Aanhef
Het college besluit
1Het Afwegingskader Openbare verlichting, Sociale veiligheid en Ecologie vast te stellen.
2De uitgangspunten en scenario-systematiek (A t/m D) te hanteren bij alle nieuwe projecten,herinrichtingen en vervangingsprojecten.
3Opdracht te geven voor implementatie van het afwegingskader en het uitwerken van interne en externecommunicatie hierover.
4De raad door middel van een raadsbrief te informeren.
Voor de keuze om de openbare ruimte van Almere wel of niet te verlichten zijn afwegingen nodig gericht op het versterken van zowel de ecologische waarden als de sociale veiligheid en leefbaarheid.
Dit afwegingskader is een praktische uitwerking om vanuit het reeds vastgesteld beleid, waaronder de visie Ecologie en Nota dieren, bij ruimtelijke ontwikkelingen en herinrichtingen tot een integraal ontwerp te komen.
Hierbij worden thema’s als, ecologie, verkeersveiligheid sociale veiligheid en de aantrekkelijkheid van de stad tegen elkaar afgewogen.
Verlichting wordt binnen de gemeente Almere al jarenlang ingezet als instrument om uitvoering te geven aan diverse beleidsdoelen, zoals veiligheid, toegankelijkheid en beleving. Daarbij is het ecologische belang tot nu toe relatief onderbelicht gebleven. Dit afwegingskader zorgt ervoor dat ook ecologie voortaan volwaardig en integraal wordt meegenomen in de afwegingen rondom verlichting.
Voor inwoners betekent dit dat verlichting op essentiële plekken behouden blijft en dat goed verlichte routes actief worden gestimuleerd, bijvoorbeeld via het nachtnetwerk voor de fiets.
Daarmee draagt het kader bij aan een verhoogd gevoel van veiligheid en blijven we inwoners stimuleren om buiten actief te zijn.
Tegelijkertijd ontstaat er ruimte om ecologische waarden te beschermen en te versterken, door verlichting daar waar mogelijk en verantwoord, zorgvuldig toe te passen.
Het resultaat is een toekomstbestendige openbare ruimte waarin mens en natuur beide centraal staan.
SAMENVATTING EN LEESWIJZER
1.Aanleiding
Almere kiest ervoor lichtvervuiling aan te pakken en erkent de waarde van natuurlijke duisternis. Dit is onder andere vastgelegd in het ‘Coalitieakkoord Almere 2024-2026, Samen bouwen aan Almere’ en in de ‘Visie Ecologie 2020, Bouwen met natuur.’ Ook kiest zij voor het beschermen en versterken van het leefgebied van wilde dieren. Dit is vastgelegd in de Nota Dieren 2025.
Tegelijkertijd zijn veiligheid en mobiliteit belangrijke thema’s voor onze stad. De centrale vraag is daarom: hoe kunnen we zorgen voor voldoende veiligheid en tegelijkertijd de ecologische waarden versterken? Dit document geeft hiervoor een afwegingskader. Het geeft aan welke keuzes wij maken op het gebied van openbare verlichting (en bij andere lichtbronnen waarvan wij als gemeente eigenaar zijn) en welke uitgangspunten hieraan ten grondslag liggen. Het is een nadere uitwerking van eerder gemaakte beleidskeuzes, die houvast geeft bij het maken van keuzes in de dagelijkse praktijk.
2.Openbare verlichting, sociale veiligheid en ecologie
Openbare verlichting draagt bij aan de kwaliteit van de leefomgeving en vervult meerdere functies. Het kan zorgen voor meer verkeersveiligheid, sociale veiligheid en sfeer. Als er onvoldoende sociale controle is, kan verlichting echter ook leiden tot schijnveiligheid. Bovendien heeft kunstlicht diverse negatieve effecten: op de ecologie, de gezondheid van mensen, de duurzaamheid en de zichtbaarheid van de sterrenhemel. Het toepassen van openbare verlichting vereist daarom een bewuste keuze: waar plaatsen we verlichting en waar niet? En welke technieken passen we hierbij toe?
