Waterprogramma Meerssen 2023-2027

2.2.1 De Omgevingswet

Vanaf 2023 wordt naar verwachting de nieuwe Omgevingswet van kracht. De Omgevingswet bundelt een aantal wetten en laat oude wetten vervallen. Wetgeving wordt daarmee minder complex. Tegelijkertijd biedt het overheden meer beleidsvrijheid.

De zorgplichten van de gemeente Meerssen zijn en blijven ook binnen de Omgevingswet:

a) Inzameling en transport van stedelijk afvalwater (artikel 2.16, lid 1a 3 Omgevingswet).

b) Inzameling en verdere verwerking van afvloeiend hemelwater, voor zover de perceeleigenaar het water niet zelf kan verwerken (artikel 2.16, lid 1a 1 Omgevingswet).

c) Voorkomen of beperken van structurele nadelige gevolgen van grondwaterstanden, voor zover dat niet tot de zorg van de provincie of het waterschap behoort (artikel 2.16, lid 1a 2 Omgevingswet).

Daarnaast volgt uit het Besluit kwaliteit leefomgeving (artikel 3.17) dat de gemeente er zorg voor draagt dat een openbaar vuilwaterriool zo wordt ontworpen, gebouwd en onderhouden dat:

d) Het zoveel mogelijk berekend is op de eigenschappen, samenstelling en hoeveelheid van het afvalwater;

e) Lekkage zoveel mogelijk wordt voorkomen; en

f) Het aantal overstortingen zo beperkt is als voor een doelmatig beheer en functioneren van het afvalwatersysteem mogelijk is (de KRW-opgave).

Binnen de Omgevingswet vervalt de wettelijke planverplichting van Gemeentelijke Rioleringsplannen. Vanwege de zorgplichten en de onderbouwing van de financiële dekking daarvan, blijft het echter zeer raadzaam om elke vijf jaar het gemeentelijke rioleringsbeleid te herzien.

Met de ingang van de Omgevingswet wordt het Gemeentelijk Rioleringsplan binnen Omgevingsvisie, Omgevingsplan en Omgevingsprogramma geïntegreerd. In het kader hiervan krijgt het Gemeentelijk Rioleringsplan ook een andere naam, zijnde Waterprogramma. Het laat zien hoe het ‘GRP’ (en dus voorliggend Waterprogramma) een plek krijgt in deze nieuwe beleidsinstrumenten van de gemeente.

In voorliggend Waterprogramma kiezen we een opbouw die past bij Omgevingsvisie en -programma. Paragraaf 4.1 ‘Waar willen we naartoe?’ is als het ware een bouwsteen voor de Omgevingsvisie, en paragraaf 4.2 ‘Wat gaan we doen?’ en Hoofdstuk 5 ‘Wat vraagt dat?’ zijn bouwstenen voor het Omgevingsprogramma.

2.2.2 Hemelwaterverordening en Aansluitverordening van Meerssen

Zowel de droogte als de wateroverlast vragen om een robuuste en brede klimaataanpak. De gemeente zorgt ervoor dat het hemelwater in de openbare ruimte zo snel mogelijk weg kan stromen naar de riolering of naar de naastgelegen openbare ruimte. Projecten in de openbare ruimte worden zoveel als mogelijk regenbestendig en klimaatbestendig ingericht. Maar dat is niet genoeg: een groot gedeelte van de stedelijke omgeving bestaat immers uit privaat terrein. Ook daar kan regenwater tijdelijk worden opgevangen. We hebben als gemeente in 2022 een hemel- en grondwaterverordening

3Hemel- en grondwaterverordening gemeente Meerssen 2022: https://www.meerssen.nl/nieuws_en_bekendmakingen/bekendmakingen/hemel-_en_grondwaterverordening_gemeente_meerssen_2022

vastgesteld, waarmee het bij nieuwbouw verplicht is geworden voor de perceeleigenaar om hemelwater te bergen op eigen perceel. Doel van deze verordening is dan ook om bij grote regenbuien wateroverlast in de stedelijke omgeving zoveel mogelijk te voorkomen en daarmee een bijdrage te leveren aan een klimaatbestendige omgeving.

