Aanhef
De raad van de gemeente Alkmaar;
Gelet op
Het besluit van burgemeester en wethouders van 10 maart 2026
Het advies van de commissie Ruimte 7 april 2026
Besluit
1Vaststellen van het Erfgoedbeleid 2026-2036. Erfgoed is overal en voor iedereen.
2Intrekken van het Erfgoedbeleid 2016-2026.
Inhoud
Inleiding
1Venster naar het verleden
2Erfgoed is overal om ons heen
3Erfgoed in de wet
4Archeologie. Een bodem vol verhalen
5Bouwhistorie. De onderste steen boven
6Erfgoed boven de grond. Gemaakt voor de toekomst
7Erfgoed is voor iedereen
8Financiën. Tussen beurs en behoud
Begrippenlijst
Colofon en Fotocredits
Bijlage 1 Actiepunten
Bijlage 2 Participatieplan en evaluatie
Bijlage 3 Verslag participatie erfgoedorganisaties
Bijlage 4 Verslag inwonersonderzoek
Bijlage 5 Verslag ondernemersonderzoek
Inleiding
Wat is erfgoed?
Met erfgoed of cultuurhistorie bedoelen we alles wat te maken heeft met onze geschiedenis. Maar wanneer spreken we van geschiedenis en waar begint ‘onze tijd’? Het is niet altijd even duidelijk, want erfgoed beweegt mee met alle tijden en het is overal om ons heen. Het geeft identiteit aan de omgeving waarin we wonen, we fietsen erlangs, genieten ervan en bouwen erop voort. Zo is onze geschiedenis altijd verweven met vandaag.
Met het begrip erfgoed, cultureel erfgoed of cultuurhistorie omschrijven we het geheel van historische landschappelijke, stedenbouwkundige en architectonische structuren en bouwwerken die zijn aangebracht door de mens, inclusief de archeologische resten in de bodem. Met de daarbij horende infrastructuur zoals waterlopen, sloten, wegen en de bebouwde omgeving.
Cultuurhistorie is aanwezig in individuele elementen, zoals de West-Friese Omringdijk en het raadhuis in Grootschermer. Archeologie vormt daarbij vaak de oudste en vaak onzichtbare laag. Maar cultuurhistorie zit ook in een samenhangende structuur zoals de droogmakerij De Schermer met molens, ringsloten en stolpen. De waarde herkennen we vooral aan de authenticiteit, de herkenbaarheid en de samenhang tussen de boven- en ondergrond en met de omgeving. Want waaróm, door wie en hoe is de omringdijk aangelegd, het raadhuis gebouwd en het Schermeer drooggelegd? Zo komen we bij de verhalen achter de zichtbare wereld. Want ook de niet tastbare, immateriële kant van ons verleden, zoals tradities, feesten en herdenkingen, ambachten en uitvindingen, valt onder de noemer erfgoed.
Wat gaan we komende jaren doen?
Deze beleidsnota is een actualisatie van het Erfgoedbeleid 2016-2026. Het roer wordt niet omgegooid, wel wordt op een aantal punten de koers bijgesteld. Ten eerste om te voldoen aan nieuwe wet- en regelgeving. Maar ook om te beantwoorden aan wat inwoners, ondernemers en erfgoedinstanties tegenwoordig belangrijk vinden. Daarnaast wordt integraal gewerkt aan andere doelen waar de gemeente voor staat, zoals het groenbeleid, klimaatbestendigheid en biodiversiteit.
Inwoners geven aan dat de historische omgeving bijdraagt aan hun woonplezier. En dat zij het belangrijk vinden om het erfgoed te behouden, door te geven en ervan te kunnen leren en genieten. Ondernemers laten weten dat het historische karakter van de gemeente in hun voordeel werkt, omdat het bezoekers aantrekt. Erfgoedinstanties vragen aandacht voor gebouwgebonden kunst. Ook willen zij meer en beter omgevingsgericht beschermen, zoals de molenbiotoop en landschappelijke zichtlijnen.
