Aanhef
Warming-up: door de wethouder
Wat zou het mooi zijn als bewegen voor iedereen vanzelfsprekend is! Als wethouder sport heb ik de afgelopen jaren ervaren dat Gouda een zeer divers sportverenigingsleven heeft en dat er een breed palet is van andere sport- en beweegaanbieders. Ik zie ook dat er veel partijen en inwoners zijn die zich met volle overtuiging inzetten voor een gezond en sportief Gouda. Sport en bewegen zijn politiek gezien steeds hoger op de agenda gekomen en ik merk dat heel veel Gouwenaars plezier beleven aan sport, of het nu als deelnemer, vrijwilliger of supporter is.
En toch lukt het niet om iedere Gouwenaar in beweging te krijgen. Integendeel: het aantal inwoners dat voldoende beweegt, neemt af, ondanks alle inspanningen die we doen. We bewegen te weinig en we zitten te veel. Dat is niet iets dat typisch is voor Gouda. We zien het in heel Nederland en er zijn diverse redenen voor aan te voeren. De coronaperiode was een echte spelbreker, er zijn veel mensen die weinig te besteden hebben en die andere prioriteiten hebben dan bewegen of sporten. En er zijn ook inwoners die zich niet op hun gemak of zich niet veilig voelen in de sport.
Het is een van de grootste opgaven van deze tijd: hoe zorgen we ervoor dat zoveel mogelijk mensen voldoende bewegen? Dat kunnen we alleen met z’n allen: gemeente, onderwijs, gezondheidszorg, welzijn, bedrijfsleven. Vandaar de titel van deze visie: ‘Met verenigde krachten’. Het woord ‘krachten’ straalt uit dat er een urgentie is en ‘verenigde’ verwijst naar ‘samen’ én naar verenigingen, die cruciaal zijn en moeten blijven in onze samenleving.
In beweging komen vraagt voor veel mensen een gedragsverandering en dat vergt nu eenmaal tijd. Deze visie is erop gericht om de drempels voor iedereen die die ervaart zo laag mogelijk te maken of te houden. Naast bestaanszekerheid, de term die landelijk een flinke vlucht heeft genomen, introduceert Gouda het begrip beweegzekerheid. Iedereen moet kunnen meedoen, kunnen bewegen is geen luxe, maar een recht. Bewegen en sporten moet dichtbij huis kunnen, moet betaalbaar zijn, moet in kwalitatief goede accommodaties kunnen, onder professionele begeleiding en in een veilige omgeving. Daar zetten we ons als Gouda de komende jaren voor in. Dat doen we niet alleen met onze vertrouwde partners zoals SPORT•GOUDA, de Goudse Sportraad, de zorg, het onderwijs en de welzijnssector, maar we zoeken nadrukkelijk en nog meer dan voorheen de verbinding met de rest van de stad. Alles voor dat ene doel: we gaan voor een Gouda waarin het voor iedereen vanzelfsprekend is om te kunnen bewegen of sporten: in de eigen woon- en leefomgeving thuis, op school, op of op weg naar het werk en in de zorg. En daar hebben we dus iedereen bij nodig!
Want sport is leuk, sport is van en voor iedereen en sport verbindt. Sport en bewegen is bovendien van belang als het gaat om gezondheid, om de strijd tegen eenzaamheid, om veiligheid, integratie, werkgelegenheid. Daarom wil Gouda met deze visie enthousiasmeren en faciliteren. Door in te zetten op sterke verenigingen en een beweegvriendelijke omgeving, door te kiezen voor een aanpak gericht op doelgroep, levensfase of wijk. Door het lokale netwerk te vergroten. Om uiteindelijk meer Gouwenaars te hebben die bewegen als vanzelfsprekend zien in hun dagelijks gedrag.
Ik kijk er naar uit om samen met verenigingen en andere sportaanbieders, inwoners en andere organisaties die zich nauw betrokken voelen bij sport en bewegen, invulling te gaan geven aan de Goudse ambities op dit belangrijke thema!