Figuur 2 Relatie tussen gezamenlijk programma en plannen (instrumenten) van gemeenten en waterschappen in de situatie na inwerkingtreding Omgevingswet, en de positie van het huidige GRP daarin (rechts). Bron: Ambient en Colibri advies, 2020. Bouwstenen waterketen Omgevingswet SWR2.

Voor de afvoer van het huishoudelijk afvalwater naar het openbare riool van de gemeente is een aansluitleiding noodzakelijk. Aanvragers voor een rioolaansluiting worden op dit moment aangesloten op de rioleringen conform de voorwaarden die zijn gesteld in het Bouwbesluit 2012. Aanvullend op de regels in het Bouwbesluit mogen gemeentes middels een aansluitverordening regels stellen over op welke plaats, op welke hoogte en met welke diameter de afvoerleidingen liggen ter plaatse van de perceelsgrens. Gemeente Meerssen heeft deze aansluitvoorschriften vastgelegd in de aansluitverordening.

Deze verordeningen zullen onder de nieuwe Omgevingswet worden omgezet naar het Omgevingsplan.

2.6.1 Casestudies Geulmonding

Naar aanleiding van de watersnoodramp van juli 2021 is onderzoek gedaan om te achterhalen wat de aanleiding van het hoogwater was en wat mogelijke oplossingsrichtingen zijn om dit soort situaties beter het hoofd te bieden.

In opdracht van Provincie Limburg en Waterschap Limburg heeft Deltares een watersysteemevaluatie uitgevoerd voor de Geulmonding ‘Analyse overstroming Geulmonding'. Met de publicatie van deze rapportage op 11 mei 2022 zijn de eerste bevindingen van de extreme wateroverlast en overstromingen in de zomer van 2021 voor de gemeente Meerssen bekend.

Voor alle in de rapportage verkende maatregelen is aanvullend onderzoek nodig om de haalbaarheid van de maatregelen nader te toetsen. Dit wordt onder andere meegenomen in de systeem brede evaluatie van de Geul, die eveneens door Deltares wordt uitgevoerd. In dit onderzoek wordt de wateroverlast in het hele Geuldal onderzocht. De resultaten hiervan zijn ook van belang voor het watersysteem in Meerssen. De resultaten van deze evaluatie worden naar verwachting begin 2023 afgerond.

3.1.1 Water in Balans pilot Meerssen - Ulestraten

Naar aanleiding van diverse malen grootschalige wateroverlast in Meerssen en Ulestraten hebben de gemeente Meerssen, Waterschap Limburg, Provincie Limburg, Waterleidingmaatschappij Limburg, Staatsbosbeheer en Land- en Tuinbouwbond (LLTB) op 8 november 2018 de samenwerkingsovereenkomst 'Water in Balans pilot Meerssen -Ulestraten’ getekend.

In deze overeenkomst zijn afspraken gemaakt over het treffen van maatregelen om wateroverlast in Ulestraten en Meerssen zoveel mogelijk te voorkomen. Het streven is om Meerssen en Ulestraten te beschermen tegen een bui die gemiddeld 1 keer per 25 jaar voorkomt.

De maatregelen zijn gebaseerd op het draaien aan vier knoppen.

1Knop 1 — het landelijk gebied — vasthouden van meer neerslag (10 mm) in het landelijk gebied, waardoor minder water afstroomt naar het bebouwde gebied.

2Knop 2 — het stedelijk gebied — afkoppeling van 50% van het verhard particulier en openbaar verhard oppervlak.

3Knop 3 — watersysteem — aanpassen en uitbreiden van het watersysteem door het aanbrengen van 90.000 m3 aan extra waterberging.

4Knop 4 — zelfredzaamheid — schade beperken aan de eigen woning.

Afgelopen periode is door alle partijen hard gewerkt aan het treffen van maatregelen om de wateroverlast te verminderen.