Zichtbaarheid en beleving versterken
Daarom blijven we ons erfgoed zo goed mogelijk behouden. En blijven we de zichtbaarheid en de beleving versterken waar dat kan. Bij archeologie doen we dat met publieksactiviteiten tijdens onderzoek, digitale ontsluiting van vondsten en verhalen in de openbare ruimte. We doen onderzoek met nieuwe technieken en leren zo elke dag bij over onze geschiedenis. Ook in de ondergrond passen we wanneer mogelijk moderne, bij voorkeur niet destructieve onderzoeksmethoden toe. Voor het gebouwde erfgoed inventariseren we nog onderbelicht erfgoed, zoals post 65 architectuur. Al deze kennis blijven we benutten voor wetenschappelijke doeleinden. En al die vondsten en nieuwe inzichten maken we ook nu voor iedereen toegankelijk. We gebruiken daarvoor verbeterde en nieuwe digitale mogelijkheden, waaronder een professioneel collectiebeheersysteem, om de erfenis uit het verleden goed door te kunnen geven aan de volgende generaties.
Duurzaam erfgoed
Net als onze voorgangers zijn ook wij passanten in de oeroude landschappen, de eeuwenoude dorpen, de binnenstad, de parken en de eeuwenoude gebouwen. Vanuit dat oogpunt gaan erfgoed en duurzaamheid als vanzelfsprekend samen. Er wordt actief ingespeeld op nieuwe regelgeving en landelijke opgaven zoals een verplicht energielabel voor monumenten en de energietransitie. Dit geldt ook voor het vastgoed in gemeentelijk bezit. Daarnaast gaan we bewust om met het versterken van biodiversiteit in gebouwen en op historische boerenerven.
Deur naar de toekomst
Om de identiteit van Alkmaar te behouden, zien we onze historie als een waardevolle bron voor vernieuwing en ontwikkeling. Het biedt kansen voor het versterken van de belevingswaarde van de lokale historie. Daarom wordt het cultureel erfgoed meegewogen bij herinrichting van de openbare ruimte en bij grootschalige ontwikkelingen. Op die manier is ons erfgoed niet alleen een venster naar het verleden maar ook een deur naar de toekomst.
Leeswijzer
Het eerste hoofdstuk beschrijft in het kort de historie van de gemeente Alkmaar. In de volgende hoofdstukken zijn de doelen en hoe we die willen bereiken beschreven per specialisme: Archeologie, Bouwhistorie en Landschap & Monumenten. Elk onderdeel kijkt vanuit een eigen invalshoek naar de doelen. Hierdoor komen deze met de bijhorende actiepunten terug in de verschillende hoofdstukken. Een volledig overzicht van de actiepunten voor de komende jaren is opgenomen in de bijlagen. Hoofdstuk 8 gaat in op hoe erfgoed wordt ervaren door inwoners, ondernemers en erfgoedinstanties en wat zij belangrijk vinden. Afsluitend is een lijst opgenomen met de meest voorkomende termen uit het vakgebied en een overzicht van de herkomst van het beeldmateriaal.
Bijlage 1 - Actiepunten
De actiepunten zijn in het algemeen beschreven in het beleidsdocument. De daadwerkelijke actiepunten voor de komende periode zijn per hoofdstuk opgesomd in dit overzicht.
Onderstreepte actiepunten worden onderschreven of zijn aangedragen door erfgoedinstanties, als inspraak op de actualisatie van het erfgoedbeleid. Sommige punten komen terug in meerdere hoofdstukken, maar vanuit een andere invalshoek. De actiepunten komen voort uit de hoofdstukken 2 tot en met 6 en uit hoofdstuk 8.
Hoofdstuk 2 Erfgoed is overal om ons heen
•We behouden het erfgoed en bewaken de kwaliteit van de leefomgeving met het oog op een gunstig woon- en vestigingsklimaat, aantrekkingskracht voor bezoekers en het behoud van de karakteristiek en identiteit van de gemeente.
•We borgen erfgoed als integraal onderdeel bij ruimtelijke ontwikkeling
•We maken een gebiedsbiografie (historische levensloop) van het gehele grondgebied.
