeente. De richting die in de omgevingsvisie op het gebied van toerisme is opgenomen, wordt in dit beleidsplan verder uitgewerkt.
Veel toeristen komen met de auto of met de (elektrische) fiets. Om deze mobiliteit en toerisme met elkaar verbonden. Met name tijdens het hoogseizoen (juli en augustus) moet de gemeente goed voorbereid zijn op een toename in vervoersbewegingen en parkeerintensiteit.
Toerisme heeft ook raakvlakken met wonen. Toeristische verhuur van woningen kan ten koste gaan van de functie wonen en kan ook zorgen voor druk op de leefbaarheid. In de afgelopen periode is op verzoek van de gemeenteraad in de Huisvestingsverordening gemeente Middelburg 2022 een registratieplicht opgenomen voor toeristische verhuur van woonruimte. Recent is de Huisvestingsverordening bovendien nog uitgebreid met een vergunningenstelsel voor het reguleren van toeristische verhuur in de binnenstad.
In de gebiedsvisie Veerse Meer 2020 - 2030 zijn tussen de betreffende gemeentes en provincie afspraken gemaakt over de toekomst van het Veerse Meer gebied. Hierbij ligt de focus op de balans tussen leefbaarheid en landschap. Voor Middelburg betekent dit concreet dat er op Middelburgs grondgebied aan het Veerse Meer geen verblijfsrecreatie mogelijk zijn. Uitzondering hierop vormt het lopende project Waterpark Veerse Meer.
Ook levert toerisme een bijdrage aan een bruisende en levendige binnenstad. Echter, een bruisende binnenstad met veel evenementen geconcentreerd in het hoogseizoen, kan ook ten koste gaan van de leefbaarheid voor inwoners (parkeerproblemen en drukte vanwege toeristen). Het nieuwe, nog op te stellen, evenementenbeleid kan in de toekomst bijdragen aan spreiding van het toerisme en aan het gericht aantrekken van de beoogde doelgroep.
In dit beleidsplan worden de volgende termen veel gebruikt.
Wat we er precies onder verstaan, hebben we hier nader uitgelegd.
•Dagjesmens: Een bezoeker aan Middelburg die er langer dan twee uur verblijft, maar er niet toeristisch overnacht. Een dagjesmens overnacht ook niet elders toeristisch in Zeeland.
•Dagtoerist: Een bezoeker aan Middelburg die er langer dan twee uur verblijft, maar er niet toeristisch overnacht. Een dagtoerist overnacht toeristisch elders in Zeeland (meestal aan de Zeeuwse kust).
•Verblijfstoerist: Een bezoeker aan Middelburg die er ook een of meerdere dagen overnacht.
•Hotel: Een horecabedrijf dat tot hoofddoel heeft het bieden van overnachtingsgelegenheid met overwegend een-en tweepersoonskamers tegen boeking per nacht, waar reizigers en toeristen kamer en ontbijt, halfpension of volpension kunnen krijgen, en waar extra faciliteiten aanwezig zijn zoals een restaurant, lounge of zaalverhuur.
•Uitponden: Het kadastraal perceel waarop het hotel is gevestigd splitsen of splitsen in appartementsrechten. Deze ontwikkelingen zijn vaak vastgoed gedreven. Aanzien de winst voor de ontwikkelaar al is gerealiseerd, is de toegevoegde recreatieve waarde voor de lange termijn vaak ondergeschikt. Beheer en exploitatie kunnen te wensen overlaten waardoor de kwaliteit (op termijn) in het gedrang kan komen.
•Kwaliteitstoerisme: Het verhaal van de bestemming op een dusdanige manier beleefbaar maken dat toeristen ook daarvoor komen. En dit op een dusdanige manier dat dit geen overlast veroorzaakt, maar juist bijdraagt aan de lokale gemeenschap.
•(Toeristische) Attractie: Een publiekstrekker voor bezoekers/ inwoners (bijvoorbeeld: museum, rondvaart, miniatuurpark).
•Centrale bedrijfsmatige exploitatie: Het via een bedrijf, stichting of andere rechtspersoon voeren van een gezamenlijk beheer/exploitatie van het hotel, gericht op het bieden van – permanent wisselend – recreatief nachtverblijf.