In dit hoofdstuk vindt u informatie over:
–de functies van openbare verlichting
–de complexe relatie tussen verlichting en (schijn)veiligheid
–de nadelen van het gebruik van kunstlicht
–de impact van licht op de ecologie en de plicht hier rekening mee te houden
3.Algemene uitgangspunten openbare verlichting
Almere hanteert zeven uitgangspunten als het gaat om openbare verlichting, sociale veiligheid en ecologie. Deze worden in dit hoofdstuk kort toegelicht. Het gaat hierbij onder andere om het belang van openbare verlichting, het maken van een bewuste afweging, het waarderen van natuurlijke duisternis en het voorkomen van schijnveiligheid.
In dit hoofdstuk vindt u:
–de 7 uitgangspunten voor openbare verlichting, sociale veiligheid en ecologie
4.Afwegingskader openbare straatverlichting
Het afwegingskader is een hulpmiddel om te bepalen of op een bepaald traject openbare verlichting passend is. Daarbij maken we onderscheid tussen gebieden met sterke ecologische waarden en overige gebieden. Uitgangspunt bij categorie 1 is ‘niet verlichten, tenzij hiervoor een dringende reden is.’ Almere kiest ervoor om bepaalde fietsroutes te verlichten en het gebruik van deze routes te stimuleren. Hierdoor groeit de sociale controle en daarmee de sociale veiligheid op deze routes. Tegelijkertijd ontstaat zo op andere routes meer ruimte voor duisternis en ecologische waarden, zonder hierbij de overige beleidsterreinen tekort te doen.
Bij gebieden zonder sterke ecologische waarden is het uitgangspunt ‘zorgvuldig verlichten, op een manier waarbij lichtvervuiling zoveel mogelijk wordt voorkomen.’
In dit hoofdstuk vindt u:
–4 scenario’s voor openbare verlichting
–2 stroomschema’s voor gebieden met sterke ecologische waarden
5.Overige lichtbronnen: huidige situatie en kansen
In de openbare ruimte zijn veel meer lichtbronnen dan alleen openbare verlichting. Op de meeste heeft de gemeente alleen indirect invloed. Er zijn echter ook lichtbronnen waarbij we als gemeente zelf eigenaar zijn.. Ook hier maken we bewuste keuzes om onnodige lichtvervuiling te voorkomen en de ecologie ruimte te geven. Zo geven we het goede voorbeeld aan ondernemers, inwoners en andere lichtbroneigenaren.
In dit hoofdstuk komen de volgende lichtbronnen aan bod:
–buitenverlichting bij onze gemeentelijke gebouwen
–verlichting van sluizen en bruggen waarvan we eigenaar zijn
6.Algemene uitgangspunten overige lichtbronnen
Almere hanteert zeven uitgangspunten als het gaat om overige lichtbronnen in de openbare ruimte, waarbij we als gemeente zelf eigenaar zijn. Deze worden in dit hoofdstuk kort toegelicht. Het gaat hierbij om het maken van een bewuste afweging in nieuwe en bestaande situaties, het toepassen van de Richtlijn Lichthinder van de NSVV, beperkte verlichting bij gemeentelijke gebouwen, de inzet van een ecoloog, het benutten van de expertise vanuit openbare verlichting en de noodzaak van bewustmaking.
In dit hoofdstuk vindt u:
–de 7 uitgangspunten voor de overige lichtbronnen
7.Communicatie
Deze notitie is een uitwerking van eerder vastgestelde beleidsdocumenten en beleidskeuzes en zal worden toegepast bij het maken van verlichtingskeuzes in nieuwe gebieden en bij herinrichting van bestaande gebieden. Communicatie, zowel intern als extern, is daarbij noodzakelijk. Per situatie zal bekeken worden welk communicatie- en/of participatietraject passend is.
In dit hoofdstuk vindt u enkele aandachtspunten voor toekomstige communicatietrajecten, o.a.:
–indeling doelgroepen interne organisatie
–kernpunten in communicatie richting inwoners en andere belanghebbenden
BIJLAGE A – SOCIALE VEILIGHEID IN ALMERE
De gemeente heeft op meerdere manieren onderzoek gedaan naar de (sociale) veiligheid in Almere en de beleving daarvan. In deze bijlage zijn enkele resultaten verzameld uit de Wijkmonitor, rapport Straatintimidatie en onderzoeksrapport sociale veiligheid voor fietsers uit 2024.