•We zetten nieuwe maatregelen in vanwege klimaatverandering en voor verduurzaming met behoud van cultuurhistorische waarden
•We leveren met het gebouwd en landschappelijk erfgoed een bijdrage aan duurzame instandhouding van de biodiversiteit zoals de grutto, kerkuil, boerenzwaluw, vleermuis
•We stimuleren met subsidie de mix van culturele activiteiten en uitingen met een erfgoedelement.
•We inventariseren en digitaliseren, om erfgoed vast te leggen voor de toekomst en maken de kennis laagdrempelig raadpleegbaar op verschillende manieren. Zowel voor het tastbare als het immateriële erfgoed.
•We stimuleren maatschappelijke betrokkenheid en samenwerking door kennis te delen, inwoners en ondernemers te betrekken. Zo verbreden we het draagvlak.
•We borgen het luiden van losstaande klokken en losstaande carillons in de Verordening Fysieke Leefomgeving. Aansluitend bij bestaande regels voor het luiden van kerkklokken als religieuze uiting en het automatisch laten afspelen of live bespelen van carillons.
Hoofdstuk 3 Erfgoed in de wet
•We anticiperen op een eventuele inwerkingtreding van de Wet kwaliteitsborging voor monumenten
•We anticiperen op eventuele veranderingen in wetgeving voor monumenten en verduurzaming (zoals verplichte energielabels, aardgasvrij en energietransitie)
•We harmoniseren de onderverdeling in categorieën (categorie 1 t/m 3) van gemeentelijke monumenten in de voormalige gemeente Graft-De Rijp voor de transitie naar het Omgevingsplan.
•We maken de omgevingsplanteksten uniform
•We bereiden het opnemen van bouwhistorie in het Omgevingsplan voor
•We bereiden het opnemen van stolpboerderijen met een hoge cultuurhistorische waarde in het Omgevingsplan voor
•We onderzoeken de mogelijkheden voor een passende bescherming, waaronder het aanwijzen van monumenten en stolpboerderijen met een hoge cultuurhistorische waarde
•We onderzoeken de mogelijkheid voor het implementeren van de stolpenrichtlijnen van de provincie Noord-Holland
•We onderzoeken de mogelijkheden voor planologische verruiming voor het splitsen van stolpen en bijgebouwen
•We actualiseren het Ervenhandboek voor de inrichting van (historische) agrarische erven
•We wijzen aan, en evalueren de regelgeving voor beeldbepalende panden en dubbelbestemming cultuurhistorie. We actualiseren en passen de regelgeving aan, indien dit nodig is.
We onderzoeken daarbij de haalbaarheid van een sloopvergunningstelsel
•We zorgen dat de subsidieregeling voor onderhoud aan monumenten en beeldbepalende panden blijft aansluiten bij de praktijk
•We voldoen aan de wettelijke zorgplicht voor het behoud van cultureel erfgoed, zoals staat in artikel 5.130 Besluit kwaliteit leefomgeving
•We zoeken van een passende beschermingsvorm voor te behouden erfgoed
•We inventariseren en analyseren van de aanwezige en te verwachten cultureel erfgoed zoals staat in artikel 5.130 Besluit kwaliteit Leefomgeving (Bkl) met een gebiedsbiografie
•We onderzoeken de mogelijkheden tot het beschermen en versterken van de omgeving van cultureel erfgoed met het oog op het functioneren, de belevingswaarde en de presentatiewaarde in de omgeving
•We voorkomen binnen de mogelijkheden van de wettelijke kaders dat activiteiten in de omgeving van (rijks)monumenten het monument ontsieren of beschadigen. (Volgens art 5.130 Besluit kwaliteit leefomgeving)
•We onderzoeken hoe en hoever de invloedssfeer van monumenten kan worden bepaald, zoals zichtlijnen, belevingswaarde en molenbiotoop. Met het oog op het beschermen, verbeteren en functioneren van het erfgoed
•We dragen zorg voor de bescherming van de molenbiotoop van alle molens op een eenduidige wijze
•We onderzoeken de mogelijkheid om welstand- en gebruiksregels op te nemen voor omgevingsplanactiviteiten in de nabijheid van monumenten
•We merken bij monumenten in het omgevingsplan het gehele kadastrale perceel aan als beschermd (in plaats van alleen het hoofdgebouw)
Hoofdstuk 4 Archeologie. Een bodem vol verhalen
•We beschermen archeologische waarden, in situ of ex situ, op basis van een zorgvuldige en proportionele belangenafweging volgens de wettelijke kaders
•We houden de archeologische verwachtingskaart actueel. We wijzen archeologische aandachtsgebieden aan en verwerken de verwachtingskaart in het omgevingsplan
•We verwerken de archeologische verwachtingskaart in het omgevingsplan
•We stellen een integrale onderzoeksagenda op met een publieksagenda in samenhang met bouwhistorie en de landelijke agenda’s
•We behouden en behalen de juiste certificering om professionele normen te garanderen
•We verkennen een proportionele voorziening voor situaties met onevenredige archeologiekosten; nadere uitwerking en besluitvorming volgen separaat.