Michiel Bunnik, Wethouder Sport
Leeswijzer
Dit visiedocument begint met een visuele weergave van de beleidsstructuur die we voor ogen hebben voor de periode tot 2032. Waar hoofdstukken in beleidsstukken over sport de afgelopen jaren vooral bol stonden van termen als ‘een leven lang bewegen’, ‘sportstimulering’, ‘beweegvriendelijke omgeving’ en ‘verenigingsondersteuning’, kiezen we in dit document voor een andere indeling. Her en der gebruiken we bovendien sporttermen als overkoepelend begrip. We hopen dat dat de leesbaarheid ten goede komt.
In het eerste hoofdstuk gaat het over de huidige situatie waarin het sport- en beweegbeleid zich bevindt. Wat gebeurde er de afgelopen jaren (Replay), wat is de rol van de gemeente, hoe luiden de missie en visie (de Spelopvatting). Wat zijn de kaders, onze ‘leidende principes’ (de Belijning). Wat zijn onze indicatoren waarop we willen scoren en welke speerpunten kennen we (de Speelwijze)?
Bijlagen A en B dienen als achtergrondinformatie bij dit hoofdstuk. In die bijlagen worden het bestaande beleid (de Spelregels) en de ontwikkelingen die momenteel van invloed zijn (het Speelveld), beschreven.
De hoofdstukken 2, 3 en 4 gaan in op de drie speerpunten die we hebben geformuleerd.
Het vijfde hoofdstuk gaat over het spelsysteem: wie zijn onze medespelers, wat is het budget en hoe monitoren en evalueren we? En ten slotte: hoe is deze visie tot stand gekomen?
Samenvatting
Meer Gouwenaars die sporten en die voldoende bewegen; dat is het doel van het gemeentelijke sport- en beweegbeleid. In deze geactualiseerde, nieuwe visie, wordt beschreven hoe Gouda dat de komende 8 jaren aanpakt. Welke instrumenten zet de gemeente daarvoor in, met wie wordt er samengewerkt en wat zijn concrete ambities?
Het belang van sport en bewegen
Aanleiding voor een nieuwe visie is dat er sinds het verschijnen van de vorige visie, in 2017, veel is veranderd. De COVID-19-pandemie en de energiecrisis hadden een flinke impact op het sport- en beweeg-gedrag. Ondanks alle maatregelen was er daarom een neerwaartse trend te zien in de sport- en beweeg-deelname. In het nieuwe visiedocument benadrukken we het belang van sport en beweging. Als activiteit die leuk kan zijn en plezier kan brengen, maar ook als essentieel voor fysieke en mentale gezondheid, en als iets van grote sociale waarde. De gemeente ziet zichzelf als 'teammanager en supporter', waarbij ze beleid maakt, de uitvoering overlaat aan ‘aanvoerder’ SPORT•GOUDA en voortdurend in gesprek is met inwoners en partijen die zich ook sterk maken voor het belang van sport en bewegen. Bewegen en sporten moeten vanzelfsprekend worden en met de titel Met ‘verenigde’ krachten benadrukt de gemeente dat er urgentie is én dat dat gezamenlijk opgepakt wordt.
Missie, visie en ‘leidende principes’
De missie van de gemeente is dat elke Gouwenaar kan sporten of voldoende bewegen, bij voorkeur dicht bij huis. De visie richt zich op het zorgen voor een sport- en beweegaanbod dat plaatsvindt op of in kwalitatief hoogwaardige accommodaties en ruimte, en dat verzorgd wordt door sterke en vitale aanbieders. Daarnaast ziet de gemeente voor zichzelf een belangrijke rol weggelegd in het breder uitdragen van het belang van en het plezier in bewegen en sporten. De gemeente streeft naar het creëren en in stand houden van een gelijk speelveld en heeft 6 ‘leidende principes’ opgesteld om invulling te geven aan de missie en visie. Daarbij gaat het om het benutten van lokale kracht, kiezen voor focus op wijken, doelgroepen, levensfase en gedragsverandering, het model van Positieve Gezondheid, het gebruiken van data en een integrale aanpak. De gemeente kiest voor 3 speerpunten die in totaal 9 ambities omvatten.
