Fries als het even kan

Plaatsnaamborden

De Friese naam komt op de plaatsnaamborden. Er moet dan ook een keus gemaakt worden over de inrichting van de plaatsnaamborden. Er zijn 6 keuzemogelijkheden:

1Alleen Friestalige plaatsnamen (zoals Boarnsterhim; Terherne)

2De Friese naam boven en de Nederlandse onder (zoals in Gaasterlân-Sleat)

3De Nederlandse naam boven en de Friese onder (zoals in Skarsterlân)

4Alleen de Nederlandse naam (zoals in Lemsterland)

5Doorgaan zoals het nu is, met alleen de nieuwe gemeentenaam onder de plaatsnaam

6Dorpen zelf eenmalig de kans geven te aan te geven hoe ze het willen hebben.

Als we rekening willen houden met het uitgangspunt dat de positie van het Fries er bij een gemeentelijke fusie niet op achteruit mag gaan, dan kan dat betekenen dat we kiezen voor het model Boarnsterhim. Dat houdt dan in, dat er een officiële naamswijziging voor alle plaatsen aangevraagd moet worden. Dit is een hele operatie, die door de inwoners gedragen moet worden.

Meer recht aan de taalsituatie in onze gemeente doen varianten 2 en 3, waarbij variant 2 meer past bij de Friese naam van de gemeente. Variant 3 past meer bij het feit dat de plaatsnamen officieel Nederlandstalig zijn. Terherne heeft een officiële Friese naam en dat blijft ook zo.

Een keus voor variant 5 betekent dat we kiezen voor het bestaande: enkel de naam van de gemeente verandert, de plaatsnaam blijft zoals hij is. Dit roept waarschijnlijk de minste weerstand op en heeft als voordeel dat het Fries (en onze inwoners) er niet op achteruit gaan. De vanuit efficiencyoverwegingen na te streven eenduidigheid is dan niet aanwezig. Bij variant 6 geven we de inwoners de ruimte om voor eens en altijd te beslissen over hoe ze het willen hebben. Deze variant brengt aanzienlijke kosten met zich mee, omdat er in elk dorp een officiële volksraadpleging gehouden moet worden, met een eventuele officiële plaatsnaamwijziging als gevolg. Het in één keer vervangen van alle komborden kost ca. € 60.000.

Overig gebruik van het Fries

Bij uitbreidingsplannen van de dorpen worden voor nieuwe straten Friestalige namen gekozen, met uitzondering van die gebieden waar dat niet past. Is er in het verleden in een uitbreidingsplan al gekozen voor Nederlandstalige straatnamen, dan wordt dat gecontinueerd. Eenduidigheid staat voorop. Provinciale Staten hebben in 2006 Friestalige namen voor meren, kanalen en andere wateren in Fryslân vastgesteld.

Mooi voorbeeld van Fries in gemeentelijke gebouwen is de aankleding van “ Woudstate” , met De Fryske Marrentafels en Friese teksten op de muren. Ook op Herema State is het Fries zichtbaar bij de balie en in de naamgeving van o.a. de vergaderruimtes.

Bestuurders en medewerkers die de gemeente vertegenwoordigen en de gemeente promoten, geven een Fries tintje aan presentjes die weggegeven worden.

Aanbevelingen 5.1 : Organisatie

Basis:

1Van onze (vaste) medewerkers mag verwacht worden dat ze het Fries verstaan. Bij vacatures wordt bij de werving en selectie aangegeven dat het verstaan van het Fries noodzakelijk is. Wie dat niet kan, moet bereid zijn dat zo spoedig mogelijk te leren.

2De Friese spellingscontrole wordt op de werkplekken beschikbaar gesteld.

3Om het gebruik van het Fries in de organisatie te bevorderen kunnen medewerkers in werktijd en op kosten van de werkgever op vrijwillige basis cursussen volgen om het Fries beter te leren spreken, lezen en schrijven. De kosten komen ten laste van de reguliere opleidingsbudgetten.

4Het bordje “Praat mar Frysk” krijgt bij de Receptie een goed opvallende plaats, zodat bezoekers zien dat ze Fries kunnen praten. Dit geldt ook voor de servicepunten in Lemmer en Balk.

