Duurzaam pachtbeleid Meierijstad 2026-2032

1.1 Doelstelling & resultaat

De gemeente Meierijstad streeft naar een duurzame verpachting van haar grond. We vinden het belangrijk om agrarische ondernemers te stimuleren en faciliteren zodat zij de pachtgronden op een duurzame manier kunnen gebruiken en onze duurzaamheidsdoelstellingen kunnen worden behaald. Na vaststelling van dit beleidsdocument hebben we een doordacht werkproces dat werkbaar is voor de agrariër en ons als gemeente.

1.2 Samenwerking

Om te kunnen komen tot een gedragen beleid, is het concept gedeeld met de ZLTO en het Platform natuur en landschap Meierijstad. Er is contact geweest met buurgemeenten om de nodige kennis op te doen. Burgercoöperatie Land van Ons en de Stichting Weidevogelbescherming Meierijstad hebben eveneens hun kennis ingebracht. Al deze input is meegenomen in de vorming van ons nieuwe beleid voor duurzaam gebruik van onze pachtgronden.

1.3 Disclaimer

Het beleid is niet van toepassing op gronden die de gemeente in eigendom heeft ten behoeve van gebiedsontwikkeling. Voor deze gronden geldt dat voorop staat dat deze tijdig beschikbaar moeten zijn, en dat daarom andere (maatwerk) voorwaarden kunnen worden gesteld. Daarnaast wil de gemeente in sommige gevallen de mogelijkheid hebben om gronden 1 op 1 te kunnen verpachten, bijvoorbeeld in het geval van een grondtransactie. Ook in dat geval kan het college van Burgemeester en Wethouders afwijken van dit beleid. We volgen hierin artikel 4:84 van de Algemene wet Bestuursrecht, “waarbij het bestuursorgaan handelt overeenkomstig de beleidsregel, tenzij dat voor een of meer belanghebbenden gevolgen zou hebben die wegens bijzondere omstandigheden onevenredig zijn in verhouding tot de met de beleidsregel te dienen doelen.” Oftewel, als er bijzondere omstandigheden zijn die maken dat het beter is om van het beleid af te wijken, dan moet het college van B&W dit ook doen.

3.1 Wat is pacht?

In artikel 7:311, titel 7.5 van het Burgerlijk Wetboek staat een omschrijving van pacht: pacht is de overeenkomst waarbij een grondeigenaar (verpachter) percelen land in gebruik geeft voor de uitoefening van de bedrijfsmatige landbouw en de gebruiker (pachter) hiervoor een tegenprestatie moet voldoen. Onder landbouw wordt onder andere verstaan akkerbouw, veehouderij, pluimveehouderij en tuinbouw (daaronder begrepen fruitteelt en het kweken van bomen).

In de pachtwetgeving wordt onderscheid gemaakt in twee hoofdvormen van pacht: reguliere pacht en geliberaliseerde pacht. In Meierijstad wordt circa 28 hectare regulier verpacht en circa 183 hectare geliberaliseerd.

Reguliere pacht

De reguliere pachtcontracten lopen over het algemeen langer en geven de gemeente minder kans om op korte termijn over de grond te beschikken als dat nodig is. Bij dit type pachtovereenkomst geldt een termijn van minimaal zes jaar. Deze pachtovereenkomsten worden telkens van rechtswege voor zes jaar verlengd (continuatierecht). De prijzen voor reguliere pacht worden door de Rijksoverheid bepaald in het jaarlijks vast te stellen Pachtnormenbesluit. Op reguliere pacht zijn veel dwingendrechtelijke bepalingen van toepassing, die met name de rechten van de pachter beschermen. Deze overeenkomsten gaan door het continuatierecht van rechtswege over bij familiaire agrarische opvolging en zijn alleen opzegbaar als het agrarische bedrijf wordt beëindigd of onder bijzondere voorwaarden (maar dan met volledige schadeloosstelling). Dit betekent dat de overeenkomsten lang door kunnen lopen.

Geliberaliseerde pacht

Bij geliberaliseerde pacht kunnen partijen een overeenkomst aangaan voor de duur van maximaal zes jaar. De grond komt na afloop van de overeengekomen termijn vrij, waarna de grondeigenaar kan bepalen of de grond opnieuw wordt verpacht. De gemeente mag zelf de prijs bepalen, maar deze moet wel marktconform zijn. De beschermingsbepalingen van reguliere pacht, zoals het continuatierecht is niet van toepassing op geliberaliseerde pacht. De pachtovereenkomsten worden door de Grondkamer niet getoetst op prijs, wel op buitensporige bepalingen. Geliberaliseerde pacht kan ook voor een periode langer dan 6 jaar, echter dan geldt er geen vrije pachtprijs en zijn de pachtnormen (regionorm) van toepassing.

