Mantelzorgagenda 2021-2024

2.1 Mantelzorg: feiten en cijfers

Uit onderzoek van het SCP

2'Blijvende bron van zorg’, SCP, december 2020

in 2019 blijkt dat veel mensen in Nederland mantelzorg verlenen:

•Ongeveer 35% van de 16-plussers (circa 5 miljoen mensen) geeft mantelzorg aan bekenden of naasten.

•Ongeveer 825.000 mensen helpen langdurig (langer dan drie maanden) en intensief (meer dan acht uur per week). Dit is ongeveer 16% van de mantelzorgers.

•9% van de mantelzorgers geeft aan ernstig belast te zijn. Dit percentage is sinds 2016 niet veranderd.

Het is daarbij belangrijk om te beseffen dat ook mantelzorgers die niet intensief zorgen voor een ander overbelast kunnen raken. Andersom hoeft niet elke mantelzorger die langdurig en intensief hulp biedt per se ernstig belast te zijn.

De meeste mantelzorgers zorgen voor naaste(n) met een langdurige lichamelijke beperking. Ook bij dementie/geheugenproblemen, psychische problemen en een tijdelijke lichamelijke beperking wordt veel mantelzorg geleverd. Mantelzorgers boden in 2019 het meest gezelschap of emotionele ondersteuning. Dit kan ook in combinatie zijn met andere soorten hulp, zoals ondersteuning bij regelzaken of persoonlijke verzorging.

Onder vrouwen is het aandeel mantelzorgers hoger dan onder mannen. Vooral in de groep 45-64-jarigen is het aandeel mantelzorgers hoog. Mensen in deze leeftijdscategorie hebben relatief vaak hulpbehoevende ouders. De 75-plussers zijn minder vaak mantelzorger dan de andere leeftijdscategorieën. Maar als zij mantelzorg geven dan doen zij dat vaak intensief, wat in potentie een (te) zware belasting kan opleveren.

De ouderen van de toekomst zullen echter vaker hoger opgeleid zijn, digitaal vaardiger en meer geld te besteden hebben in vergelijking met de huidige generatie ouderen. Dat is een ontwikkeling om rekening mee te houden. Wellicht zullen deze ouderen vaker gebruik maken van zelf betaalde huishoudelijke hulp of (welzijns)diensten.

Toch zullen lang niet alle ouderen in staat zijn om op deze manier hun zorg te organiseren en te regisseren. Ouderen met een laag opleidingsniveau, met weinig digitale vaardigheden, met een klein netwerk of met een laag inkomen zullen vaker ook een beroep blijven doen op collectief gefinancierde zorg en mantelzorgondersteuning.

Mantelzorgers in de gemeente Hoeksche Waard

De landelijke vereniging van en voor mantelzorgers ‘MantelzorgNL’ heeft voor elke gemeente in Nederland een berekening gemaakt van het aantal mantelzorgers:

Aantal inwoners gemeente Hoeksche Waard

3Inwonersaantallen gebaseerd op CBS-gegevens per 1-1-2020

87.401

Totaal aantal mantelzorgers vanaf 15 jaar

4Berekening aantallen mantelzorgers gebaseerd op publicatie ‘Blijvende bron van zorg’, SCP, 2020

26.116

Van dit totaal aantal bedraagt het

Aantal mantelzorgers dat langdurig zorg verleent 22.427

Aantal mantelzorgers dat langdurig en intensief zorg verleent 4.279

Aantal mantelzorgers dat zich zwaar belast voelt 2.377

In de Hoeksche Waard richten we ons op alle mantelzorgers die langdurig zorg verlenen. Uitgangspunt is dat we laagdrempelige en preventieve ondersteuning en informatie bieden zodat mantelzorgers hun eigen leven beter in balans houden en de zorg voor hun naaste langer vol kunnen houden.

2.2 Terugblik

Vanuit de Ontwikkelagenda mantelzorgondersteuning 2017-2018 is de afgelopen jaren een ondersteuningsaanbod ontwikkeld en uitgevoerd. Daarbij is ook geleerd van zowel lokale als landelijke adviezen op het gebied van mantelzorg. Zo hebben we na het uitbrengen van het advies voor betere mantelzorgondersteuning in de Hoeksche Waard ‘Mind the gap’

5Lokaal onderzoek ‘Mind the gap’, oktober 2018

geïnvesteerd in het verbeteren van de informatievoorziening. Er is een informatiekaart voor mantelzorgers gemaakt en de website Helpmijzorgen.nl is ontwikkeld, waar het ondersteuningsaanbod bij elkaar is gebracht.

