2. Doordecentralisatie beschermd wonen, maatschappelijke opvang en vrouwenopvang
2.1 Beschermd wonen
2.1.1 Maatschappelijke opvang en vrouwenopvang
Maatschappelijke opvang
De centrumgemeente Haarlem is jaren verantwoordelijk voor de financiering en uitvoering van maatschappelijke opvang op basis van de Wmo van dakloze inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Het Nationaal Actieplan Dakloosheid zet in op een verandering in de manier waarop we kijken naar en omgaan met dakloosheid. Het plan stelt de ambitie om dakloosheid in Nederland fors en structureel terug te dringen, waarmee aangesloten wordt bij de Verklaring van Lissabon.
Uit andere Europese landen weten we dat de aanpak van dakloosheid het meest succesvol is wanneer er rigoureuze keuzes worden gemaakt in het denken over dakloosheid. Voorkomen dat mensen dakloos raken en zo snel mogelijk een nieuw stabiel thuis krijgen, staan centraal, in plaats van gericht zijn op maatschappelijke opvang. Daarom zijn voor het actieplan zes leidende principes opgesteld:
1Dakloosheid voorkomen is altijd beter dan opvang of herhuisvesting.
2Huisvesting is een mensenrecht.
3Respect voor de keuze en eigen regie van mensen.
4Scheiden van wonen en zorg.
5Ondersteuning is gericht op herstel.
6Ondersteuning is flexibel en op maat.
Bovenstaande zes samenhangende leidende principes vormen de komende jaren het kompas voor het landelijke beleid. Ze dienen als meetlat voor nationaal, regionaal en lokaal beleid en zijn gericht op het behalen van de doelstellingen uit het actieplan. Deze leidende principes gelden ook voor Bloemendaal.
Door het Rijk wordt met het ‘Nationaal Actieplan Dakloosheid’, het programma ‘Een thuis voor iedereen’ en de wet ‘Versterking regie volkshuisvesting’ ingezet op het terugdringen van dakloosheid, realiseren van voldoende betaalbare woningen en kansengelijkheid in de huisvesting van urgente aandachtsgroepen. In het ‘Integraal Zorgakkoord’ (IZA)
2De Algemene Ledenvergadering van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft op 29-11-2024 besloten de landelijke samenwerking binnen het Integraal Zorgakkoord (IZA) op te schorten. Wij volgen de ontwikkelingen en de gesprekken tussen het Rijk en de VNG nauwlettend.
zijn afspraken gemaakt over het versterken van de samenwerking van het gemeentelijk sociaal domein met de eerstelijnszorg (wijk-/buurtzorg, huisartsenzorg en lichte vormen van geestelijke gezondheidszorg).
De centrumgemeente en de acht regiogemeenten werken samen aan een regionaal actieplan dakloosheid. Deze transformatie vraagt tijd, omdat het veranderingen in cultuur, gedrag en houding vereist bij diverse betrokken partijen. Het actieplan richt zich op de afbouw van opvangvoorzieningen en de opbouw van woonplekken met begeleiding, gebaseerd op de woon-zorgvisies en de regionale aanpak van dakloosheid. Momenteel wordt gewerkt aan concrete stappen om deze doelen te realiseren.
Medio 2026 wordt landelijk besloten of en wanneer de maatschappelijk opvang verder wordt gedecentraliseerd tot een lokale taak voor alle gemeenten. Tot die tijd blijft de maatschappelijke opvang onder de verantwoordelijkheid van de centrumgemeente Haarlem vallen.
Vrouwenopvang
Voor de vrouwenopvang(opvang voor vrouwen vanuit huiselijk geweld, stalking, bedreiging, eerwraak) heeft het Rijk (vooralsnog) geen plannen tot verdere decentralisatie.
Bijlage 1 Regionale paragraaf lokale uitvoeringsprogramma’s Opvang, Wonen en Herstel 2024-2027
De gemeenten in Zuid-Kennemerland, IJmond en Haarlemmermeer (verder: de gemeenten) werken vanuit een gezamenlijke visie om inwoners die onvoldoende in staat zijn om op eigen kracht zelfstandig te (blijven) wonen en die aangewezen zijn op (voorzieningen voor) maatschappelijke opvang en beschermd wonen – bijvoorbeeld door een psychische kwetsbaarheid of doordat hun bestaanszekerheid in het geding is – zo thuis mogelijk te laten wonen. Met herstelondersteuning, gericht op inclusie, volwaardig burgerschap, participatie, zelfredzaamheid en informele steun in de eigen omgeving. Dit is in het Regionaal beleidskader Opvang, Wonen en Herstel 2022-2027 (verder regionaal kader OWH) vastgelegd.