DNA Middelburg
Middelburg is de hoofdstad van Zeeland. De term hoofdstad kan ook figuurlijk worden begrepen. Er wordt in Middelburg veel met het hoofd gewerkt. In Middelburg worden besluiten genomen die heel Zeeland raken en bepalend zijn voor inwoners, bezoekers en bedrijven. Het historische centrum van Middelburg zet de toon en bepaalt in grote mate het gezicht van de gemeente. Rondom het centrum liggen diverse 'schillen' die samen de Gemeente Middelburg vormen. Deze schillen worden gevormd door de stadswijken, de omringende Walcherse polders en de daarin gelegen kernen Arnemuiden, Kleverskerke, Sint Laurens en Nieuw- en Sint Joosland. Middelburg is óók een winkelstad en toeristenstad. Naast de grotere, landelijke winkelformules biedt de stad plaats aan middenstanders en gespecialiseerde winkels van allerlei pluimage en niche producten. In Middelburg staan creatieve ondernemers op die mensen weten te verrassen met eigenzinnige en vernieuwende winkelconcepten. Middelburg, met name het monumentale centrum, is eigenlijk één groot decor, een podium waar allerlei activiteiten plaatsvinden. Het decor inspireert kunstenaars en trekt liefhebbers van kunst, cultuur en erfgoed naar de stad. Een zekere mate van standing, extravagantie en regentesk gedrag typeert Middelburg. De vele monumenten, de historie, evenementen, dit alles maakt Middelburg een aantrekkelijke stad om te wonen en te werken. En uiteraard om te verblijven.
Bron: DNA Middelburg
Hoofdstuk 2: Waar staan we en wat komt er op ons af?
2.1 De ontwikkeling van toerisme in Middelburg
Tot circa vijf tot acht jaar geleden was Middelburg in de maanden juli en augustus op toeristisch gebied voornamelijk de slechtweervoorziening voor dagtoeristen. Het aantal toeristische overnachtingen in de gemeente was beperkt.
De laatste jaren ontwikkelt Middelburg zich echter steeds meer als een bestemming op zich. Middelburg is aantrekkelijk voor een kort verblijf (citytrip). Dit is met name terug te zien in de groei van het aantal overnachtingen en de inkomsten uit toeristenbelasting (zie figuur 2). Middelburg wordt daardoor ook jaarrond steeds beter bezocht door toeristen. De grootste toeristische trekpleister in Middelburg is de historische binnenstad.
Met name in de maanden juli en augustus groeit het toerisme in Middelburg dermate hard dat het zo langzamerhand een uitdaging wordt om de lusten (economie) en de lasten (leefbaarheid) in balans te houden. Dit komt voornamelijk door het grote aantal dagtoeristen dat in die periode een bezoek brengt aan Middelburg. De toeristische overnachtingen in de Zeeuwse kustgemeentes zijn in het hoogseizoen de afgelopen jaren namelijk flink gestegen. Dat zien we terug in de binnenstad van Middelburg.
> Figuur 3 geeft aan dat toerisme in Zeeland groeit. Het geeft een beeld van het aantal toeristische overnachtingen in Zeeland gedurende het jaar. De piekbelasting in juli en augustus is hier ook nadrukkelijk in terug te zien.
De gemeente heeft recent door bureau Rigo onderzoek (nulmeting) laten uitvoeren naar de toeristische draagkracht in de binnenstad van Middelburg. Hieruit is gebleken dat de toeristische draagkracht in de binnenstad van Middelburg op basis van de onderzochte indicatoren (nog) in balans is. Er is wel sprake van toeristische druk in de binnenstad. Rigo stelt dat dit (nog) geen negatief effect heeft op de leefbaarheid. Respondenten ervaren (nog) geen negatieve ontwikkeling van de buurt door toeristisch gerelateerde activiteiten. Ze zien ook positieve kanten aan toerisme. Echter, op piekmomenten wordt toeristische druk als negatief ervaren. NB: dat wordt met name veroorzaakt door verkeersdrukte en gebrek aan parkeerruimte. De verwachting is dat toerisme de komende jaren nog fors zal groeien. Het NBTC (Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen) heeft in 2019 het rapport 'Perspectief 2030 Bestemming Nederland' uitgebracht over de toekomst van toerisme. Voor inkomend toerisme (toeristen komende uit het buitenland) verwacht het NBTC een groei van 50%, Van 18 miljoen bezoekers in 2017 naar 29 miljoen in 2030. Voor binnenlands bezoek (toeristen komende uit Nederland) wordt een groei van 27% verwacht. Van 24 miljoen in 2017 naar 31 miljoen in 2030. Gelet op de oorzaken van deze groei (zie paragraaf 2.2.) zal deze groei ook in Zeeland en in Middelburg plaatsvinden. Ondanks dat het rapport Perspectief 2030 van het NBTC alweer enige jaren geleden is opgesteld, is het nog steeds actueel. Ook de coronacrisis vormt voor NBTC geen aanleiding om de verwachtingen voor 2030 aan te passen.
2.2 Trends en ontwikkelingen
Toerisme is in de loop der jaren sterk veranderd. Hieraan liggen sociale, culturele en economische trends en ontwikkelingen ten grondslag. De door het NBTC gesignaleerde belangrijkste trends en ontwikkelingen waar we rekening mee moeten houden zijn:
TOEGENOMEN WELVAART
Steeds meer mensen zijn in staat om te reizen. Bovendien gaan mensen ook vaker op vakantie.
VERGRIJZING
Deze ontwikkeling is al geruime tijd ingezet en zal de komende jaren in een versnelling komen. Dat maakt dat de toekomstige toerist ook ouder zal zijn.