5Huwelijken kunnen zowel in het Fries als in het Nederlands gesloten worden. De Bijzondere Ambtenaren van de Burgerlijke Stand zijn daarop toegerust, de akten kunnen in beide talen verstrekt worden.

Plus

6Wij voeren volgend taalbeleid. Om brieven en e-mails die in het Fries binnen komen in het Fries te kunnen beantwoorden worden per afdeling de medewerkers die het Fries goed beheersen in kaart gebracht. Desgewenst worden deze medewerkers “ambassadeur voor het Fries” en kunnen zij collega’s ondersteunen bij het schrijven van een Friestalige brief. Zij krijgen daar faciliteiten voor.

7Beleidsnotities en collegeadviezen mogen in het Fries opgesteld worden.

8Op de website komt onder de knop bestuur en organisatie een hoofdstuk over het gebruik van het Fries. De gemeentelijke organisatie draagt er zorg voor dat in de sociale media het Fries, waar dat kan, gebruikt wordt.

9De instructie aan de KCC-medewerkers wordt zodanig verruimd, dat zij ook in het Fries de telefoon op kunnen nemen. Daarna is, binnen de mogelijkheden van de KCC-medewerker de taal van de klant leidend.

10In perscontacten wordt, als het even kan, het Fries gebruikt.

Plus/Plus

11Als er op inspraakavonden of andere publieksbijeenkomsten Fries gesproken wordt, dan wordt dat ook in het Fries vastgelegd.

12Onze website wordt volledig tweetalig, zoals die van Littenseradiel. De kosten zijn structureel ca. € 15.000 excl BTW

13Persberichten worden tweetalig naar buiten gebracht.

Wij kiezen voor de plusvariant, dus inclusief de basisvariant, omdat deze realiseerbaar is in onze organisatie. De plus/plus variant gaat ons mede vanwege de kostenaspecten te ver.

Aanbevelingen 5.2 Zichtbaar maken

Basis

1We kiezen voor plaatsnaamborden waarbij alleen de naam van de gemeente wordt veranderd.

Plus

2We kiezen voor tweetalige plaatsnaamborden, waarbij de Friese naam boven de Nederlandse naam staat. Beide namen zijn qua lettergrootte gelijk aan elkaar. Terherne blijft Terherne. Dit wordt uitgevoerd als de borden vervangen moeten worden.

3Nieuwe straten en wegen, andere geografische aanduidingen krijgen een Friese naam, met uitzondering van die situaties waar dat op grond van keuzes in het verleden niet past. Is in een uitbreidingsgebied of een bedrijventerrein eenmaal een keus gemaakt, dan wordt die lijn doorgezet.

4Representatie krijgt een Fries tintje.

5In de gemeente worden alle reclame- en bouwborden (die eigendom zijn van de gemeente) in het Fries geschreven, met in achtneming van de veiligheid.

6In de gemeente worden alle informatieborden (in eigendom van de gemeente) tweetalig. Dit gaat mee tijdens de reguliere vervangingscyclus.

Plus/plus

7Bestaande Nederlandstalige aanduidingen van gemeentelijk eigendom worden omgezet naar het Fries.

Wij kiezen voor de plusvariant. Een keuze voor de plus/plus-variant doet geen recht aan de pluriforme bevolkingssamenstelling in onze gemeente.

a Peuteropvang en Fries

Op de peuterspeelzalen en de kinderopvang in onze gemeente wordt het Fries op verschillende manieren gehanteerd. Bij de stichting Peuterspeelzalen Gaasterlân-Sleat is sprake van taalbeleid. Met de peuters wordt door de vaste leiding Fries of Nederlands gesproken. De Friese juf leest voor in het Fries, de kinderen leren van haar Friese liedjes, er wordt gewerkt met een vaste methode. De Nederlandse juf doet dat in het Nederlands. Kinderen leren zo in beide talen. De 7 peuterspeelzalen van de stichting zijn allen gecertificeerd door het Sintrum Frysktalige Berne Opfang. In vm Lemsterland wordt op een enkele peuterspeelzaal Fries gesproken tegen kinderen die gewend zijn Fries te spreken. Er wordt niet met een vaste methode gewerkt. Doomijn, de nieuwe organisatie die het peuterwerk in vm Lemsterland uitvoert, is bereid in samenwerking met het SFBO meer aandacht aan het Fries te geven en taalbeleid te ontwikkelen