De gemeenten willen zowel de regionale als de lokale slagkracht versterken en met elkaar richting en prioriteit geven aan de inzet die cruciaal is om de beweging naar ‘cliënt (of gezin)centraal’ en ‘zo thuis mogelijk’ te maken. Daarom is met elkaar afgesproken een regionale paragraaf aan alle lokale uitvoeringsprogramma’s OWH toe te voegen. In deze paragraaf staat welke doelstellingen we als regio als geheel willen realiseren door af te stemmen of samen te werken. Ook staat op hoofdlijnen beschreven waar iedere gemeente in het eigen uitvoeringsprogramma aandacht aan geeft.
Behalve het regionaal kader OWH is ook het ‘Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een thuis’ ondersteunend en richtinggevend voor de regionale doelstellingen. In principe is iedere regiogemeente verantwoordelijk voor de uitwerking en uitvoering van het eigen lokale uitvoeringsprogramma OWH en van activiteiten voor de regionale doelstellingen. Tenzij het om specifieke (regionale) GO BW-taken gaat of taken die voortkomen uit de formele rol van Haarlem als centrumgemeente voor maatschappelijke opvang. Bijvoorbeeld neemt de centrumgemeente het voortouw als het gaat om de af- en ombouw van grootschalige maatschappelijke opvangvoorzieningen en herinrichting toegang maatschappelijke opvang.
Waarop willen we in regionaal verband inzetten?
De twee prioriteiten waar we als regio op in zetten zijn ‘de beweging van beschermd wonen naar beschermd thuis’ en ‘aanpak dakloosheid: eerst een thuis’ . Op de volgende pagina staat een overzicht van de doelstellingen die voortvloeien uit deze prioriteiten die de gemeenten door regionale afstemming en samenwerking willen realiseren. Gezamenlijk werken de gemeenten deze regionale doelstellingen uit tot concrete taken, activiteiten, verantwoordelijkheden en planning en stellen de samenhang met andere trajecten/ontwikkelingen en de betrokkenen vast. We werken dit uit voor 2024 en 2025 waarbij het zwaartepunt eerst ligt bij de activiteiten die verbonden zijn aan de implementatie van de inkoop beschermd wonen en maatschappelijke opvang en de op te stellen woonzorgvisies. In de loop van de tijd volgt actualisering van de activiteiten aan de hand van de voortgang en het voortschrijdend inzicht. De inzet voor 2026 en 2027 bepalen de gemeenten medio 2025.
Geprioriteerde doelstellingen voor regionale inzet Opvang, Wonen en Herstel met op te starten (en waar haalbaar af te ronden) acties voor 2024 en 2025
Nr.
Doelstellingen (lange termijn)
Acties 2024-2025
Hangt samen met
Van beschermd wonen naar beschermd thuis
1A
Beschermd Thuis in iedere gemeente mogelijk maken.
Helderheid over en inzet van beschermd thuis mogelijk in iedere gemeente na 1 juli 2024.
Beweging beschermd thuis, ontwikkelagenda inkoop
1B
Continuïteit in ondersteuning voor mensen die zelfstandig gaan wonen, zolang als dat nodig is met ambulante ondersteuning en flexibel af en op kunnen schalen.
Vanaf 1 juli 2024 wordt zorg en ondersteuning ingezet om continuïteit te borgen na uitstroom uit een voorziening.
Beweging beschermd thuis, ontwikkelagenda inkoop
Samenwerking op uitstroom
1C
Er zijn pauzeplekken voor mensen die deze nodig hebben.
Er zijn in 2025 voldoende pauzeplekken in de regio.
Ontwikkelagenda inkoop
Integraal zorgakkoord
5
Bevorderen en versterken inzet van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid binnen MO en BW beleidsontwikkeling en uitvoering.
In 2024 een plan maken, vervolgens in de praktijk toepassen en in 2025 van elkaars ervaringen leren en aanpak verder ontwikkelen.
Aanpak dakloosheid
Beweging beschermd thuis
Ontwikkelagenda inkoop
6
Mensen met een psychische kwetsbaarheid voelen zich welkom in de wijk.