Fundament op orde
In het eerste speerpunt ‘Fundament op orde’ gaat het om de basis van het beleid. De gedachte is dat alleen met een goed fundament gewerkt kan worden aan verbetering en innovatie. Binnen dit speerpunt streeft de gemeente bijvoorbeeld naar sterke en vitale sport- en beweegaanbieders. De inrichting van het lokale sport- en beweegloket en het komen tot een Goudse Aanpak Veilig Sporten zijn activiteiten die aan de realisatie van deze ambitie moeten bijdragen. Een andere ambitie is het creëren van een beweeg-vriendelijke openbare ruimte. Daarnaast streeft de gemeente naar een grotere beweegvaardigheid van verschillende doelgroepen. Belangrijk daarbij is het stimuleren van bewegen op en rondom de scholen. Ten slotte is in dit speerpunt van belang dat er toekomstbestendige sportaccommodaties zijn. Daartoe wordt onder andere een huisvestingsplan voor de binnensportaccommodaties opgesteld.
Verbinding en maatschappelijke meerwaarde
Het tweede speerpunt gaat over het creëren van verbinding en maatschappelijke meerwaarde. Hierbij is vooral de samenwerking met lokale partijen van groot belang. Samen met het landelijke Platform Ondernemende Sportaanbieders bouwt de gemeente aan een lokaal netwerk met sportieve ondernemers. In het kader van dit speerpunt werkt Gouda ook aan het bijdragen aan een gezonde leefstijl, dat met de komst van het landelijke Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) een nog belangrijker item is geworden. De lokale gezondheidssector speelt hier uiteraard een zeer belangrijke rol in. De gemeente is een van de kartrekkers van het Gouds Leefstijlakkoord, gaat door met Gouda Goed Bezig en zet sport en bewegen in voor een betere mentale gezondheid van Gouwenaars.
Bijdragen aan kansengelijkheid en talentontwikkeling
Met sport en bewegen bijdragen aan kansengelijkheid en talentontwikkeling is het derde speerpunt. Ambities hierin zijn sport betaalbaar en toegankelijk te maken en te houden voor iedereen. De gemeente gaat door met het Volwassenenfonds en heeft aandacht voor de zwemvaardigheid van Gouwenaars. Het verbeteren van de fysieke toegankelijkheid van accommodaties, het vergroten van de sociale veiligheid binnen de sport en het meer bekendheid geven aan het uitgebreide aanbod in Gouda zijn ambities binnen dit speerpunt.
Bijlage A: De Spelregels: het bestaande beleid
Sportbeleid is geen wettelijke taak voor gemeenten, hoewel er op landelijk niveau wel gesproken wordt over de invoering van een sportwet. Net als nagenoeg alle andere gemeenten in ons land, vinden we het in Gouda wel van belang om sportbeleid te formuleren. Sport heeft namelijk een grote maatschappelijke waarde, die de laatste jaren zelfs in een getal uitgedrukt kan worden. Voor Gouda geldt dat elke euro die in sport geïnvesteerd wordt, € 2,63 oplevert voor de Goudse samenleving (zie bijlage D). Een abstract begrip, deze Social Return On Investment, maar die positieve opbrengst zit ‘m bijvoorbeeld in gezondheidswinst, een hogere levensverwachting en lagere zorgkosten. Maar ook in lager ziekteverzuim op de arbeidsmarkt en een hogere kwaliteit van leven.
Deze nieuwe sportvisie houdt rekening met een aantal documenten en uitgangspunten die in de afgelopen jaren belangrijke ijkpunten werden: Het Bestuursakkoord Geef Gouda Door, de sportaccommodatie-nota Ruimte voor Sport en het Gouds Leefstijlakkoord. Uiteraard is er ook aansluiting gezocht bij andere beleidsvelden en -documenten zoals GALA.
Bestuursakkoord Geef Gouda Door
In het in 2022 gepresenteerde Bestuursakkoord Geef Gouda Door is er uiteraard ook aandacht voor sport en bewegen. Zo spreken we daarin uit dat we het belangrijk vinden dat sporten en bewegen toegankelijk en dichtbij is voor iedere Gouwenaar. Verder is te lezen: “We continueren het volwassenenfonds sport en we maken werk van de uitvoering van het sportakkoord met speciale aandacht voor bewegingsonderwijs. We zorgen bovendien voor goede sportfaciliteiten. Daarom investeren we in onderhoud, het accommodatiefonds en in nieuwe sportvoorzieningen in de openbare ruimte.” Ook op andere plekken in het akkoord zijn er linken met sport en bewegen te vinden. Zo vinden we dat Gouda een gezonde stad moet zijn met gezonde inwoners en dat we daarom de lichamelijke en geestelijke gezondheid van Gouwenaars bevorderen. Daarbij hebben we speciale aandacht voor het verbeteren van de gezondheid van kwetsbare inwoners.