Op de peuterspeelzalen en de kinderopvang van SKIK in de vm gemeente Skarsterlân wordt al veel aandacht aan het Fries gegeven. Deze organisatie voert bewust meertaligheid in en wordt daarbij ondersteund door het SFBO. 7 van de 9 peuterspeelzalen zijn al gecertificeerd. Ook in het personeelsbeleid houdt SKIK rekening met tweetaligheid. Samenwerking met de bibliotheek biedt de peuteropvang mogelijkheden om op de hoogte te blijven van nieuwe Friestalige (prenten- en voorlees-)boekjes, die gebruikt kunnen worden om voor te lezen.

b Onderwijs

Nu de meeste kinderen in de peuteropvang met het Fries in aanraking komen, is het een goede zaak, dat dit op de basisschool een vervolg krijgt. Met name omdat dit goed is voor de taalontwikkeling van kinderen. De schoolbesturen van de basisscholen voldoen in z’n algemeenheid aan de wettelijke eisen voor het Fries. Met uitzondering van de drie scholen die een bewuste keus voor meertaligheid gemaakt hebben zijn er aanzienlijke verschillen in hoe scholen omgaan met het Fries. Gemeenten hebben in het verleden middelen beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling en invoering van Studio F als taalmethode voor het Fries in het basisonderwijs. De scholen zijn bekend met de methode. De scholen van CBO Meilân hebben taalbeleid en werken met de Friese Taalrotonde als lesmethode. Alle scholen geven minimaal 1 uur Fries in de week aan alle groepen, er is een netwerk van taalcoördinatoren. Bij de scholen van Nije Gaast wordt veelal “volgend” taalbeleid gevoerd. Spreekt een kind van huis uit Fries, dan praat de juf Fries met het kind in groep 1 en 2. In de hogere groepen is het Nederlands standaardtaal. In iedere groep wordt Friese les gegeven. Bij de Gearhingscholen wordt op alle scholen Fries gegeven, het aantal minuten per groep verschilt. Er wordt niet standaard met Studio F gewerkt.Bij Primus wordt op alle scholen Fries gegeven, veelal met behulp van Studio F. De 3 katholieke scholen van de Bisschop Möllerstichting gebruiken voor de Friese les veelal Studio F of ander Afûkmateriaal. Alle groepen krijgen Fries, ’t Klimmerblêd heeft voor de kleutergroepen een vaste Friese middag.

Meertalige scholen

De Lytse Mienskip (Haskerhorne), De Stobbestjelp (Vegelinsoord), De Tarissing (Oudehaske) en it Twaspan (Terkaple) zijn drietalige scholen. De keus voor meertaligheid is niet alleen gebaseerd op het feit dat de meeste kinderen er Friestalig zijn, maar ook omdat uit onderzoek is gebleken dat de resultaten van zowel het Nederlands als het Fries verbeteren. Ook het Engels heeft voordeel van de meertalige aanpak. (Fryske Academie 2006). Het college wil om die redenen meertaligheid in het onderwijs stimuleren.

Nieuwe lesmethode

Studio F heeft inmiddels een opvolger gekregen: Spoar 8. Voor het voortgezet onderwijs is er de lessenserie Searje 36. Beide methodes sluiten aan bij de digitalisering van het onderwijs.

Samenwering en ondersteuning

Samenwerking met de bibliotheek is voor de scholen belangrijk. Via de schoolmediatheken is er een aantrekkelijk aanbod van voorlees-, lees- en prentenboeken beschikbaar.

Vanaf 1 augustus 2014 heeft de Provincie de bevoegdheid de kerndoelen voor het Fries vast te stellen en scholen partieel ontheffing te verlenen. Dit beleid is nog in ontwikkeling. De Inspectie houdt het toezicht. De Provincie werkt ook aan het vorm geven van de doorgaande leerlijn meertaligheid. De Provincie wil daarover graag in gesprek met (het onderwijs in) De Fryske Marren.

Basisscholen die behoefte hebben aan ondersteuning bij het Fries of meertaligheid, kunnen aankloppen bij het SFBO en het Taalcentrum van Cedin.