Wijkmonitor 2024 Almere
In de wijkmonitor is aan inwoners gevraagd of zij tevreden zijn met de openbare verlichting: vinden zij dat er te weinig of te veel straatverlichting is? Ook is gevraagd hoe het is met het veiligheidsgevoel: voelt men zich wel eens of zelfs vaak onveilig? Als we kijken naar het verband tussen tevredenheid met de openbare verlichting en veiligheidsgevoel dan zien we dat mensen die tevreden zijn over de straatverlichting zich naar verhouding minder vaak onveilig voelen. Echter, deze correlatie is geen causaal verband: er zijn wijken waar men vindt dat er te weinig straatverlichting is, terwijl het veiligheidsgevoel hoog is, en er zijn ook wijken waar men tevreden is over de openbare verlichting, terwijl het veiligheidsgevoel laag is.
Rapport Straatintimidatie 2024 Almere
In 2024 is een herhalingsonderzoek gedaan van het onderzoek naar straatintimidatie uit 2019. Hieruit blijkt dat veel respondenten straatverlichting belangrijk vinden voor het veiligheidsgevoel.
Daarnaast dragen goed zicht op de omgeving (86%), de aanwezigheid van camera's (74%) en de nabijheid van toezichthouders (72%) bij aan een veiliger gevoel.
Bij de vraag hoe straatintimidatie het beste aangepakt kan worden, scoort het plaatsen van betere straatverlichting relatief laag (6%). Men ziet meer heil in meer toezicht, strenger straffen, betere opvoeding en meer camera’s.
Social safety for cyclists in urban environments, A first approach framework for the city of Almere, Onderzoeksproject van Pascal Boonstra (2024)
Samenvatting (vertaald naar het Nederlands)
Almere is een middelgrote stad in het midden van Nederland. Het heeft ruim 200.000 inwoners en dat aantal groeit. De stad ligt in Zuidelijk Flevoland, een gebied dat werd gewonnen uit de voormalige Zuiderzee voor woningbouw. In 1967 is het volledige gebied drooggelegd. Experts van de ZIJP waren verantwoordelijk voor de aanleg van het gebied, en baseerden zich op het Garden City-concept van Ebenezer Howard, tot Almere in 1984 een officiële gemeente werd. Dit Garden City-concept omvat één hoofdstadsdeel omringd door verschillende stadsdelen. Als eerste ontwerp voor de infrastructuur tekenden de experts van ZIJP (ook wel de ‘founding fathers’ van Almere genoemd) een volledig gescheiden netwerk voor autoverkeer, fietsverkeer en openbaar vervoer; efficiënt én verkeersveilig.
Tegenwoordig is verkeersveiligheid nog steeds een belangrijk aandachtspunt voor de gemeente. Het scheiden van vervoerswijzen is gebruikelijk en fietsers waarderen de gescheiden routes door groene structuren om duurzaamheids- en gezondheidsredenen. Gescheiden infrastructuur voor fietsers brengt echter ook beperkingen met zich mee; omdat fietsroutes door groenstructuren door weggebruikers gevoelsmatig niet altijd als veilig worden ervaren. Fietsen in nachtelijke uren (het donker) bijvoorbeeld, met een lage fietsintensiteit en veel objecten langs de route die de zichtafstand beperken, wordt als sociaal onveilig ervaren. Er is een onderzoeksproject uitgevoerd om na te gaan hoe de sociale veiligheid door fietsers in Almere wordt ervaren en hoe dit -waar nodig- kan worden verbeterd.
De literatuur bevestigt dat 4 hoofdzaken invloed hebben op de sociale veiligheid van fietsers. Denk hierbij aan de intensiteit van het fietsverkeer (hoe druk is een bepaalde route), objecten langs de route (wordt het zicht belemmerd), voldoende straatverlichting (is de route en de omgeving zichtbaar) en negatieve verhalen (hoe denken/ praten anderen over de route en hoe staat deze ‘bekend’). Uit een ondervraging van fietsers bleek dat voldoende verlichting het belangrijkste aspect is, gevolgd door huizen langs de route, beperken van hoeken en objecten, en rechte of ‘duidelijke’ tunnels.