De afgelopen jaren is ook geïnvesteerd in het bereiken van mantelzorgers, in het vergroten van bewustwording (o.a. via campagnes) en in vormen van laagdrempelige ondersteuning, zowel individueel als collectief. Daarnaast is geïnvesteerd in respijtzorg, zoals in de pilots logeerzorg, en waardering voor mantelzorgers.

Aan de aanbevelingen uit het landelijke rapport ‘Aanjager respijtzorg’

6Rapport ‘Aanjager respijtzorg’, Clémence Ross, januari 2020

uit 2020 is ook een aantal concrete acties verbonden. Zo wordt gewerkt aan een laagdrempelige toegang tot tijdelijk verblijf (in gang gezet vanuit de pilots logeerzorg) in de Hoeksche Waard.

Goede richtlijnen zijn ook te vinden in de Dementiemonitor Mantelzorg 2020

7Dementiemonitor Mantelzorg, Nivel & Alzheimer Nederland, 2020

. Daarin wordt beschreven dat casemanagement dementie (82%), informatie en voorlichting (53%) en hulp bij het huishouden (50%) de meest gewenste vormen van zorg en ondersteuning zijn onder mantelzorgers van thuiswonende mensen met dementie. Echter, niet alle mantelzorgers ontvangen deze ondersteuning ook.

We hebben tot op heden veel in gang gezet voor onze mantelzorgers op het gebied van informatievoorziening, respijtzorg, bewustwording, individuele en collectieve ondersteuning (een overzicht van alle activiteiten op het gebied van mantelzorgondersteuning is terug te vinden in bijlage 1).

Toch realiseren we ons ook dat we er nog niet zijn. Er zijn nog meerdere adviezen in de genoemde rapporten die om opvolging vragen. Het gaat daarbij om betere aansluiting op behoeften van mantelzorgers, om betere samenwerking tussen organisaties die met en voor mantelzorgers werken en om laagdrempelige toegang. In het écht aansluiten op de ondersteuningsbehoeften valt nog veel winst te behalen.

3.1 Persona’s

Om aan te sluiten bij de ondersteuning die mantelzorgers nodig hebben is het belangrijk om bepaalde groepen te onderscheiden omdat voor deze groepen specifieke aandachtspunten gelden.

Elke groep heeft zijn eigen verhaal en behoefte aan ondersteuning. We hebben ervoor gekozen de groepen mantelzorgers te beschrijven in de vorm van persona’s.

Wat zijn persona’s?

Een persona is een verzonnen persoon, gebaseerd op feitelijke informatie en kennis, en op ervaringen van echte mensen. Dat maakt het mogelijk om de leefsituatie, vragen en problemen van een groep in beeld te brengen. Een persona zorgt ervoor dat de mensen voor wie beleid gemaakt wordt, een gezicht krijgen en dat we ons beter in de ander kunnen verplaatsen.

Dit helpt ons om beter beleid te maken dat gebaseerd is op de leefwereld en behoeften van de mantelzorgers. Ook wordt de samenhang tussen de verschillende domeinen zo beter inzichtelijk. Het is uiteraard een algemeen beeld. Niet iedere mantelzorger zal zich er volledig in herkennen.

We zijn daarbij uitgegaan van de 4 groepen die het meest voor komen in de Hoeksche Waard:

•werkende mantelzorger

•oudere mantelzorger

•mantelzorger zorgintensief kind

•jonge mantelzorger

De beschrijvingen van de persona’s zijn getoetst bij de mantelzorgers die we hebben gesproken. De ondersteuningsbehoeften (‘Wat mij kan helpen’) zijn een weergave van de hoofdlijnen uit de gevoerde gesprekken: we hebben de meest genoemde en een aantal zeer specifieke ondersteuningsbehoeften vermeld op de vraag wat er nodig is om het mantelzorgen makkelijker te maken en (langer) vol te houden. Een volledige beschrijving van de uitkomsten is terug te vinden in bijlage 2.