•We doen actief archeologisch onderzoek bij bodemverstoringen als gevolg van de energietransitie, met name bij vloerisolatie, warmtenet en energietracés
•We spelen in op verandering van bodemgesteldheid door klimaatadaptatie
•We hanteren de principes van water- en bodem sturende ontwikkeling
•We adviseren pro-actief aan de hand van de archeologische verwachtingskaart
•We borgen duurzaam vondsten en opgravingen door digitalisatie en registratie. En we implementeren hiervoor een nieuw collectiebeheersysteem
•We zetten moderne onderzoekstechnieken in om impact van de bodem te minimaliseren
•We brengen kennis samen uit archeologisch, bouwhistorisch, historisch, landschappelijk en geologisch onderzoek
•We gebruiken digitale middelen om opgravingen, vondsten en onderzoek zichtbaar en publiekelijk beschikbaar te maken
•We doen aan actieve publieksvoorlichting en educatie via onder meer publieksactiviteiten tijdens opgravingen, educatieve programma’s voor scholen, publicaties, lezingen, rondleidingen en tentoonstellingen
•We werken samen met vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg
Hoofdstuk 5 Bouwhistorie. De onderste steen boven
•We verankeren bouwhistorie in het Omgevingsplan, zodat bouwhistorische waarden standaard worden meegewogen bij planvorming, vergunningen en initiatieven in de fysieke leefomgeving
•We werken volgens de landelijke richtlijnen voor het uitvoeren en beoordelen van bouwhistorisch onderzoek, zodat initiatiefnemers, eigenaren en adviesorganen helderheid hebben over de verwachtingen, diepgang en kwaliteitscriteria
•We verkennen of een bouwhistorische onderlegger (zoals een bouwhistorische waardekaart) kan worden ontwikkeld voor gebieden met veel cultuurhistorische samenhang of transformatieopgaven. Op deze wijze is snel en eenvoudig inzichtelijk of er bij ontwikkelingen rekening gehouden moet worden met bouwhistorische waarden
•We zorgen voor actuele kennis binnen de gemeentelijke organisatie, zodat bouwhistorie effectief kan worden meegenomen in ruimtelijke afwegingen, vooroverleg en vergunningverlening, advisering en vergunningverlening
•We stellen een bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart op, die inzicht geeft in waardevolle structuren en (potentieel aanwezige) erfgoedwaarden
•We stellen een onderzoeksagenda op en vervolgens het uitvoeren van onderzoek ten behoeve van deze agenda, om lacunes in kennis gericht aan te vullen
•We onderzoeken hoe bouwhistorische informatie het beste toegankelijk en toepasbaar kan worden gemaakt, onder andere via bestaande databanken, waardekaarten, onderzoeksrapporten en moderne, digitale technieken
•We zetten bouwhistorisch onderzoek in om leemtes in lokale, regionale en nationale kennis aan te vullen, zodat het gebouwde erfgoed, het verhaal en de identiteit van de gemeente behouden en liefst versterkt worden
•We stimuleren het laten uitvoeren van bouwhistorisch onderzoek zodat het inspiratie en kansen biedt bij planvorming en ontwerp. Zo dragen nieuwe ontwikkelingen positief bij aan de identiteit en gelaagdheid van de gemeente
•We stimuleren dat bouwhistorische kennis wordt gedeeld met eigenaren, ontwerpers, ontwikkelaars en inwoners om bewustwording, zorgvuldigheid en draagvlak te vergroten
•We doen bouwhistorisch onderzoek met waardestelling, als basis voor vergunningverlening van (potentieel) erfgoed