Sportakkoord, Leefstijlakkoord & GALA
Het eind 2019 in het leven geroepen Gouds Sportakkoord heeft veel energie gebracht. In het akkoord stonden ambities om Gouda nog sportiever te maken en de kracht van sport en bewegen verder te vergroten. Daarbij werd ingezet op vijf pijlers: Toekomstbestendige sport- en beweegaanbieders, Dichtbij sporten, Meedoen, Vaardig in bewegen en Topsport die inspireert. Met name in de pijler Dichtbij sporten stonden veel aanknopingspunten met ruimte voor sport. Het opstellen van deze nieuwe nota is er een van, maar ook het versterken van een beweegvriendelijke buitenruimte en het optimaliseren van het gebruik van sportaccommodaties zijn ambities die onder die pijler vielen. Met de SportakkoordPot waren er ook financiële middelen beschikbaar om lokale initiatieven te helpen van de grond te komen. In juni 2021 is ook het Goudse Preventieakkoord gepresenteerd. Een gezonde leefomgeving en beweging (& voeding) waren daarin twee thema’s die dicht tegen het Sportakkoord aanhangen. In de loop van 2023 werden het Sportakkoord en het Leefstijlakkoord samengevoegd tot een nieuw document: het Leefstijlakkoord. Het landelijke Sportakkoord II en de Brede SPUK vanuit het Rijk gaven daar aanleiding toe. Gouda maakte een plan van aanpak (in 2023) en een uitvoeringsplan (in 2024) Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Leefstijlakkoord vormt daar een belangrijke bouwsteen van. In juni 2024 is het officieel gelanceerd.
Accommodatienota Ruimte voor Sport
Eind 2021 stelde de Goudse gemeenteraad de sportaccommodatienota ‘Ruimte voor sport in Gouda, een goede match!’ vast. Minder dertien-in-een-dozijn gymzalen, meer ruimte voor nieuwe sporten in de stad en de nieuwe wijk Westergouwe als hét voorbeeld van een wijk die is ingericht op dichtbij huis kunnen sporten en bewegen. Dat waren de zaken die de gemeente Gouda voor de komende jaren voor ogen heeft als het gaat om plekken waar gesport kan worden. Benoemd werd dat Gouda een mooi scala aan sportvoorzieningen heeft, met sporthallen, sportparken, een zwembad, gymzalen die door de sportverenigingen en SPORT•GOUDA zo goed mogelijk onderhouden worden, en uiteraard het uitgebreide commercieel aanbod. Het zorgt ervoor dat Gouwenaars dicht bij huis kunnen sporten. Tegelijkertijd constateerden we dat de sportwereld innoveert, dat nieuwe sporten ontstaan. We deden de uitspraak dat nieuwe gymzalen niet meer automatisch op een traditionele wijze ingericht moeten worden. Dat leidde er toe dat de nieuwe gymzaal in de wijk Bloemendaal vierkant wordt en dat de nieuwe sportzaal in Westergouwe een innovatieve inrichting krijgt volgens de principes van het Athletic Skills Model, dat de basis vormt van onze visie op leren bewegen. Ook werd vastgesteld dat er meer aandacht moest komen voor ruimte voor nieuwe (urban) sporten zoals skateboarden, freerunning en suppen op het water. Op dat vlak zijn diverse projecten in de openbare ruimte in ontwikkeling.
Thema’s als inclusiviteit, duurzaamheid, veiligheid en gezondheid spelen niet alleen een rol in het sociaal-maatschappelijke deel van het sportbeleid, maar ook in het accommodatiedeel. In de accommodatienota was er dan ook aandacht voor inclusiviteit en duurzaamheidsmaatregelen. Aardgasvrije sportlocaties, inzet op klimaatadaptatie, het op de voet volgen van de ontwikkelingen rondom kunstgras en het verminderen van afval op sportparken kwamen aan bod in de visie. Net zoals de fysieke en sociale toegankelijkheid van accommodaties en de manier waarop accommodaties kunnen bijdragen aan een gezonde leefstijl.