In samenwerking met een aantal ondernemers en agrarische adviseurs hebben de Limburgse Land- en Tuinbouwbond (LLTB), Waterschap Limburg, provincie Limburg en de WUR (Wageningen University & Research) afgelopen jaren praktijkproeven uitgevoerd om extra water vast te kunnen houden op landbouwpercelen. De meest effectieve proeven worden momenteel bij satelliet bedrijven uitgerold en verder beoordeeld.

De gemeente is aan de slag gegaan met het afkoppelen van verhard oppervlak (zie paragraaf 3.1). Daarnaast heeft de gemeente een haalbaarheidsonderzoek naar de afkoppelambitie van 50% afkoppeling van verhard oppervlak in de openbare ruimte en particulier terrein uitgevoerd. Hieruit blijkt dat de afkoppelambitie van 50% afkoppeling technisch en financieel niet haalbaar is voor 2035. Dit wil niet zeggen dat afkoppelen niet als maatregel ingezet kan worden, maar dan meer op gebiedsniveau en met minder hoge ambitie om een bepaald percentage afgekoppeld gebied te halen.

Waterschap Limburg heeft afgelopen periode 7 bestaande regenwaterbuffers vergroot en 3 nieuwe regenwaterbuffers aangelegd. Hiermee is circa 25% van de benodigde extra berging gerealiseerd. Realisatie van de aanleg van de 2de fase regenwaterbuffers zijn voorzien voor eind 2022/begin 2023.

Als onderdeel van knop 4 is een boekje

8https://www.waterschaplimburg.nl/publish/pages/4112/wnow_wateroverlastwoning_2025_met_verhalen_verkleind.pdf

samengesteld met 17 maatregelen die burgers kunnen nemen om de schade door wateroverlast in de eigen omgeving zoveel mogelijk te beperken. Dit boekje geeft burgers een handvat welke maatregelen op eigen perceel getroffen kunnen worden om wateroverlast te beperken.

Via de watercampagne Waterklaar (www.Waterklaar.nl) stimuleren we bewoners en bedrijven om verhard oppervlak af te koppelen. De stimuleringsregeling afkoppelen particulier verhard oppervlak is verlengd tot en met eind 2023.

De eerste fase van de Samenwerkingsovereenkomst (SOK) Aanpak wateroverlast Ulestraten - Meerssen liep tot en met eind 2021. Dit betekent dat er vervolgafspraken noodzakelijk zijn voor de daaropvolgende jaren. De SOK is in 2021 geëvalueerd en op basis hiervan is besloten om de samenwerkingsovereenkomst Water in Balans Ulestraten-Meerssen met 2 jaar te verlengen. De verlengde samenwerkingsovereenkomst is op 6 juli 2022 ondertekend door de deelnemende partijen. Uiterlijk eind 2023 zullen nieuwe vervolgafspraken worden gemaakt over het vervolg van de samenwerking Water in Balans Ulestraten-Meerssen.

3.1.2 Berekeningen rioolstelsel Bunde

Naar aanleiding van de wateroverlast in juni-juli 2021 hebben we vanuit Bunde meerdere wateroverlastmeldingen ontvangen. Dit is de reden waarom de gemeente hier een onderzoek naar doet. In dit onderzoek is het gemeentelijk rioolstelsel modelmatig doorgerekend, waarin ook de afstroming over maaiveld is beschouwd. Op basis hiervan is bekeken waar en welke maatregelen nodig zijn, om de wateroverlast in de toekomst te verminderen. De resultaten van de berekeningen zijn besproken met de bewonersgroepen die zich met wateroverlast hebben gemeld. De maatregelen worden de komende jaren uitgevoerd in samenwerking met asfaltonderhoud en reconstructies van wegen.

4.1.1 Professionele samenwerking

De waterketenzorg wordt doelmatiger als de samenwerking professioneel functioneert. Hiervoor is regelmatig gezamenlijk overleggen, uitwisselen van kennis en het nemen van verantwoordelijkheid, ook als je die in strikte zin niet hebt, essentiële voorwaarden voor goed resultaat.