•We documenteren bouwhistorische waarden bij bouwactiviteiten, indien verlies van deze waarden na zorgvuldige afweging niet zijn te voorkomen
•We voeren onderzoek uit van monumentaal vastgoed in gemeente bezit, zodat de gemeente haar voorbeeldrol kan vervullen
•We schrijven bouwhistorisch onderzoek voor bij ingrijpende omgevingsplanactiviteiten
•We stellen subsidie beschikbaar voor bouwhistorisch onderzoek bij restauratie, renovatie en sloop van waardevol erfgoed
•We communiceren actief bouwhistorische vondsten en verhalen
•We stellen een integrale onderzoeksagenda op, inclusief een publieksagenda en in afstemming met archeologie en landelijke agenda’s
•We onderzoeken en beoordelen volgens de landelijke ERM-richtlijnen
•We dragen bij aan landelijke activiteiten en kennnisontwikkeling van gemeentelijke bouwhistorici
•We stellen bouwhistorische documentatie verplicht bij de sloop van waardevol erfgoed, waaronder stolpboerderijen
•We zetten digitale middelen in om vondsten en onderzoeken zichtbaar en toegankelijk te maken
•We gebruiken moderne onderzoekstechnieken om impact van het fysieke onderzoek te minimaliseren
•We werken samen met interne en externe specialisten, zoals archeologen, historisch geografen, kleur- en materiaalspecialisten en dendrochronologen
•We ontsluiten bouwhistorische informatie en de verwachtingskaart via GIS-kaartlagen
•We laten bouwhistorisch onderzoek publiceren in de Europese database DANS
•We registreren vondsten in het gemeentelijke collectiebeheersysteem, zodat kennis duurzaam bewaard blijft
Hoofdstuk 6 Erfgoed boven de grond. Gemaakt voor de toekomst
•We zetten in op het behoud of versterken van collectieve samenhang in historische beeldkwaliteit en ensembles bij ruimtelijke ontwikkelingen
•We maken het aanvragen van de monumentenstatus beter toegankelijk
•We zetten in op het weerbaar maken van erfgoed, met het oog op klimaatverandering, (oorlogs)dreiging, verzakkingen en ontsiering
•We inventariseren en waarderen onderbelicht en bijzonder erfgoed, waaronder (cultuur)landschappelijk, naoorlogse periode, post65 en sociale woningbouw (volkshuisvesting 1890-1990), en bepalen de beste vorm van bescherming
•We stellen een gebiedsbiografie op voor het hele gemeentelijk grondgebied. Onder meer voor het in kaart brengen van cultuurhistorische waarden, vooruitlopend op nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen
•We adviseren en beoordelen bouwplannen volgens de landelijke richtlijnen van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM)
•We gebruiken digitale middelen om cultureel erfgoed veilig te stellen.
•We geven aandacht aan behoud van gebouwgebonden kunst. We inventariseren gebouwgebonden kunst in bezit van de gemeente en behouden deze op de oorspronkelijke locatie. Als dat niet kan, wordt er pro-actief bemiddeld voor een nieuwe locatie die passend is bij het onderwerp van het kunstwerk. We doen dit samen met de gemeentelijke vakgroepen Cultuur en Vastgoed
•We zetten moderne onderzoekstechnieken in voor technisch onderzoek en inspecties. We verkorten hiermee de onderzoeksperiode in het voordeel van de monumenteneigenaar
•We zijn onderdeel van kennisnetwerken op landelijk en regionaal niveau zoals Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM) en Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland
•We onderzoeken hoe we reconstructie van historische (winkel)puien kunnen stimuleren.