Hieruit is een helder beeld gekomen van de behoeften die bij alle groepen genoemd werden en ook specifiek per groep. Dit beeld is de basis voor de uitvoeringsagenda de komende jaren.

We starten bij waar alle groepen behoefte aan hebben; het meest genoemd zijn een centraal informatiepunt en respijtzorg (aan huis). Verder kijken we naar waarmee we met de beschikbare middelen het meeste impact genereren. Zodat zoveel mogelijk inwoners profijt hebben van wat we doen.

3.2 Onze ambitie en doelen

In de Hoeksche Waard maken we de beweging naar een inclusieve, sociale en verbonden samenleving. Onze ambitie is:

‘Iedereen kan in elke situatie mee blijven doen en het wordt mogelijk gemaakt dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen’.

Goede mantelzorg is daarin cruciaal. Al ervaren veel mantelzorgers hun inzet als iets moois; iets wat je vanzelfsprekend voor je naaste wilt doen en wat voldoening kan geven, dit neemt niet weg dat het een (zware) belasting kan zijn. Veel praktische zorgverlening rust op de schouders van mantelzorgers. Door deze groep actief te ondersteunen, blijven ze gezond en een belangrijk onderdeel van de samenleving. Binnen het programmathema ‘Thuis in de Kern’ is - om de ambitie concreet en meetbaar te maken – als kritieke prestatie-indicator (KPI) opgenomen:

‘Het aantal mantelzorgers dat zich zwaar overbelast voelt daalt met 3% t.o.v. 2016’.

Als basis voor deze KPI gebruiken we de cijfers uit de gezondheidsmonitor van de GGD

8Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van GGD’en, CBS en RIVM

. De GGD verzamelt hierin elke vier jaar gegevens over de volksgezondheid in de GGD-regio’s. Nieuwe cijfers uit 2020 worden openbaar gemaakt in september 2021. Vanwege de druk op mantelzorgers in de coronacrisis valt te verwachten dat we de gewenste daling van 3% niet hebben kunnen realiseren.

Om onze ambitie te bereiken hebben we voor de mantelzorgagenda de volgende doelen gesteld:

•ondersteuningsaanbod dat beter aansluit op de behoeften van mantelzorgers;

•verbetering van de toegankelijkheid van het ondersteuningsaanbod;

•verbetering van de samenwerking tussen betrokken partijen in het sociale domein en de zorg (zorgvragers, zorgverleners, mantelzorgers, vrijwilligers);

•verbetering in het signaleren van mantelzorgers (door professionals, werkgevers) en bewustwording van mantelzorgers zelf;

•als opdrachtgever van uitvoeringsorganisaties nadrukkelijker sturen op beoogde effecten en resultaten en op de kwaliteit van de dienstverlening aan mantelzorgers.

Dit moet leiden tot de volgende resultaten in de periode 2021-2024:

•het inrichten van een centraal informatiepunt voor mantelzorgers in 2022;

•een operationeel centraal informatiepunt voor mantelzorgers in 2023;

•beter toegankelijk maken van diverse vormen van respijtzorg;

•beter toegankelijk maken van (bestaande) praktische hulp aan huis;

•een verdubbeling van het aantal werkgevers in de Hoeksche Waard met mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid;

•een onderzoek naar de haalbaarheid van een voorziening in de vorm van een BSO+;

•individuele en collectieve ondersteuning die beter aansluit op de behoeften van mantelzorgers.

4.1 Vormen van ondersteuning voor alle mantelzorgers

Uit de gesprekken is naar voren gekomen dat er een aantal gedeelde behoeften is die gelden voor alle doelgroepen. Het meest wenselijke scenario voorziet in realisatie en/of doorontwikkeling van:

1Centraal informatiepunt

Het realiseren van een centraal informatiepunt: een fysieke plek met een telefoonnummer, waar in de backoffice alle organisaties samenwerken die een rol spelen in het ondersteunen van mantelzorgers.

Allereerst gaan we verkennen wat de beste plek is om dit informatiepunt onder te brengen. We willen geen nieuw ‘loket’ in het leven roepen maar gaan aansluiten bij dat wat er al is. We zoeken daarbij verbinding met onder andere de doorontwikkeling van de wijkteams.