3.2 Didamregels

Vanwege de voordelen van geliberaliseerde pacht (en de nadelen van reguliere pacht) worden al jaren alleen nog geliberaliseerde pachtovereenkomsten gesloten en geen reguliere pachtovereenkomsten meer. Dit zetten we zo voort. De eerdere (jaar)contracten werden afgesloten en uitgifte van deze gronden gebeurde op basis van inschrijving en loting. Dat voldeed aan de Didamregels*, echter was het hiermee niet mogelijk om specifieke eisen te stellen om bijvoorbeeld de nadruk te kunnen leggen op duurzaam grondgebruik. Door in de (openbare) selectieprocedure criteria op te stellen die “objectief, toetsbaar en redelijk” zijn, krijgen agrariërs die aanspraak willen maken op een perceel en zich meer inzetten voor duurzaam grondgebruik of bijvoorbeeld een korte reisafstand tot het perceel aan kunnen tonen, meer kans.

*(De Didamregels zijn gebaseerd op het eerste Didam-arrest van 26 november 2021 en het tweede Didam-arrest van 15 november 2024. Dit beleid is opgenomen in de nota Grondzaken 2025)

3.3 uitzonderingen

Aan alle (gemeente)grond is in het omgevingsplan een functie (voorheen: bestemming) toegekend. Grond kan daarom niet ingezet worden voor een ander doel. Hiervoor is afwijking of wijziging van het omgevingsplan noodzakelijk. Het doorlopen van de planologische procedures die hiervoor nodig zijn, kost tijd. Hiervoor vindt altijd de strategische en integrale afweging plaats kan vinden of gemeentegrond kan worden verpacht conform de nieuwe pachtvoorwaarden (standaard werkwijze) of dat maatwerk nodig is.

3.4 Huidige situatie Meierijstad

Gemeente Meierijstad heeft ruim 200 hectare landbouwgrond in eigendom. De verdeling is als volgt.

Type pacht

Aantal hectare (circa)

Reguliere pacht

28

Liberale pacht

183

Waarvan ontwikkellocaties

83

Waarvan per 1-1-2026 liberaal uit te geven

100

Totaal

211

Op dit moment ligt circa 83 hectare in ontwikkelplannen, veruit het grootste deel hiervan ligt in Veghels Buiten. Voor wat betreft de contracten die eind 2025 aflopen worden nieuwe contracten opgesteld, inclusief de nieuwe pachtvoorwaarden. Contracten die na 1-1-2026 doorlopen blijven gehandhaafd. Dit betreft vooral de reguliere pacht*.

* Op basis van de ingediende gecombineerde opgave en/of een veldbezoek kan de gemeente zich afvragen of de pachter nog een volwaardig agrarisch bedrijf voert. Indien dat niet het geval is, en er zou sprake zijn van reguliere pacht, dan wordt actief de beëindiging van de reguliere overeenkomst in gang gezet.

3.5 Looptijd liberale pacht

Binnen de huidige wet- en regelgeving biedt het geliberaliseerd verpachten van grond de meeste mogelijkheden om de duurzaamheidsmaatregelen door te kunnen voeren zoals wij deze voor ogen hebben. Aan de ene kant willen we de pachtgrond zoveel mogelijk behouden voor onze agrariërs terwijl we aan de andere kant een bepaalde flexibiliteit wensen in het gebruik van deze grond. Er komt steeds meer vraag naar biobased vezelteelt zoals vezelhennep, vlas, miscanthus (olifantengras) en zonnekroon. Deze teelten worden gebruikt voor de fabricage van biobased (bouw)materialen en hebben een enorm positieve invloed op de reductie van CO2 in de bouwsector. Daarnaast is bijvoorbeeld vezelhennep een rustgewas met weinig tot geen 'onderhoud'. Dit zou dan ook passen in de verplichte wisseling van gewassen. Miscanthus heeft een periode van 2-3 jaar nodig voordat er jaarlijks geoogst kan worden. Daarom is een langere looptijd van een contract wenselijk indien we agrariërs willen stimuleren om dit soort gewassen te telen.