De gemeente zou rekening kunnen houden met sociale veiligheid door het inzetten op quick-wins. Experts en beleidsmakers geven aan dat er een gebrek is aan informatie over sociale veiligheid. Een meldingsmogelijkheid voor burgers om onveilige locaties aan te geven, bijvoorbeeld via een klein formulier op de website van de gemeente, zou beleidsmakers kunnen helpen de mogelijke plekken van sociale onveiligheid in kaart te brengen. Dit zou apart opgezet kunnen worden of in het bestaande meldsysteem van Signalen kunnen worden ingebracht. Een andere belangrijke maatregel is het vaker organiseren van onderhoud aan fietsroutes. Dit is één van de onderliggende factoren die van invloed zijn op de sociale veiligheid. Paden met een slechte kwaliteit trekken slecht gedrag aan. Fietsers gaven aan dat er speciale aandacht nodig is voor herfst- en winteromstandigheden.
Op de langere termijn zou de gemeente kunnen werken aan een beter netwerk van fietsroutes op rustige momenten door de aanleg van een nachtnetwerk voor de fiets. Een eerste tekensessie, gebaseerd op de huidige intensiteiten 's nachts en belangrijke verzorgingsgebieden in de stad, heeft geleid tot een conceptueel overzicht met enkele hoofdroutes. Speciale aandacht is nodig voor de communicatie als het om maatregelen gaat. Het informeren van het publiek over de maatregelen (politietoezicht, mogelijkheid om problemen te melden, nachtnetwerk voor de fiets) die worden genomen voor de veiligheid is van groot belang, omdat negatieve gebeurtenissen op het fietsnetwerk tot negatieve aantrekkingskracht voor het fietsgebruik kunnen leiden.
Het onderzoek leverde een eerste overzicht op over de sociale veiligheid onder fietsers in Almere. Sommige informatie (bijvoorbeeld over gerichte benaderingen voor leeftijdsgroepen) is op dit moment nog niet beschikbaar. Het is belangrijk om aanvullend onderzoek te doen naar deze groepen op de fiets en hoe zij effectief bereikt en betrokken kunnen worden, zodat Almere niet alleen objectief maar ook gevoelsmatig voor meer mensen een veilige fietsstad wordt.
BIJLAGE B – BEKNOPTE LITERATUURLIJST EFFECTEN LICHT OP NATUUR
De afgelopen jaren is er veel gepubliceerd over de effecten van licht op de natuur en op diverse diersoorten, nationaal en internationaal. Het is niet mogelijk om al deze publicaties te vermelden. Daarom is er gekozen voor de weergave van de literatuurlijst uit de publicatie ‘Omgevingsgericht Lichtontwerp, handboek voor lichtontwerp en – beleid in moderne planontwikkeling.’ Dit is een publicatie uit 2024 van Stichting OVLNL. Hoofdstuk 7 van dit boek gaat over de Effecten van licht op de natuur. De onderstaande literatuurlijst bevat alleen wetenschappelijke publicaties.
Bassi, A., O. P. Love, S. J. Cooke, T. R. Warriner, C. M. Harris, and C. L. Madliger (2021). Effects of artificial light at night on fishes: A synthesis with future research priorities. Fish and Fisheries n/a.
Bolliger, J., T. Hennet, B. Wermelinger, R. Bösch, R. Pazur, S. Blum, J. Haller, and M. K. Obrist (2020). Effects of traffic-regulated street lighting on nocturnal insect abundance and bat activity. Basic and Applied Ecology 47:44–56.
Dominoni, D M, J. K. Jensen, M. de Jong, M. E. Visser, and K. Spoelstra (2019). Artificial light at night, in interaction with spring temperature, modulates timing of reproduction in a passerine bird. Ecological Applications 30:e02062.