VRIJE TIJD WORDT SCHAARSER
Er zullen daardoor hogere eisen worden gesteld aan de vrijetijdsbesteding. Zo moet de kwaliteit van de accommodatie of attractie hoog zijn. Ook de informatievoorziening (altijd, overal, actueel), gastvrijheid en bereikbaarheid moeten van hoog niveau zijn.
BELEVING
Bezoekers/toeristen willen in hun vrije tijd in korte tijd zoveel mogelijk unieke, bijzondere en verrassende momenten beleven. Persoonlijke op maat gemaakte belevenissen zijn belangrijk. Het bieden van een standaardaanbod is niet meer voldoende. Toeristen/bezoekers zijn steeds meer op zoek naar authenticiteit en naar meer betekenis (special interest).
DIGITALISERING EN TECHNOLOGIE
Er zijn steeds meer technologische mogelijkheden. Zo kunnen dankzij augmented reality en virtual reality gebouwen of attracties virtueel worden bezocht en kan de geschiedenis worden herbeleefd. Online kopen consumenten steeds meer producten. Ook vakanties, accommodaties etc. worden steeds vaker geboekt via online platforms. Daarnaast maken nieuwe technologieën het mogelijk om vooraf de toerist te voorzien van de juiste informatie. Ook op de bestemming en na afloop.
ONTMOETEN EN DELEN
Er is een groeiende behoefte om samen te zijn, dingen met elkaar te doen en dingen te delen. Zowel offline (meet locals) als online (social media posts).
DUURZAAMHEID
Om de impact van toerisme op het milieu en de lokale gemeenschap te verminderen, wordt duurzaamheid steeds belangrijker. De bewustwording daarvan groeit zowel bij ondernemers als bij toeristen. Door een groeiend aantal toeristen met vliegschaamte is Zeeland/Middelburg vanwege de ligging bovendien aantrekkelijk voor een vakantie in eigen land of voor een vakantie dichtbij (buurlanden).
2.3 Kansen en bedreigingen
KANSEN
•Potentieel nieuwe doelgroep (kwaliteitstoerisme)
•Toerisme draagt bij aan het in stand houden van een hoog voorzieningenniveau
•Verbinding maken met cultuur en erfgoed voor authentieke beleving / Cultuurhistorie van het gebied meer beleefbaar maken
•Evenementen kunnen bijdragen aan spreiding van toerisme en het gericht aantrekken van de beoogde doelgroep
•Vergrijzing biedt kansen op spreiding toerisme
•Groeiende behoefte aan duurzaam toerisme
•Behoefte aan korte vakanties (short breaks)
BEDREIGINGEN
•De voorspelde enorme groei van toerisme
•Toerisme zorgt voor een intensiever gebruik van de openbare ruimte en infrastructuur
•Verminderd draagvlak voor toerisme bij inwoners
•Investeren in recreatief vastgoed is lucratief en nodigt niet altijd uit tot het doen van investeringen in het verbeteren van het aanbod, maar enkel tot het behalen van een maximaal fnancieel rendement.
•Krapte op de woningmarkt en arbeidsmarkt
•Autovakanties zijn geliefd
Hoofdstuk 3: Doelen en strategielijnen
3.1 Doelen
Toerisme groeit hard. Economisch gezien is dat aantrekkelijk. Het zorgt bovendien voor levendigheid en een hoog voorzieningenniveau. Toerisme is onlosmakelijk verbonden met de huidige maatschappij. Iedereen trekt er zo nu en dan graag op uit, op zoek naar rust of juist naar vermaak. De enorme groei heeft echter ook een keerzijde. Te veel toerisme (overtoerisme) leidt tot schade aan de leefomgeving en de samenleving. Gevolg daarvan is dat het draagvlak voor toerisme onder inwoners verdwijnt. Ook wordt de bestemming voor toeristen dan minder aantrekkelijk. In Middelburg willen we het niet zo ver laten komen.
We willen Middelburg aantrekkelijk houden om te verblijven en te wonen. Dat betekent dat onze doelen erop gericht zijn om:
•de leefbaarheid te behouden (van de gemeente als geheel en die van de binnenstad in het bijzonder)
•de kwaliteit van de fysieke leefomgeving te behouden (van de gemeente als geheel en die van het buitengebied in het bijzonder)
•de groei van het toerisme te reguleren
•de toeristische koopkrachttoevloeiing te behouden
We moeten zorgen voor een goede balans tussen het economisch voordeel enerzijds en de draagkracht van de leefomgeving en het draagvlak onder bewoners anderzijds. We zetten daarom niet meer in op het aantrekken van meer toeristen, maar willen grip houden op toerisme en inzetten op kwaliteitstoerisme. Toerisme kan op die manier juist bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving voor zowel bewoners als bezoekers en ondernemers.
3.2 Strategielijnen
In de volgende subparagrafen wordt duidelijk welke strategielijnen we inzetten om onze doelen te bereiken. Zo moet toerisme in Middelburg zich ontwikkelen in de gewenste richting. Passend bij de aard, de omvang en het karakter van Middelburg.