Informatie die mantelzorgers nodig hebben moet via het informatiepunt duidelijk en makkelijk verkrijgbaar zijn, of op korte termijn beschikbaar kunnen komen. Bij voorkeur krijgt een mantelzorger een vaste contactpersoon toegewezen, zodat de communicatie via korte lijnen zo efficiënt mogelijk verloopt. De eerstelijns zorg, zoals de praktijkondersteuner van de huisarts, de wijkverpleegkundige en sociaal werker, speelt ook een belangrijke rol in de informatievoorziening en verwijzing naar ondersteuning.

Ondanks de eerder ontwikkelde informatiekaart en website Helpmijzorgen.nl blijft de behoefte aan duidelijke, makkelijk vindbare informatie en een centraal informatiepunt dat je kunt bellen bij mantelzorgers bovenaan staan. Dat kan meerdere redenen hebben: de informatiekaart en website zijn niet bekend genoeg of geven niet de informatie of vorm van ondersteuning die mantelzorgers nodig hebben. Ook kwam regelmatig in de gesprekken met mantelzorgers naar voren “als je niet assertief of pro-actief bent, vind je niet de hulp die je zoekt”.

Vergeleken met zorgvrijwilligers, weten mantelzorgers ook minder goed waar ze terecht kunnen bij vragen over advies, informatie en ondersteuning. Veel vrijwilligers zijn immers verbonden aan een organisatie, die vaak ook ondersteuning aanbiedt. Bij mantelzorgers ligt dit anders: zij helpen iemand met een hulpbehoefte waardoor ze niet automatisch contact hebben met de gemeente die ondersteuning kan bieden. Zij moeten er zelf actief naar op zoek.

2Respijtzorg

Diverse vormen van respijtzorg meer bekendheid geven en de toegang laagdrempeliger maken.

Respijtzorg is een tijdelijke en volledige overname van zorg met als doel de mantelzorger een adempauze te geven. Door af en toe vrij te zijn van mantelzorgtaken kunnen mantelzorgers hun eigen leven beter in balans houden en de zorg voor hun naaste langer volhouden.

Er is veel verscheidenheid in respijtzorg. Zo kan dit in de thuissituatie zijn of buitenshuis, uitgevoerd door professionals of door vrijwilligers, kortdurend of voor langere tijd, individueel of collectief.

In de Hoeksche Waard worden al diverse vormen

9Indeling volgens Movisie, Vilans en MantelzorgNL – september 2020

van respijtzorg aangeboden:

•Respijtzorg light

Hierbij gaat het vaak om een activiteit voor de zorgvrager, waarbij de mantelzorger kan kiezen om wel of niet mee te gaan. Voorbeelden zijn het bezoeken van de Huiskamer van de Wijk of het Odensehuis of samen op vakantie gaan met de mogelijkheid de zorg los te laten.

•Aanwezigheidszorg

Hierbij komt er iemand aan huis bij de zorgvrager zodat de mantelzorger even iets voor zichzelf kan doen. Dit kan een vrijwilliger zijn of een betaalde vervangende mantelzorger.

•Dagopvang

De zorgvrager kan één of meerdere dagen per week naar een locatie waar hij of zij een passende activiteit doet. Denk aan een buurtkamer, wijkcentrum of zorgboerderij.

De mantelzorger heeft dan de hele dag voor zichzelf.

•Logeeropvang

De zorgvrager gaat een nachtje of meerdere nachten logeren. Bijvoorbeeld logeerzorg in het Wijkpension, in een zorghotel of gastgezin.

Financiering vindt plaats via maatwerk of algemene voorzieningen vanuit de Wmo of Jeugdwet, via de WLZ of de (aanvullende) zorgverzekering.

3Verbeteren van de samenwerking tussen organisaties

Er wordt in de Hoeksche Waard op meerdere thema’s al samengewerkt door een aantal zorgaanbieders, de wijk- en jeugdteams en de gemeente. We investeren in de samenwerking en betrekken hierbij ook de organisaties die vormen van mantelzorgondersteuning en informele zorg aanbieden. We werken hierbij dorpsgericht en stimuleren zo de sociale betrokkenheid tussen de genoemde partijen. Dit sluit naadloos aan bij de nieuwe gemeentelijke Visie Wonen Welzijn Zorg 2030 waarin wordt aangegeven dat samenwerking met inwoners en maatschappelijke partners van groot belang is. Niet alleen in de visievorming, maar vooral ook in de uitvoering.