Kijkend naar de wensen vanuit de agrarische sector en de wens voor meer flexibiliteit, kiezen we voor geliberaliseerde pachtcontract met een looptijd van zes jaar, met de mogelijkheid om dit tussentijds op te zeggen indien daar gegronde redenen voor zijn. Dit motiveert de agrariër om duurzame investeringen te doen en daarnaast past een langere pachttermijn ook beter in het kader van de huidige GLB (gemeenschappelijk landbouwbeleid) regels.

Op deze manier geven we meer ruimte voor duurzame investeringen waar dat mogelijk is en houden we maximale flexibiliteit waar dat nodig is.

In het geval dat bij nader inzien blijkt dat de grond toch op kortere termijn (eerder dan 6 jaar) nodig is, kan het contract tussentijds worden opgezegd. We hanteren hiervoor een opzegtermijn van tenminste een half jaar.

Op locaties waar al ontwikkelingen zijn gepland, waar de voorbereidingen al zover zijn gevorderd dat de planologische procedure al is gestart of binnen afzienbare tijd kan worden gestart, worden bij uitzondering liberale contracten met een kortere termijn dan zes jaar en een kortere opzegtermijn afgesloten. Daarbij kan dan ook rekening worden gehouden met de keuze van het gewas. Dit staat altijd duidelijk vernoemd in het betreffende kavelpaspoort.

3.6 Pachtprijs

In het huidige systeem kenden we al vaste prijzen per hectare.

De prijzen worden per 1 januari 2026 vastgesteld op:

•€ 1.500, - per hectare voor bouwland;

•€ 1.100, - per hectare voor grasland.

Deze prijzen zijn marktconform en wordt jaarlijks geïndexeerd volgens de CPI alle huishoudens.

4.1 Uitvoering biodiversiteitsbeleid

Met het uitvoeringsprogramma biodiversiteit* wordt invulling gegeven aan het biodiversiteitsbeleid. Een aantal van de speerpunten uit het hiervoor bedoelde uitvoeringsprogramma zijn toepasbaar bij de uitgifte van pachtgronden. De insteek was om de biodiversiteit te stimuleren op pachtgronden door het inrichten van akkerranden (op percelen waarbij het netto door de agrariër te gebruiken oppervlak groter is dan 1 hectare) en door het behoud van kleinschalige landschapselementen zoals een karakteristieke boom of houtsingels (speerpunten 2 en 4). Wij zien het belang in van kruidenrijke en bloemrijke akkerranden aangezien deze bijdragen aan de biodiversiteit (insecten) en de verbetering van de waterkwaliteit. Het voorziet insecten en vogels van voedsel en schuilgelegenheid. Bovendien zorgen akkerranden voor minder af- en uitspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen. Verder is het zichtbaar in het landschap en interessant voor agrariërs omdat het bijdraagt aan natuurlijke plaagbestrijding en de bestuiving van gewassen. We zetten dit beleid dan ook voort. De accountmanager bedrijven bezoekt de betreffende agrariërs regelmatig om te kijken of de uitvoering goed verloopt en zet vragen door naar het atelier grondzaken indien nodig. ZLTO de Meierij, Agrarische natuurvereniging het Groene woud of het collectief Midden-Brabant kunnen mogelijk benaderd worden voor advies over geschikte zaadmengsels (Bron: ZLTO).

* Het Uitvoeringsprogramma biodiversiteit is vastgesteld op 21-11-2023.

4.2 Aansluiting bij het GLB

De doelstelling van het pachtbeleid is om agrarische ondernemers te stimuleren en faciliteren zodat zij onze pachtgronden op een duurzame manier kunnen gebruiken zodat dit bijdraagt aan de doelstellingen die wij hebben op het gebied van mens, plant en dier. We kiezen er bij de uitgifte voor om de duurzaamheidsmaatregelen niet “dwingend” op te leggen, maar de verantwoordelijkheid bij de agrarische ondernemers neer te leggen. We sluiten hiervoor aan bij de duurzaamheidsmaatregelen die worden gesteld in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)*. Het GLB kent een eco-regeling en eco-activiteiten, zodat een agrariër zelf kan bepalen wat het best past in zijn of haar bedrijfsvoering en wordt gestimuleerd om in te zetten op duurzamere opties. Het voordeel om aan te sluiten bij de eco-regeling vanuit het GLB is dat de agrariërs verplicht zijn om aan te geven op welk perceel welke eco-activiteit(en) toegepast worden. Daarmee blijft het voor agrariërs overzichtelijk en wordt het geen opeenstapeling van regelingen. Op het moment dat de ondernemer zich inschrijft voor een perceel, kunnen er punten verdiend worden voor uiteenlopende maatregelen die aansluiten bij het GLB. Het gaat kort gezegd om de volgende punten:

•Teeltwisseling en gewasrotatie

•Behoud van permanent grasland

•Stimuleren van kruidenrijk grasland

•Beperking van kunstmest en drijfmest

•Stimuleren van bepaalde duurzame teelten

•Aanmoedigen van geïntegreerde gewasbescherming (IPM).