Er zijn voorzieningen en activiteiten die eenzaamheid tegengaan en die inwoners verbinden met buurtgenoten; buurtgenoten handvatten bieden om met verward/onbegrepen gedrag om te gaan. In 2024 zo nodig organiseren of verder ontwikkelen. In 2025 delen we kennis over wat er lokaal goed werkt en stemmen we af wat we eventueel in regionaal verband willen organiseren.
Ontwikkelagenda inkoop
Integraal zorgakkoord en GALA
Aanpak dakloosheid: Eerst een thuis
Nr.
Doelstellingen (lange termijn)
Acties 2024-2025
Hangt samen met
2A
In 2030 is de behoefte aan grootschalige opvangvoorzieningen tot een minimum beperkt en is het gedachtegoed van ‘wonen eerst
15Wonen Eerst is de beleidsmatige benaming voor de systeemaanpak in het denken over de oplossingen om dakloosheid te voorkomen en uit te bannen in Nederland. Het hebben van een stabiele woonplek met ondersteuning op maat is de basis voor herstel.
’’ gemeengoed in de regio.
In 2024 is in beeld gebracht wat per gemeente nodig is aan kleinschalige opvang- en andere voorzieningen (ook BW), woonplekken en woonoplossingen, en afspraken om te werken aan de doelstelling van het actieplan dakloosheid en beschermd thuis wonen.
Aanpak dakloosheid
Beschermd thuis
Woonzorgvisie
2B
Housing First als methode van aanpak kan in iedere gemeente geboden worden om dakloosheid te voorkomen en als uitstroommogelijkheid (bijvoorbeeld via het Pact voor Uitstroom en de Opstapregeling), zodat mensen zo thuis mogelijk kunnen wonen, het beroep op intramurale voorzieningen afneemt, en mensen sneller kunnen herstellen.
In 2024 is er helderheid over wat er nodig is om Housing First te kunnen organiseren als methode van aanpak. In 2025 is in alle gemeenten een start gemaakt met het uitrollen van Housing first in relatie tot Pact voor Uitstroom en Opstapregeling.
Aanpak dakloosheid
Woonzorgvisie
Samenwerking op uitstroom
Nr.
Doelstellingen (lange termijn)
Acties 2024-2025
Hangt samen met
2C
Iedere gemeente zet zich in om tijdelijke en structurele woonoplossingen te bieden, waardoor het beroep op intramurale voorzieningen afneemt en mensen sneller kunnen herstellen.
Eind 2024 maken we n.a.v. het actuele beeld concrete afspraken over wat iedere regiogemeente aan aanbod gaat realiseren.
Skaeve huse
Aanpak dakloosheid
Ontwikkelagenda inkoop
Woonzorgvisie
3
Herinrichting toegang MO om opvang te verminderen en de inzet van ondersteuning in de maatschappelijke opvang te verbinden aan het uitstroomdoel.
Mensen krijgen sneller de juiste zorg op de juiste plek, ook door de inzet in de maatschappelijke opvang als dat de eerste juiste plek is. In 2024 de te ontwikkelen nieuwe werkwijze uit gaan voeren. In 2025 door ontwikkelen en uitvoeringsafspraken aanscherpen.
Ontwikkelagenda
Rijksprogramma Grip op onbegrip
Samenwerken op uitstroom
4A
Huisuitzettingen worden voorkomen door vroegsignalering van schulden of (dreigende) overlast. Alleen huisuitzettingen als het niet anders kan, bijvoorbeeld door illegaal/crimineel gedrag of doordat andere interventies bij ernstig ontwrichtend gedrag niet werken.
Alle gemeenten hebben in 2025 goede afspraken met corporaties en bijvoorbeeld sociaal team om huisuitzettingen te voorkomen. We delen hierover regionaal kennis, wat goede afspraken zijn en hoe je dat doet.
Aanpak dakloosheid
4B
Door te investeren in het netwerk van mensen wordt dakloosheid zoveel als mogelijk voorkomen.
(Deze doelstelling hangt ook samen met Herinrichting toegang MO en Mensen met een psychische kwetsbaarheid voelen zich welkom in de wijk.)
Het netwerk wordt door toegang, lokale teams en/of zorgaanbieders en welzijnsorganisatie standaard betrokken ter preventie van dakloosheid en om zo thuis mogelijk te kunnen (blijven) wonen. In 2025 kennis delen hoe dit lokaal opgepakt wordt en geleerde lessen omzetten in actie/afspraken.