Het vorige college trok bij de start van haar coalitieperiode in 2018 twee miljoen euro uit om een inhaalslag te maken met de opgelopen onderhoudsachterstand van de Goudse sportaccommodaties. Daar werd de afgelopen jaren dus het nodige in gedaan. Het meerjarenonderhoudsplan voor de buitensport-accommodaties werd geactualiseerd en er werden diverse velden gerenoveerd, zoals een veld bij voetbalclub ONA, waar dankzij een aangebrachte waterberging wordt bijgedragen aan de bestrijding van wateroverlast in de wijk. In 2023 werd alle nog aanwezige conventionele verlichting op de bij SPORT•GOUDA in beheer zijnde sportparken vervangen door ledverlichting en werd een start gemaakt met de plannen om het zwembad gasloos te maken.
Hoewel Gouda dus een afzonderlijke sportaccommodatienota heeft, komen sportaccommodaties ook in deze nota regelmatig ter sprake. De aanwezigheid van voldoende en kwalitatief goede sportaccommodaties is immers een belangrijk instrument om sport en bewegen aantrekkelijker te maken voor inwoners.
Bijlage B: Het Speelveld: trends & ontwikkelingen - hoe staan we ervoor in Gouda?
Het aantal mensen dat voldoende beweegt, neemt af
Nog steeds bewegen te veel Gouwenaars onvoldoende, ondanks dat het percentage Gouwenaren dat voldoet aan de beweegrichtlijnen tot corona iets steeg en Gouda bij de laatste metingen iets hoger scoorde dan het regionale gemiddelde. In 2022 bewoog nog maar 44% van de Nederlanders van 4 jaar en ouder voldoende en dat landelijke beeld herkennen we in Gouda. Motorische vaardigheden van kinderen gaan achteruit en het is aannemelijk dat ze de gevolgen daarvan op latere leeftijd gaan ondervinden.
Er zijn verschillende redenen voor aan te voeren. Technologische ontwikkelingen vergemakkelijken ons leven, maar maken het ook minder nodig om in beweging te komen. Economische vooruitgang wordt maatschappijbreed nog altijd belangrijker gevonden dan een positieve gezondheid. En ook de economische waarde van een gezonde bevolking wordt nog onvoldoende onderkend. Bovendien wordt risicomijdend gedrag steeds meer de norm. Kinderen spelen minder buiten, maar ouders laten hun kinderen ook minder buiten spelen en behoeden ze voor gevaarlijk gedrag. Dat komt bewegen, sporten en leren vallen niet ten goede. En als je als kind niet leert vallen, dan heb je als oudere inderdaad valpreventie-oefeningen nodig.
De georganiseerde sport staat onder druk
Sportverenigingen hebben een belangrijke maatschappelijke rol. 25% van de Goudse bevolking is lid van een sportvereniging. En behalve dat er gesport wordt, spelen ze ook een grote rol als het gaat om sociale contacten, vrijwilligersinzet en plezier. Het aantal leden van sportverenigingen is al een aantal jaren redelijk stabiel, maar er zijn wel degelijk zorgen over de uitdagingen waarmee het verenigingsleven te maken heeft. Het vinden van voldoende vrijwilligers (technisch en bestuurlijk), de gestegen kosten en het gevoel dat ze zich steeds meer moeten inspannen om aan wet- en regelgeving te voldoen, vormen voor veel verenigingen een grote uitdaging om vitaal en toekomstbestendig te blijven. Verenigingen ervaren bovendien steeds meer dat leden zich niet willen inzetten voor de club en dat steeds meer mensen – zeker sinds corona – een kort lontje hebben. De kern van de vereniging – verenigen – staat daarmee onder druk.