Meer informatie over de Eco-regeling is te lezen in bijlage 1.

* Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) is vastgesteld in 2024. Voor meer info zie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/landbouwbeleid.

4.3 Gewasbescherming

Dit punt verdient extra aandacht. Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen leeft namelijk volop in het maatschappelijk debat. Tijdens de raadsbijeenkomst op 29 september 2022 is er intensief gediscussieerd over het gebruik van glyfosaat. Destijds is ervoor gekozen om het gebruik van glyfosaat door te zetten.

In november 2023 besloot de Europese Commissie de goedkeuring van de werkzame stof glyfosaat met 10 jaar te verlengen. Dit geldt voor professionele gebruikers. Gebruik door particulieren is al niet meer toegestaan. Ook in het Interprovinciaal Overleg (IPO) heeft men zich kritisch uitgelaten over het gebruik van glyfosaat. Men heeft zorgen over de milieueffecten en de mogelijke gezondheidsrisico’s die met het gebruik van glyfosaat gepaard gaan.

Alhoewel we het gebruik van glyfosaat in Meierijstad nog gedogen, past het niet in de huidige tijd en ambities voor ecologisch groenbeheer die we als gemeente hebben. Glyfosaat is geen milieuvriendelijke gewasbeschermer. Om die reden gebruikt de gemeente in het openbaar gebied al jaren geen glyfosaat meer, maar ook omdat er verschillende goede alternatieve bestrijdingsmiddelen beschikbaar zijn. Daarom vinden wij het passend om dit beleid door te trekken en van toepassing te laten zijn op alle gronden in eigendom van de gemeente. Hiermee volgen we het voorbeeld van de provincie Noord-Brabant, het Groen Ontwikkelfonds Brabant* en de meeste gemeenten en waterschappen in de regio, waaronder de gemeenten Maashorst, Sint-Michielsgestel, ’s-Hertogenbosch** en Gilze-Rijen.

* In 2025 wordt een aanvullende voorwaarde opgenomen door het GOB: in overgangsgebieden (voorlopig een zone van 1 km rond de Natura 2000-gebieden) mogen geen gewasbeschermingsmiddelen en geen kunstmest worden gebruikt.

** In het geval van de gemeente ’s-Hertogenbosch geldt dit voor iedereen die grond van de gemeente om niet mag gebruiken en voor pachters met een geliberaliseerd pachtcontract (ca. 80% van alle contracten).

Concreet betekent dit dat de pachtgronden die per 1 januari 2026 opnieuw worden uitgegeven, worden uitgegeven onder de nieuwe voorwaarden. De agrariërs met de lopende (reguliere) contracten worden aangeschreven en agrariërs worden, indien zij gebruik maken van glyfosaat, gemotiveerd te kiezen voor een ander bestrijdingsmiddel.

4.4 Duurzaam bodembeheer

Voor de toekomst is de kwaliteit van de grond belangrijk. Of men nu een gangbare of biologische bedrijfsvoering kiest, akkerbouwer is of een melkveehouderij heeft, elke agrariër heeft op een bepaalde manier belang bij goede grond. Duurzaam beheer van de grond met langjarige contracten draagt daaraan bij. Kort gebruik van de grond (één of enkele jaren) zorgt er eerder voor dat de bodem uitgeput raakt. Door contracten af te sluiten voor een langere periode wordt de agrariër gestimuleerd om te investeren in de grond. Dit zorgt voor een betere opbrengst en de bodem blijft gezond. Dit staat los van de vorm van landbouw (intensief of extensief); dat is aan de agrariërs zelf. Het gaat erom dat de gemeentegrond goed en duurzaam beheerd wordt en goed of zelfs beter wordt opgeleverd bij afloop van het contract.

4.5 Biologische landbouw

De provincie Noord-Brabant heeft in haar Beleidskader Landbouw en Voedsel 2030 de ambitie uitgesproken om in 2030 15% van het landbouwareaal voor biologische landbouw wordt gebruikt.