Voortgezet onderwijs

In het voortgezet onderwijs kunnen de leerlingen kiezen voor Fries als keuzevak. CGS Gaasterland heeft daarin een actieve opstelling:

Uit de schoolgids:

Fries

CSG Gaasterland is een tweetalige school midden in de Zuidwesthoek. De leerlingen mogen waar het de taal betreft zich zelf zijn en zich in de eigen taal uitdrukken. Dat kan zowel binnen als buiten de lessen. Het Fries is voertaal, de instructietaal zal in de meeste gevallen Nederlands zijn. Het vak Friese taal en Cultuur wordt in alle leerjaren aangeboden. In de eerste klas van de onderbouw is het een verplicht vak, in de tweede klas van de onderbouw kan het een keuzevak zijn. Een groep van 10 tot 15 leerlingen kiest daarvoor. Daarna kan het vak in de T-stroom, vanaf klas 3 als examenvak gekozen worden. Dat is veelal een klein groepje. Vanaf de eerste klas tot en met de examenklassen wordt met de methode Freemwurk een doorgaande lijn tot stand gebracht.

Op het Bornego Joure, krijgen de leerlingen van klas 1 gedurende een half jaar 1 uur in de week Fries. Daarnaast wordt er in de projectweek aandacht besteed aan Friese taal en cultuur, zoals aan Friese sporten en een bezoek aan Museum Joure.

De andere scholen voor voortgezet onderwijs (OSG Sevenwolden en Zuyderzee College) voeren geen Fries taalbeleid. De animo voor het Fries is laag.

In 2014 deden er in heel Nederland 83 leerlingen examen Fries, in 2015 waren dat er 85.

Project Integraal gemeentelijk onderwijsbeleid en Fries.

In het kader van het bestuursakkoord met de Provincie hebben de Afûk en Partoer de gemeente het aanbod gedaan om samen met het veld te onderzoeken waar kansen en knelpunten liggen als het om meertaligheid in het onderwijs gaat. De uitkomsten van het project kunnen als voorbeeld dienen voor andere gemeenten.

Fries schrijven

Zoals uit de taalatlas blijkt, is het percentage van de Friese bevolking dat Fries kan schrijven klein.

Dat geldt ook voor De Fryske Marren. De Afûk biedt cursussen Skriuw mar Frysk aan. Afgelopen jaar hebben 2 groepen vrijwilligers die o.a. voor dorpskrantjes schrijven deze cursus aangeboden gekregen.

Jeugd

Veel kinderen houden van lezen. Meestal zullen dat Nederlandstalige boeken zijn, omdat die op school en thuis voor het grijpen liggen. Om kinderen meer Fries te laten lezen is het nodig het aanbod aan Friese kinderboeken in de bibliotheek en de schoolmediatheken toegankelijk te houden en aantrekkelijk te presenteren. De bibliotheek zet zich, in samenwerking met andere partijen, in om het Friese boek bij de kinderen te stimuleren. Zo is er een peutermaand (januari ) met extra aandacht voor Friese prentenboeken, er wordt een Fries Vertel- en voorleesfestival gehouden (juni) en gedurende het jaar wordt aangehaakt bij de onderwerpen van het Tomke-project. Met de “Ferteljas” komen medewerkers van de bibliotheek op de peuterspeelzalen om voor te lezen. Jongeren van 12 jaar en ouder hebben meer met digitale media dan met boeken. Door e-boeken beschikbaar te maken en andere media in het Fries aan te bieden en makkelijk toegankelijk te maken, kan ook deze doelgroep met het Fries worden bereikt.

Volwassenen

Vooral de oudere inwoners komen graag in de bibliotheek om een Fries boek te lenen. De bibliotheek is voor hen ook een ontmoetingsplek voor een praatje en een “bakje”. Het is deze groep die met name afkomt op de culturele activiteiten die door de bibliotheek georganiseerd worden, zoals de Friese literaire avonden. Voor mensen met een visuele beperking zijn er gesproken boeken en duidelijke druk boeken. De bewoners van verzorgingshuizen worden door de bibliotheek voorzien van een steeds wisselend aanbod aan Friese (en Nederlandse) boeken.

Ouders met jonge kinderen uitgezonderd, komen minder volwassenen naar de bibliotheek voor het lenen van een Fries boek.