De afgelopen periode is gebleken dat personele capaciteit een zwakke schakel is, zowel binnen de gemeente Meerssen zelf, als binnen het samenwerkingsverband Maas en Mergelland. Het borgen van taken en verantwoordelijkheden binnen de organisatie is een aandachtspunt en zal een plek krijgen binnen de revitalisering van de organisatie. Verder zet de gemeente de samenwerking voort met de buurgemeenten en andere waterpartners binnen en buiten de regio Maas en Mergelland. Het gezamenlijk uitvoeren van projecten, gegevensbeheer, metingen en berekeningen levert een kostenbesparing op en zorgt er ook voor dat de gemeente kan leren van ervaringen van andere gemeenten.

4.1.2 Waterketen duurzaam en gezond (voor mens en natuur)

Water is van levensbelang, voor onszelf als mens, maar ook voor de flora en fauna. Hiervoor moet het water van voldoende kwaliteit zijn. Daarom hebben we onszelf doelen gesteld op het gebied van het zoveel mogelijk voorkomen van ernstige verontreinigen in het afvalwater, schoon water zo schoon mogelijk houden en een goede waterkwaliteit nastreven voor de ecologie. Als we het afvalwater zuiveren kunnen we gelijk van de nood een deugd maken en afvalwater als grondstof gebruiken. Hiermee dragen we ook mooi bij aan de circulaire economie.

De gemeente Meerssen houdt schoon regenwater en vervuild afvalwater zoveel mogelijk gescheiden. Door de aansluit- en hemelwaterverordening (zie ook paragraaf 2.2.2) dient bij nieuwe ontwikkelingen de initiatiefnemer het afvalwater en hemelwater gescheiden te verwerken. Bij ruimtelijke ingrepen in de openbare ruimte legt de gemeente een hemelwaterriool aan en waar mogelijk een regenwaterbuffer, waarmee de blauwe ader steeds verder wordt uitgebreid. Daarnaast onderzoekt de gemeente met het waterschap middels een ecologische toets welke overstorten het beste aangepakt kunnen worden om vervuiling te voorkomen en de KRW-doelen te halen.

4.1.3 Niet te nat en niet te droog

Door klimaatverandering wordt het vaker natter of juist langdurig droger. In de waterketen ligt een aantal oplossingen hiervoor. Zo kan gezuiverd afvalwater op sommige plekken een uitkomst bieden in tijden van droogte, dus daar gaan we (verder) werk van maken. Daarnaast kan er extra berging worden gecreëerd bij reguliere werkzaamheden aan het stedelijk water of aan het bekensysteem. Maar ook op particulier terrein (vaak meer dan 50% van het oppervlak) ligt een groot deel van de oplossing.

Ook daarom heeft de gemeente Meerssen een hemelwaterverordening (zie ook paragraaf 2.2.2) vastgesteld voor het verplicht vasthouden van hemelwater bij nieuwbouw op eigen perceel.

Voor bestaand gebied stimuleert de gemeente inwoners en bedrijven middels de stimuleringsregeling afkoppelen om hemelwater op eigen terrein op te vangen. Daarnaast zet de gemeente zich in dat wateroverlast met lichte schade (opdrijvende putdeksels en water tot de stoepranden) gemiddeld niet vaker dan eens per 2 jaar (standaardbui 8 – 19,8 mm in 60 minuten) voorkomt. Maatregelen worden gedimensioneerd op een bui die eens per 5 jaar (standaardbui 9 – 29,4 mm in 60 minuten) voorkomt. Nog hevigere klimaatbuien zullen tot schade leiden. De gemeente probeert in dat geval de schade te beperken en gaat indien gewenst in overleg met belanghebbenden om gezamenlijk maatregelen te nemen, in bijvoorbeeld het treffen van zelfredzaamheid maatregelen (klimaatadaptatiestrategie).