Meer Gouwenaars sporten bij ondernemende sportaanbieders
22% van de sportende Gouwenaars sport als abonnee, klant of cursist bij een commerciële aanbieder. Groepslessen, fitnessabonnementen of CrossFit work-outs worden steeds populairder. Er zijn ook steeds meer sportondernemers actief in de stad of willen dat zijn. Dat zijn zowel ondernemers die deel uitmaken van grote ondernemingen en lokale ondernemers. Gezamenlijk leveren ze dan ook een gevarieerd aanbod en zijn ze een onmisbare partij in het Goudse sportaanbod. Met de komst van het landelijke Platform Ondernemende Sportaanbieders zijn ook in Gouda de lijntjes met deze ondernemers korter geworden. Dat is mooi, want deze sportaanbieders trekken een groot aantal Gouwenaars en kunnen én willen een bijdrage leveren aan een veilig sportklimaat, goede betaalbaarheid van de sport en het interesseren van kwetsbare doelgroepen.
Toenemende gezondheidsverschillen als gevolg van kansenongelijkheid
Mensen met een hoog inkomen en hoog opleidingsniveau, leven gemiddeld 6 jaar langer dan mensen met een laag inkomen en laag opleidingsniveau. Ook leven hoogopgeleiden met hoog inkomen gemiddeld 15 jaar langer in goede gezondheid. In Gouda zien we een groot verschil tussen het voldoen aan de beweegrichtlijnen door mensen met een hoog opleidingsniveau (57%) en mensen met een laag opleidingsniveau (43%). Gekeken naar de mate van sporten is het verschil nog een stuk groter. In kwetsbare wijken/buurten hebben inwoners vaak te maken met een stapeling van problemen. Denk aan financiële zorgen, werkloosheid, laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden. Tegelijkertijd spelen er problemen op buurtniveau, zoals onveiligheid, geluidsoverlast en slecht onderhouden woningen en openbare ruimte. Deze factoren in de sociale en fysieke leefomgeving dragen bij aan het ontstaan van chronische stress en dat is een belangrijke oorzaak voor ongezondheid en een verminderd vermogen om eigen regie te voeren.
Jantje Beton: Gouda is meest speelvriendelijke gemeente van Nederland
Sport, spelen en bewegen liggen dicht bij elkaar. En dus is het feit dat Gouda in het voorjaar van 2023 de Jantje Beton prijs kreeg uitgereikt, belangrijk. Twee jaar lang mogen we ons de meest speelvriendelijke gemeente van Nederland noemen. Als gemeente werken we hard aan inclusieve, groene en veilige speelplekken. Die richten we zo veel mogelijk in samen met de buurt en de kinderen. Ook in het speelbeleid stellen we centraal dat iedereen moet kunnen meedoen en mee spelen, of je nu jong of oud of in een rolstoel zit. Adel verplicht en dus blijft spelen, ook in relatie tot sporten, hoog op de gemeentelijke agenda staan.
Sporten en bewegen in de openbare ruimte wordt steeds populairder
De mensen die sporten en bewegen, doen dat steeds meer in de openbare buitenruimte. De coronaperi-ode heeft die ontwikkeling verder versterkt. We zien een toenemende vraag vanuit de stad naar voorzieningen voor calisthenics, skateboarden en freerunnen. Gouda is een compacte stad waar de ruimte schaars is. Als we deze groeiende groep mensen willen voorzien van mogelijkheden om op een veilige manier te sporten, vraagt dat aanpassingen om te komen tot een beweegvriendelijkere ruimte.
Meer landelijke maatregelen, maar hebben ze effect?
Met het sluiten van landelijke akkoorden als Sportakkoord 2.0, Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en Integraal Zorgakkoord (IZA) zet de rijksoverheid in op een intensievere en meer integrale samenwerking tussen gemeenten, zorg en andere domeinen. Ook andere departementen kennen programma’s waarin bewegen aan de orde komt en in 2022 startte de Beweegalliantie als netwerkorganisatie. Toch constateert de NLsportraad in 2024 dat het ontbreekt aan regie en afstemming tussen de initiatieven. De raad vindt dat de maatregelen te kortdurend en te vrijblijvend zijn en te veel gericht zijn op bewegen en sporten in een vrijetijdssetting. Ze ziet de landelijke doelstelling dat 75% van de Nederlanders in 2024 voldoende beweegt dan ook als onhaalbaar.
Bijlage C: Infographic Vitaliteitsscan*
*De complete Vitaliteitsscan is te vinden op https://www.sportpuntgouda.nl/sterke-sportaanbieders