Ontwikkelagenda inkoop
Beweging van beschermd wonen naar beschermd thuis
4C
Voorkomen dat inwoners die tijdelijk opgenomen worden in een (GGZ-)instelling en/of kliniek dakloos raken na het verlaten van de instelling.
Voor mensen die een instelling, intramurale voorziening, gevangenis, etc. verlaten wordt zo tijdig mogelijk, maar in ieder geval voorafgaand aan vertrek een passende woon- of verblijfplek georganiseerd, niet zijnde maatschappelijke opvang, zodat zij niet tussen wal en schip vallen. In 2025 concreet plan uitwerken voor samenwerkingsafspraken.
Urgentieregelingen, Pact voor uitstroom
4D
Optimaliseren werking van de bemoeizorgketen.
Nieuwe regionale afspraken met de bemoeizorgketen in 2025 in aansluiting op het uitgevoerde onderzoek naar bemoeizorg.
Rijksprogramma Grip op onbegrip
Integraal zorgakkoord
Investeren in samenwerking
Een goede samenwerking tussen inwoner, het netwerk rond de inwoner, aanbieders van welzijn, zorg en ondersteuning, woningcorporaties en gemeenten is van cruciaal belang om de doelstellingen te kunnen realiseren. Aanvullend hierop bevorderen de gemeenten dat bij ontwikkeling van beleid en uitvoering gebruikgemaakt wordt van ervaringskennis (en eventueel ervaringsdeskundigheid).
Als regiogemeenten werken we vanuit verschillende regionale en lokale verbanden aan (vaak) samenhangende opgaven. We willen de beschikbare beleids- en uitvoeringscapaciteit optimaal benutten en richten onze gezamenlijke inzet daarom op die doelstellingen en acties die door samen op te trekken meer kunnen opleveren dan wanneer iedere gemeente apart aan de slag gaat. Goede gesprekken hierover in regionaal verband zijn nodig. We gaan als gemeenten echter niet alleen het gesprek met elkaar aan, maar ondernemen actie en betrekken daar ook de uitvoeringspartners bij. Die plannen kunnen zowel over gezamenlijke regionale acties als over lokale acties gaan. Denk bijvoorbeeld aan lokale prestatieafspraken met woningcorporaties om Housing First in iedere gemeente te kunnen inzetten. Daarbij kan het helpen om in breed regionaal verband op te trekken. We willen van elkaar leren en niet steeds opnieuw het wiel uitvinden door lokale kennis en ervaringen vanuit gemeenten over wat werkt te delen en uit te wisselen, zodat we de lokale uitvoeringskwaliteit regiobreed kunnen verbeteren. We zetten zo nodig extra onderzoek in.
Haalbaarheid en uitvoerbaarheid
We prioriteren acties gezamenlijk op basis van de criteria ‘haalbaarheid/uitvoerbaarheid’ en ‘impact’, zodat we, met fasering en spreiding van de acties over de vier resterende jaren van het Regionaal Beleidskader Opvang, Wonen en Herstel 2022-2027, resultaat behalen. In deze regionale paragraaf kiezen we er dan ook voor om in regionaal verband op een aantal acties per pijler in te zetten. De ontwikkelagenda van de inkoop Zo thuis mogelijk is breder. Daaraan geven de gemeenten met de zorgaanbieders invulling.
We gaan in de samenwerking onderling en met partners uit van gelijkwaardigheid en committeren ons aan een gezamenlijke inzet hierop, organiseren eigenaarschap, en stemmen regionaal af over de concrete resultaten die we willen bereiken, de concrete prestaties die we hiervoor leveren, wat dit financieel vraagt (wat lokaal en wat regionaal, bijvoorbeeld vanuit eigen lokale middelen, het Innovatiefonds Opvang Wonen Herstel, budgetten voor beschermd wonen, etc.) en hoe we monitoren. Deze inzet stemmen we steeds af met de regionale en lokale inzet vanuit onder andere de ontwikkelagenda inkoop MO BW, maatregelen om de kostenontwikkeling van maatschappelijke opvang te beïnvloeden, ontwikkeling van de woonzorgvisie etc. Voor uitvoering van activiteiten in de eigen gemeente kunnen individuele gemeenten een beroep doen op het Innovatiefonds Opvang Wonen Herstel.