Media

Omrop Fryslân is bij uitstek het medium dat het Fries bij de mensen thuis brengt. Dat geldt voor alle generaties. Er zijn programma’s voor peuters, schoolkinderen, jongeren en de programmering biedt een grote verscheidenheid, zodat er voor ieder die het Fries verstaat wel een aanbod is.

Naast de reguliere kranten zoals de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad, zijn de lokale kranten zoals de Jouster Courant, de Balkster en de ZuidFriesland belangrijke informatiebronnen voor onze inwoners. Een ingezonden stuk uitgezonderd, komen we maar een klein beetje Fries tegen in de redactionele stukken. Dat is op de websites van deze kranten en andere lokale webkranten niet anders. Mooie uitzondering was Marrennijs, die een knop Fries op de site had, met daaronder een aantal aardige artikelen over Fries in het dagelijkse leven. Helaas, Marrennijs is niet meer.

De lokale omroep Spannenburg heeft veel programma’s met een Friese titel, al wordt er niet altijd Fries gesproken. Op hun website wordt het nieuws in het Nederlands gebracht.

In De Fryske Marren zijn veel door vrijwilligers gemaakte dorpskranten. Deze worden m.n. door oudere inwoners goed gelezen. Om meer Fries in deze kranten te krijgen, is aan de vrijwilligers een cursus Schrijf maar Fries aangeboden. Deze cursus krijgt in 2014-2015 een vervolg.

Aanbevelingen hoofdstuk 6. Fries in de samenleving

Basis

1De gemeente wil meertaligheid stimuleren. Daarom is het belangrijk dat ouders op de hoogte zijn van de meerwaarde van meertaligheid. Organisaties die zich op jeugd richten, dienen dit te communiceren. In het LEA worden daar afspraken over gemaakt.

2De gemeente draagt in het kader van de taalontwikkeling van het jonge kind, bij in de kosten van het Tomke-project voor peuters. Hier zijn meerjarige afspraken over gemaakt met Bibliotheek Service Fryslân en de Afûk. De bijdrage is € 0,055 per inwoner, kosten ca. € 2.800 p.j.

3De gemeente wil samen met het onderwijs kiezen voor een goed bruikbare methode voor het Fries op de basisschool.

4De bibliotheek heeft als het gaat om het stimuleren van de Friese taal en cultuur een belangrijke functie. Het goed toegankelijk houden van Friese boeken en andere media voor verschillende doelgroepen is van groot belang evenals de samenwerking met onderwijs en peuteropvang. Door mee te doen aan de Friese Boekenweek, het vertel – en Voorleesfestival en andere leesbevorderingsactiviteiten voor het Fries, laat de bibliotheek dat ook zien. De gemeente subsidieert de bibliotheek. Een deel van de subsidie kan gebruikt worden voor de bevordering van het Fries.

Plus

5De gemeente wil in samenwerking met de organisaties de doorgaande leerlijn voor het Fries van de peuteropvang tot en met het voortgezet onderwijs stimuleren, zodat kinderen het Fries goed aangereikt krijgen.

6Als er bij zorg en welzijnsinstellingen behoefte is aan een cursus Fries voor medewerkers die werkzaam zijn voor de Wmo, dan kan daar in samenwerking met de Afûk een cursus voor georganiseerd worden. Over de verdeling van de kosten worden nadere afspraken gemaakt.

7Voor bijzondere projecten die de Friese taal en cultuur in de schijnwerpers zetten en uitstraling hebben, wordt jaarlijks een prijs uitgereikt. Hiervoor is een budget van € 750,- beschikbaar.

8De gemeentelijke organisatie betrekt de Plaatselijke Belangen en de scholen bij het gebruik van het Fries en de rol van het Fries in de gemeente.

Plus/Plus

9De gemeente maakt het voor vrijwilligers mogelijk een cursus Skriuw mar Frysk te volgen. Kosten ca. € 1.800.

10Nieuwe inwoners van buiten de provincie krijgen de mogelijkheid Fries te leren. De gemeente draagt bij in de kosten van de cursussen Fries van de Afûk.

Wij kiezen vanwege de kostenaspecten voor de plusvariant, inclusief de basisvariant.