Natte situaties kunnen zich ook voordoen vanuit het grondwater. Met betrekking tot het grondwater heeft de gemeente een inspanningsverplichting om maatregelen te treffen in de openbare ruimte als grondwater zorgt voor structureel nadelige gevolgen voor de aan de grond gegeven bestemming. Als gemeente zijn we aanspreekpunt, maar het is niet zo dat de gemeente alle grondwaterklachten moet verhelpen, zoals bijvoorbeeld voor het gebied Bunde / Geulle / Westbroek, waarin na de wateroverlast van juli 2021 lang sprake is geweest van hoge grondwaterstanden. Het grondwatersysteem in dit gebied is erg complex (samenspel van grondwater en oppervlaktewater), waardoor meerdere partners aanzet zijn.

Voor het treffen van maatregelen op particulier terrein zijn de bewoners zelf verantwoordelijk. Zo dienen kelders vanuit het Bouwbesluit waterdicht te zijn en valt dit niet onder de verantwoordelijkheid van de gemeente of andere waterpartners.

4.1.4 Gezond en voldoende drinkwater

In de waterketen hebben alle partners in meer of mindere mate invloed op de drinkwaterkwaliteit, of althans de bron daarvan. Het is daarom belangrijk dat we gezamenlijke doelen hebben om drinkwaterbronnen te beschermen, zowel qua kwaliteit als dat er voldoende drinkwaterbronnen beschikbaar blijven. Als we buiten aan de slag gaan met bijvoorbeeld een waterbuffer naast een weg, realiseren we ons niet altijd dat het afspoelende regenwater van de weg verontreinigen zoals olie mee de grond in laat sijpelen. Als dit in een waterwin-/grondwaterbeschermingsgebied is, is dat mogelijk een gevaar voor de bron. In de provinciale omgevingsverordening staat wat er wel en niet kan in deze gebieden. Daarom houden we Watermaatschappij Limburg op de hoogte over voorgenomen ontwikkelingen in waterwin- of grondwaterbeschermingsgebieden. Daarnaast blijven we inwoners en bedrijven wijzen op gevolgen van gebruik van bepaalde middelen zoals PFAS en geneesmiddelen op de kwaliteit van de drinkwaterbronnen. Ook blijven we mensen wijzen op het belang van zuinig omgaan met drinkwater. Tot slot kunnen we verontreinigingen niet voorkomen, maar willen we de oorsprong wel beter in beeld brengen zodat we op mogelijke dreiging voor de drinkwaterproductie kunnen inspelen.

Binnen de gemeente Meerssen bevinden zich meerdere grondwaterbeschermings- en grondwaterwingebieden (zie Figuur 6). De gemeente houdt Watermaatschappij Limburg op de hoogte over voorgenomen ontwikkelingen in waterwin- of grondwaterbeschermingsgebieden. Daarnaast letten we bij afkoppelprojecten op het risico op vervuiling van het grondwater, infiltratie van regenwater vindt in deze gebieden bij voorkeur niet plaats of alleen via een oppervlakkige voorziening.

Figuur 6 Grondwaterbeschermings- en waterwingebieden in de gemeente Meerssen (bron: Atlas Limburg, Provincie Limburg, Omgevingsverordening 2014, Kaart 08 Milieubeschermingsgebieden: https://portal.prvlimburg.nl/viewer/)

De aanwezige riolering (circa 5 km) in de grondwaterwingebieden inspecteren we 1 keer per 5 jaar in plaats van 1 keer per 10 jaar. Waar nodig repareren we gebreken spoedig en stemmen we de resultaten af met Provincie Limburg.

4.1.5 Meten-Data-Rekenen

De waterketenzorg wordt doelmatiger, als er kwalitatief goede informatie over de werking van het watersysteem eenvoudig toegankelijk is. Dat begint bij het op orde hebben van gegevens. Daarom streven we ernaar dat deze op orde zijn in 2027. Daarnaast kiezen we ervoor om geen grote meetnetten uit te rollen maar alleen gericht te meten volgens een goed doordacht meetplan. We houden onze modellen up-to-date en onze kennis over modellering op peil, zodat we als dat nodig is snel en eenvoudig watersysteemanalyses kunnen uitvoeren om zo knelpunten in beeld te brengen en oplossingsrichtingen in beeld te krijgen.