Om de samenhang te bewaken maken we gebruik van de bestaande afstemmings- en besluitvormingsstructuren zoals de portefeuillehoudersoverleggen voor Sociaal Domein en Wonen, het Gemeenschappelijk Orgaan Beschermd Wonen, het ambtelijk regionaal afstemmingsoverleg Opvang Wonen Herstel, en de partneroverleggen met aanbieders en corporaties.
Bijlage 2 Relevante (beleids-)documenten en bronnen
Landelijke stukken
•Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een Thuis, Ministeries van BZK, SZW en VWS, november 2022
•Programma ‘Een Thuis voor Iedereen’, Ministerie Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, mei 2022
•‘Integraal Zorgakkoord: samen werken aan gezonde zorg’, september 2022
•Van beschermd wonen naar een beschermd thuis, Advies Commissie Toekomst Beschermd Wonen, 11 november 2015
Regionale stukken
•Regionaal kader Opvang, Wonen en Herstel 2022-2027
•Convenant Uitstroomregeling Pact regio IJmond & Zuid-Kennemerland, oktober 2021
•Vijfde meting Ambulantisering en regionalisering van MO en BW in de regio Zuid-Kennemerland, IJmond en Haarlemmermeer (rapportage 2018-2023), A. Berendsen en N. Boesveldt, UvA
•Dak boven het hoofd, grond onder de voeten. Onderzoek naar uitgaven voor de maatschappelijke opvang − IJmond, Zuid- Kennemerland en Haarlemmermeer (AEF, 2023)
•Begroting en kadernota 2025 – 2028 Gemeenschappelijk Orgaan Beschermd Wonen
•Prognoses beschermd en beschut wonen en GGZ-Wlz voor gemeenten in regio Zuid-Kennemerland/ IJmond en Haarlemmermeer (ABF Research, 2024)
•Regionale Woonzorgopgave Zuid-Kennemerland en IJmond (DSP-groep, mei 2024)
Lokale stukken
•Beleidsplan Sociaal domein gemeente Bloemendaal 2024 – 2027
•Woonvisie 2023-2026 Opgave die vraagt om lef en daadkracht gemeente Bloemendaal
Bijlage 3 Opvang, wonen en herstel in cijfers
Cijfers Regionale woonzorgopgave Zuid-Kennemerland/ IJmond
In de Regionale woonzorgopgave Zuid-Kennemerland/ IJmond zijn prognoses opgenomen over omvang van de aandachtsgroepen uit de woonzorgopgave.
NB: deze cijfers zijn een inschatting, kunnen fluctueren en verschillen van andere cijfers (o.a. door andere definities en omdat Haarlemmermeer niet is meegenomen in de woonzorgopgave).
Beschermd Wonen (Wmo)
Beschermd en beschut wonen op basis van Wmo-indicatie, aantal personen gemiddeld per maand
16Prognose beschermd en beschut wonen en GGZ/Wlz voor gemeenten in regio Zuid/Kennemerland-IJmond en Haarlemmermeer (ABF Research, 2024)
Beschermd wonen (Wlz)
Volgens registratie van het CAK wonen er in 2022 in de regio Zuid-Kennemerland/ IJmond 170 cliënten in een intramurale instelling in de sector Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) en gefinancierd vanuit de Wlz. Het huidige aanbod is ontoereikend voor de vraag in de regio: in 2022 was de omvang van deze groep 385.
Maatschappelijke opvang (MO) en dreigend dakloos, regio Zuid-Kennemerland/ IJmond
Aantal nieuwe trajecten bij de Brede Centrale Toegang (BCT) en economisch daklozen
De BCT voert de toegang tot de Maatschappelijke Opvang uit voor de regio. Hier melden alle feitelijk daklozen zich. Na onderzoek krijgt iemand toegang tot de MO (bij onvoldoende zelfredzaamheid). Als iemand voldoende zelfredzaam is (‘economisch dakloos’) dan wordt deze naar de gemeente van herkomst terug verwezen voor ondersteuning.
In 2023 meldden zich 420 nieuwe cliënten voor een traject bij de BCT (opvang in de MO).
Hiervan waren 141 personen voldoende zelfredzaam / economisch dakloos.
Van de nieuwe cliënten kwamen er 4 uit Bloemendaal.
In onderstaande tabel is de gemeente van herkomst weergegeven:
Vrouwenopvang regio Zuid-Kennemerland/IJmond
Uitstroom uit instellingen via Pact voor uitstroom regio Zuid-Kennemerland/IJmond