In 2026 en 2027 biedt de gemeente een subsidie voor gevelrenovatie van bedrijven in het kernwinkelgebied in de binnenstad.
•We inventariseren en waarderen historische stolpboerderijen volgens Noord-Hollandse waarderingskaart voor stolpboerderijen.
•We onderzoeken hoe historische stolpen die niet zijn beschermd als monument voor de lange termijn behouden kunnen blijven.
•We adviseren eigenaren van stolpen over de technische nadelen van overisolatie
•We wijzen gemeentelijke monumenten aan, waaronder historische stolpen in de voormalige gemeente Schermer.
•We maken bewuste keuzes bij herinrichting van historisch groen. En benutten kansen op het versterken van de beleving ervan, met bijvoorbeeld routes, verhalen en kennisdeling.
•We gebruiken digitale middelen om cultureel erfgoed veilig te stellen. En zichtbaar en beschikbaar te maken voor publiek.
•We blijven toezicht houden bij monumenten en handhaven indien nodig
•We ondersteunen eigenaren bij onderhoud, restauratie, verbouw en herbestemming met integraal vooroverleg en advies via de intaketafel.
•We stimuleren passende herbestemming en houden rekening met het aanpassingsvermogen van historische gebouwen en structuren. Bij de herbestemming van religieus erfgoed werken we volgens de Kerkenvisie. We zetten in op behoud van niet-beschermde en beschermde cultuurhistorisch waardevolle kerkinterieurs waar dat mogelijk is.
•We ondersteunen monumenteigenaren met subsidie en maatwerkadvies bij verduurzamen
•We stimuleren herstel van historische (winkel)puien, onder meer door een tijdelijke subsidieregeling gevelrenovatie in 2026–2027.
•We stimuleren circulair bouwen door goed onderhoud, repareren, reconstrueren en herbestemmen. Dit verlengt de levensduur van het gebouwd erfgoed en beperkt en minimaliseert de vraag naar nieuwe grondstoffen en reduceert afval.
•We stimuleren monumentvriendelijke producten, zoals achterzetramen, speciaal dun isolatieglas en bio-based isolatie.
•We dragen bij aan de gemeentelijke doelstellingen zoals de Agenda Duurzaam Alkmaar en de Omgevingsvisie 2040.
Hoofdstuk 7 Erfgoed is voor iedereen
•We promoten het erfgoed via de gemeentelijke erfgoed-communicatiekanalen. En we zetten in op het beter bereiken van een jongere doelgroep (momenteel vooral 50-plus)
•We betrekken jongeren actief, onder meer in samenwerking met Hogeschool Inholland, door praktijkstages en met plaats voor werkstudenten
•We organiseren Open Monumentendag inclusief, voor iedereen
•We blijven de subsidieregelingen onder de aandacht brengen
•We promoten het kosteloos gebruik van de Erfgoedagenda
•We zetten erfgoed in als participatiethema bij ruimtelijke ontwikkelingen
•We zoeken samenwerking op met organisaties in buurgemeenten omdat de geschiedeins niet ophoudt bij de gemeentegrens
•We spelen in op de uitkomsten van onderzoeken over de rol van erfgoed onder inwoners en ondernemers uit 2025
•We onderzoeken de mogelijkheid voor een algemene website over de historie van de gemeente Alkmaar, samen met het Regionaal Archief Alkmaar, Het Museum in ’t Houten Huis en Stedelijk Museum Alkmaar. Onder meer volgens de uitkomsten van een inwonersonderzoek in 2025
•We voeren het erfgoedbeleid uit volgens de strategie van Hart van Noord-Holland: Authentiek, Aantrekkelijk en Ambitieus.
Bijlage 2 - Participatieplan en evaluatie
Wat is het participatiedoel
Het doel van participatie op het erfgoedbeleid is om aan te sluiten bij de hedendaagse praktijk van trends, wet- en regelgeving en de actuele opgaven in het land en in de gemeente. Ook is het doel om aan te sluiten bij de huidige inzichten en wensen vanuit de maatschappij.