Deze doelstelling is geïnspireerd door de visie van Bioboeren Brabant en sluit aan bij de bredere Europese en nationale doelen voor biologische landbouw. De gemeente Meierijstad wil hier graag haar bijdrage aan leveren door gangbare agrariërs te stimuleren te extensiveren. Extensiveren houdt in dat agrariërs bijvoorbeeld meer grond per dier gebruiken, minder gewasbeschermingsmiddelen inzetten, minder kunstmest en krachtvoer inzetten en meer ruimte te geven aan natuur en biodiversiteit. Dit doen we door aan te sluiten bij het GLB en agrariërs de mogelijkheid te geven om langer over de grond te beschikken.

Het uitgangspunt is: waar al natuurinclusief en biologisch wordt geboerd, is de regel dat dit zo blijft. Dit doen we door het kavelpaspoort van het betreffende perceel hierop aan te passen voordat het perceel opnieuw wordt uitgegeven.

4.6 Focus op teelt van voedsel en biobased materialen

De gemeente streeft naar duurzaam grondgebruik met zo min mogelijk impact en belasting voor de omgeving. Het streven is dan ook om zo min mogelijk gewasbeschermingsmiddelen en/of kunstmest te gebruiken. Een verbod op de teelt van gewassen met een grote, negatieve impact op de bodem- en waterkwaliteit kan hieraan bijdragen. De gemeente wil dat haar gronden worden ingezet voor de voedselvoorziening of de teelt van gewassen ten behoeve van biobased materialen (zoals: vezelhennep, miscanthus, vlas en zonnekroon). Als gevolg van deze afwegingen hebben we besloten om op de geliberaliseerde pachtgronden geen graszoden, boomteelt of bollenteelt toe te staan. In een SKAL-gecertificeerde biologische teelt worden geen kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt. Biologische teelt van deze gewassen kan van het verbod worden uitgezonderd.

5.1 Proces van uitgifte

De uitwerking van het proces rondom uitgifte ligt bij het college van B&W. Hieronder volgt een uitwerking van de procedure op hoofdlijnen.

Via de website van Pachtportaal* kunnen geïnteresseerde agrariërs zien welke gronden in onze gemeente beschikbaar zijn. Per perceel wordt een kavelpaspoort opgesteld, met daarin alle informatie over het perceel en aan welke voorwaarden de inschrijver moet voldoen om in aanmerking te kunnen komen voor het perceel. Bij de inschrijving op een perceel kan een pachter een bepaalde score behalen op basis van deze criteria. Een voorbeeld van een kavelpaspoort is te zien in bijlage 2. Alle percelen worden aangeboden met de mogelijkheid om gebruik te maken van eco-activiteiten**, waarna per activiteit een aantal punten worden toegekend. De eco-activiteiten maken onderdeel uit van de Eco-regeling 2025. Door in te zetten op de eco-activiteiten maken agrariërs meer kans op een perceel en kunnen zij tegelijk een subsidie (“eco-premie”) ontvangen via het GLB bij het behalen van voldoende punten. Daarnaast zijn er bijvoorbeeld punten te verdienen op basis van het criterium afstand.

* Www.pachtportaal.nl

** Voor meer informatie over de eco-regeling, zie bijlage 1

In de selectieprocedure geven we aan dat kan worden ingeschreven op meerdere kavels, echter wordt per inschrijving één kavel toegewezen. Indien een inschrijver een kavel geschikt acht, kan hij zich hierop inschrijven. Na de inschrijving ontvangt de agrariër hiervan een bevestiging. Na de sluitingsdatum worden alle inschrijvingen op basis van de selectiecriteria door Pachtportaal automatisch gescoord en op een ranglijst geplaatst. De inschrijver met de hoogste score krijgt het perceel gegund.

Indien na een eerste ronde niet alle percelen vergeven zijn kan een tweede ronde gehouden worden waarbij de voorwaarde geldt dat agrariërs aan wie in de eerste ronde geen perceel is toegewezen, voorrang krijgen. De agrariërs die al in een eerste ronde een perceel toegewezen hebben gekregen worden op de reservelijst geplaatst.

Met deze systematiek kunnen alle agrariërs meedingen naar de pachtgrond. Het is aan de agrariër zelf hoeveel duurzaamheidsmaatregelen hij/zij wil uitvoeren. Omdat de percelen worden gegund op basis van aantal duurzaamheidspunten worden agrariërs automatisch gestimuleerd om zo veel mogelijk eco-activiteiten uit voeren.