Donners, M., R. H. A. van Grunsven, D. Groenendijk, F. van Langevelde, J. W. Bikker, T. Longcore, and E. Veenendaal (2018). Colors of attraction: Modeling insect flight to light behavior. Journal of Experimental Zoology Part A: Ecological and Integrative Physiology 329:434–440.
van Grunsven, R. H. A., J. R. van Deijk, M. Donners, F. Berendse, M. E. Visser, E. Veenendaal, and K. Spoelstra (2020). Experimental light at night has a negative long-term impact on macro-moth populations. Current Biology 30:R694–R695.
Jägerbrand, A. K., and C. A. Bouroussis (2021). Ecological Impact of Artificial Light at Night: Effective Strategies and Measures to Deal with Protected Species and Habitats. Sustainability 13:5991.
Jägerbrand, A. K., and K. Spoelstra (2023). Effects of anthropogenic light on species and ecosystems. Science 380:1125–1130.
Knop, E., L. Zoller, R. Ryser, C. Gerpe, M. Hörler, and C. Fontaine (2017). Artificial light at night as a new threat to pollination. Nature. https://doi.org/10.1038/nature23288
Longcore, T. (2023). Effects of LED lighting on terrestrial wildlife. Los Angeles, CA: UCLA Institute of the Environment and Sustainability.
Owens, A. C. S., P. Cochard, J. Durrant, B. Farnworth, E. K. Perkin, and B. Seymoure (2020). Light pollution is a driver of insect declines. Biological Conservation:108259.
Poot, H., B. Ens, H. de Vries, M. Donners, M. Wernand, and J. Marquenie (2008). Green Light for Nocturnally Migrating Birds. Ecology and Society 13.
Rich, C., and T. Longcore (Editors) (2006). Ecological consequences of artificial night lighting. Island Press, Washington, DC.
Sanders, D., E. Frago, R. Kehoe, C. Patterson, and K. J. Gaston (2021). A meta-analysis of biological impacts of artificial light at night. Nature Ecology & Evolution:1–8.
Sordello, R., S. Busson, J. H. Cornuau, P. Deverchère, B. Faure, A. Guetté, F. Hölker, C. Kerbiriou, T. Lengagne, I. Le Viol, T. Longcore, et al. (2022). A plea for a worldwide development of dark infrastructure for biodiversity – Practical examples and ways to go forward. Landscape and Urban Planning 219:104332.
Spoelstra, K., R. H. A. van Grunsven, M. Donners, P. Gienapp, M. E. Huigens, R. Slaterus, F. Berendse, M. E. Visser, and E. Veenendaal (2015). Experimental illumination of natural habitat—an experimental set-up to assess the direct and indirect ecological consequences of artificial light of different spectral composition. Philosophical Transactions of the Royal Society of London B: Biological Sciences 370:20140129.
Spoelstra, K., R. H. A. van Grunsven, J. J. C. Ramakers, K. B. Ferguson, T. Raap, M. Donners, E. M. Veenendaal, and M. E. Visser (2017). Response of bats to light with different spectra: lightshy and agile bat presence is affected by white and green, but not red light. Proc. R. Soc. B 284:20170075.
Van Doren, B. M., D. E. Willard, M. Hennen, K. G. Horton, E. F. Stuber, D. Sheldon, A. H. Sivakumar, J. Wang, A. Farnsworth, and B. M. Winger (2021). Drivers of fatal bird collisions in an urban center. Proceedings of the National Academy of Sciences 118:e2101666118.
Vardi-Naim, H., A. Benjamin, T. Sagiv, and N. Kronfeld-Schor (2022). Fitness consequences of chronic exposure to different light pollution wavelengths in nocturnal and diurnal rodents. Scientific Reports 12:16486.
Voigt, C. C., C. Azam, J. Dekker, J. Ferguson, M. Fritze, S. Gazaryan, F. Hölker, G. Jones, N. Leader, D. Lewanzik, H. J. G. A. Limpens, et al. (2018). Guidelines for consideration of bats in lighting projects (EUROBATS guidelines nr. 8). 8.
Voigt, C. C., J. Dekker, M. Fritze, S. Gazaryan, F. Hölker, G. Jones, D. Lewanzik, H. J. G. A. Limpens, F. Mathews, J. Rydell, K. Spoelstra, and M. Zagmajster (2021). The Impact Of Light Pollution On Bats Varies According To Foraging Guild And Habitat Context. BioScience.