4Lotgenotencontact

Dit betreft vormen van onderlinge ontmoeting met andere mantelzorgers, met als doel het delen van ervaringen, vinden van herkenning en/of het vergroten van kennis over ondersteuningsmogelijkheden of ziektebeelden. Cursussen, workshops en activiteiten tijdens de jaarlijkse Dag van de Mantelzorg bieden deze ontmoetingsmogelijkheden.

5Voortzetting van huidige activiteiten

Er is uiteraard al veel ontwikkeld op het gebied van mantelzorgondersteuning. Een aantal van de huidige activiteiten gaan we ook de komende jaren voortzetten:

•individuele ondersteuning door mantelzorgconsulenten;

•activiteiten op het gebied van bewustwording mantelzorg;

•het maken en verspreiden van het mantelzorgmagazine (3 keer per jaar);

•deskundigheidsbevordering bij professionals.

Deze activiteiten dragen bij aan het vinden, verlichten, versterken en verbinden van mantelzorgers.

4.2 Vormen van ondersteuning voor de specifieke doelgroepen

Naast de algemene en gedeelde behoeften van alle mantelzorgers is er nog een aantal specifieke ondersteuningsbehoeften aangegeven door de verschillende groepen mantelzorgers. We kiezen voor de volgende speerpunten:

1Voor de werkende mantelzorger:

Mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid

Werkende mantelzorgers zijn geholpen met werkgevers die begrip hebben voor hun thuissituatie en de zorgrol die zij vervullen. We zetten in op het bewust maken van werkgevers in de Hoeksche Waard dat veel van hun werknemers werk en mantelzorgtaken combineren. Het is belangrijk dat werkgevers hier oog voor hebben. We stimuleren deze werkgevers om aan de slag te gaan met mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid en zorgen ervoor dat ze in dit proces worden ondersteund. Onze accountmanagers bedrijven spelen hierbij een verbindende rol.

In bijlage 3 beschrijven we wat mantelzorgvriendelijk werkgeverschap inhoudt en welke organisaties in de Hoeksche Waard al mantelzorgvriendelijk werken.

2Voor de oudere mantelzorger:

Praktische hulp aan huis

Bij oudere mantelzorgers is veel vraag naar een bepaalde vorm van respijtzorg aan huis, de zogenaamde aanwezigheidszorg. Hierbij komt iemand aan huis bij de zorgvrager zodat de mantelzorger even iets voor zichzelf kan doen. Dit kan een vrijwilliger zijn of een betaalde vervangende mantelzorger.

We onderzoeken op welke manier deze praktische hulp beschikbaar kan komen voor zoveel mogelijk mantelzorgers. Wat kan met vrijwilligers opgelost worden en waar is professionele inzet nodig? Welke vrijwilligersorganisaties zijn waar actief? Mogelijk leiden betere verbindingen tussen de diverse zorg- en welzijnsorganisaties waar vrijwilligers bij zijn aangesloten tot een groter vrijwilligerspotentieel.

Wij richten ons in eerste instantie op de informele hulp die vrijwilligers kunnen bieden. Vanuit de Wmo is een experiment in voorbereiding waarbij we met een aantal zorgaanbieders een algemene voorziening voor huishoudelijke ondersteuning ontwikkelen. Mantelzorgers kunnen hier in de toekomst mogelijk ook gebruik van maken. Besluitvorming over dit experiment vindt plaats in het najaar van 2021. Onze insteek is om beide ondersteuningsvormen op elkaar te laten aansluiten.

3Voor de mantelzorger van een zorgintensief kind:

Opvang voor en na schooltijd

Het belangrijkste signaal dat mantelzorgers met een zorgintensief kind hebben afgegeven is de behoefte aan voor- en naschoolse opvang voor hun kind, zodat zij (meer) kunnen werken. Zij ervaren problemen bij het vinden van een passende opvangplek, omdat hun kind een specifieke zorg- of begeleidingsbehoefte heeft. Bij reguliere opvang lukt het vaak niet de juiste begeleiding te bieden.