De komende periode gaan we verder met het verbeteren van de rioolgegevens en met het meten in de riolering. De analyse van de metingen en vergelijking met modelresultaten leidt tot mogelijke verbeteringen in het stelsel.

4.2.1 Nieuwe aanleg (vervanging en nieuwbouw)

Bij nieuwbouw zorgen we ervoor dat er nu al goed rekening gehouden wordt met de wateropvang en -afvoer. Via de hemelwaterverordening verplicht de gemeente de initiatiefnemer tot compenserende waterberging van 80 l/m2 bij extra verharding en bebouwing. Het zichtbaar maken van regenwater door meer bovengronds vasthouden, bergen en afvoeren is het uitgangspunt. Naast dat het bijdraagt aan meer bewustwording, is het minder kwetsbaar dan ondergronds gescheiden stelsels aanleggen die in de praktijk vaak verkeerd zijn aangesloten. Nieuw aan te leggen riolering wordt betaald vanuit de grondexploitatie van de ontwikkeling zelf en dus niet vanuit de rioolheffing.

4.2.2 Onderzoeken

De komende periode voeren we onder andere de volgende onderzoeken uit:

› Onderzoeken in samenwerking met Maas en Mergelland (zie Waterketenplan)

› Onderzoek – beheerplan – watergangen, greppels en duikers.

› Waar nodig doen we projectspecifieke onderzoeken.

4.2.3 Beheer en Onderhoud

Elke 10 jaar wordt het hoofdriool gereinigd en geïnspecteerd en reparaties uitgevoerd, met uitzondering van de riolering in grondwaterwingebied. In deze gebieden reinigen en inspecteren we de riolering 1 keer per 5 jaar.

Het beheer en onderhoud van de gemalen verloopt via het raamcontract.

In de komende periode gaan we aan de slag met het opstellen en uitvoeren van een beheer- en onderhoudsplan voor watergangen, greppels en duikers. Het is wenselijk om het beheer en onderhoud aan deze assets meer gestructureerd uit te voeren en de kwetsbare onderdelen in beeld te brengen, zodat deze de juiste aandacht krijgen.

4.2.4 Maatregelen

De komende periode gaan we aan de slag met de volgende maatregelen:

› We zetten het afkoppelen middels de aanleg van blauwe aders in Meerssen-West door (Hoogveldweg. St. Josepstraat / Proost de Beaufordstraat, Proosten-buurt, Bunderstraat). We liften hierbij mee met andere ruimtelijke ingrepen.

› Nadere invulling geven aan de Water in Balans opgaven:

o Verbeteren watersysteem St. Catharinastraat e.o., zowel kwantitatief als kwalitatief.

o Afkoppeling regenwater in de Dorpstraat, Genzon en Sauveurstraat.

o Verbeteren watersysteem Beekerweg.

o Verbeteren afwatering Patioplein.

› Naar aanleiding van de wateroverlast in de zomer 2021 in Bunde gaan we aan de slag met de maatregelen uit de rioolberekeningen Bunde, waaronder o.a. Maastrichterlaan, Iepenlaan, Lindenlaan, Repenhof, Patronaatstraat en Prins Bernardlaan.

› Afkoppeling Heerenstraat en aanleg KRW-berging.

› Rioolvergroting Kuilenstraat

› KRW-maatregelen, waaronder bij de Slingerberg. De precieze planning en prioritering van de te nemen KRW-maatregelen, wordt bepaald aan de hand van een ecologische toets.

› Jaarlijkse relining en reparaties van riolen. Met uitzondering van de riolering in de Bunderstaat is vervangen van riolering de komende jaren niet noodzakelijk. Levensverlengende maatregelen door relining volstaat.

De aanpak van wateroverlast is een belangrijk speerpunt. Hierin is de gemeente mede afhankelijk van partners zoals het waterschap. Hierover hebben we in het Waterketenplan afgesproken om met elkaar over verantwoordelijkheden heen te kijken, de beste aanpak te formuleren en vervolgens afspraken te maken over wie daadwerkelijk aan welke ‘knoppen’ (volgens de definitie van ‘Water in Balans’) zal draaien.