Soms doen ouders een beroep op Jeugdhulp in de vorm van dagbesteding. Maar zij geven aan dat mogelijk geschikte opvang wachtlijsten kent of niet beschikbaar is op de gewenste tijden.

Vanuit de Lokale Educatieve Agenda Hoeksche Waard is reeds een verkenning gestart naar de behoefte, noodzaak en mogelijkheden van een gespecialiseerde buitenschoolse opvang (BSO+) in de Hoeksche Waard. Hierin trekken we samen op met netwerkpartners uit onderwijs en jeugdhulp. De uitkomsten van deze verkenning zijn zeer relevant voor mantelzorgers met een zorgintensief kind. In de Hoeksche Waard is een dergelijke voorziening er namelijk (nog) niet.

4Voor de jonge mantelzorger:

Leuke, ontspannende activiteiten

Jonge mantelzorgers zijn graag in contact met andere jongeren en willen leuke dingen doen, bezig zijn met hun hobby’s. Het gaat hierbij om gezelligheid maar ook dat ze zich herkend en gewaardeerd voelen. Alle kinderen hebben in de gesprekken aangegeven dat praten over hun situatie met iemand die ‘ongeveer’ hetzelfde meemaakt kan helpen. Zij vinden het belangrijk om hun verhaal te delen en erkenning te krijgen van een ander.

We zetten meer in op het stimuleren van onderling contact tussen jonge mantelzorgers en het realiseren van goede verbindingen tussen de netwerkpartners rondom jonge mantelzorgers, zodat zij beter kunnen worden toegeleid naar leuke, ontspannende activiteiten.

4.3 Waardering van mantelzorgers

In de gemeente Hoeksche Waard waarderen we mantelzorgers door de jaarlijkse uitreiking van de Blijk van Waardering. Deze staat onder druk. Het jaarlijks beschikbare budget is namelijk niet toereikend voor alle mantelzorgers uit de Hoeksche Waard.

Mantelzorgers kunnen zelf de Blijk van Waardering aanvragen en ontvangen dan een cadeaubon ter waarde van € 75,-. In 2020 hebben 1650 mantelzorgers daar gebruik van gemaakt. De Hoeksche Waard kent naar schatting echter ruim 22.000 mantelzorgers. Bij het huidige beschikbare budget kan slechts een klein deel gebruik maken van de regeling. De aanvraagcriteria zijn al een aantal keren strenger geworden, maar dan nog is de huidige regeling niet toekomstbestendig. Van het beschikbare budget besteden we 46% aan de Blijk van Waardering. Daarmee wordt circa de helft van het budget ingezet voor een relatief kleine groep mantelzorgers. We willen deze onevenwichtigheid opheffen en voor een betere verdeling van het beschikbare budget zorgen. Zo kunnen we een grotere groep mantelzorgers in de Hoeksche Waard bereiken en van passende ondersteuning voorzien.

In ons voorkeursscenario krijgt de waardering voor mantelzorgers vanaf 2022 vorm door:

•Het ondersteuningsaanbod op de vraag van mantelzorgers af te stemmen.

•De ondersteuning laagdrempelig beschikbaar te maken voor alle mantelzorgers die dat nodig hebben.

•Het organiseren van de jaarlijkse Dag van de Mantelzorg en het jaarlijkse uitje voor jonge mantelzorgers.

•Een kleine jaarlijkse attentie.

•Het organiseren van campagnes (herkennen en erkennen).

Om de hiervoor genoemde ondersteuning te kunnen geven, is het nodig om met de budgetten te schuiven. Daarom stellen wij voor om de Blijk van Waardering zoals wij die nu kennen per 2022 af te schaffen. Er blijft € 40.000,- beschikbaar voor waardering van mantelzorgers. Dit zetten we in voor een kleine materiële attentie. De andere middelen zetten wij in voor betere informatie, respijtzorg en specifieke ondersteuning.

Het anders vormgeven van de Blijk van Waardering is met mantelzorgers besproken. De reactie hierop is divers. Er zijn mantelzorgers die de Blijk van Waardering graag willen behouden. Anderen willen liever goede ondersteuning en weer een andere groep vindt een kleine attentie belangrijk.