Onderaan dit plan is een evaluatie opgenomen van het participatieproces.
De beleidsdoelen blijven op hoofdlijn hetzelfde met nieuwe accenten. Onderwerpen die niet meer van toepassing zijn worden geschrapt en nieuwe worden toegevoegd. De bestaande opzet in de werkvelden archeologie, bouwhistorie en monumenten & landschap blijft hetzelfde. Daarnaast is de actualisatie vooral een verduidelijking in een beter toegankelijk en raadpleegbaar document.
Erfgoed is overal en voor iedereen. Het speelt een belangrijke rol voor de identiteit van de gemeente Alkmaar. We weten dat het een rol speelt in de samenleving, maar welke precies? Waar liggen op dit moment de aandachtspunten van trends en opgaven? Waar kunnen we deze verbinden met andere gemeentelijke beleidsvelden? Voor welke punten vragen erfgoedpartners aandacht? En welke rol heeft erfgoed voor inwoners en ondernemers? Om dit te onderzoeken wordt de participatie ingericht op deze vier invalshoeken:
•Koppeling met andere beleidsvelden
•Erfgoedbelang
•Wonen
•Ondernemen
Wie zijn de gesprekspartners?
Voor integraal beleid stemmen we af binnen de gemeentelijke organisatie met deze beleidsvelden:
•Bodem en Ondergrond
•Cultuur
•Duurzaamheid
•Economische zaken
•Ruimtelijke Ontwikkeling
•Ruimtelijke Plannen
•Ruimtelijke vormgeving
•Toerisme
•Vastgoed
•Wonen
Voor het borgen van erfgoedbelangen houden we ruggespraak met relevante vrijwillige en professionele organisaties, die zich inzetten voor en bezighouden met het erfgoed binnen onze gemeente. Omdat het gaat om een bijstelling van bestaand beleid beperken we ons tot deze hoofdspelers:
•Boerderijenstichting Noord-Holland
•Cuypersgenootschap
•Schermer Molens Stichting
•Heemschut
•Historische Vereniging Alkmaar
•Historische Vereniging Koedijk
•Historische Vereniging Oudorp
•Molenstichting Alkmaar
•Oudheidkundige Vereniging Het Schermereiland
•Schermer Molens Stichting
Om te weten hoe erfgoed wordt beleefd in de maatschappij stellen we vragen aan inwoners.
Deze stellen we op samen met de erfgoedpartners Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis. Door bundeling van deze expertises kunnen gerichte vragen worden gesteld waarmee ieder eigen keuzes kan maken in de toekomst.
Om inzicht te krijgen in de praktijk van het economisch effect van erfgoed, vragen we hiernaar bij ondernemers.
Wat is de werkwijze?
Alle partijen worden actief benaderd. Na afloop wordt het participatieproces geëvalueerd met de participanten.
Vanuit de beleidsvelden en erfgoedorganisaties kan worden gereageerd op een concept met de hoofdlijnen dat puntsgewijs is opgesteld. Daarin is bestaand beleid aangevuld met voorgestelde onderwerpen. Deze worden per email voorgelegd en behandeld per individuele partij. Er wordt gevraagd om een schriftelijke reactie. Als alternatief wordt een gesprek aangeboden. De afstemming met de gemeentelijke beleidsvelden wordt rechtstreeks verwerkt in het document.
De aangedragen punten van de erfgoedorganisaties wordt bijgehouden in een schema dat aan allen wordt voorgelegd voor een reactie. Deze reacties worden in de beleidsnota herkenbaar weergegeven in een overzicht van actiepunten.
Inwoners kunnen hun mening geven via een uitgebreide online vragenlijst op de website van de gemeente. Deze wordt actief onder de aandacht gebracht via pers, online kanalen en tijden Open Monumentendag. Een samenvatting van de reacties wordt gepubliceerd op dezelfde webpagina, de Stadskrant en op de online kanalen Erfgoedalkmaar.
Ondernemers krijgen een korte online vragenlijst voorgelegd. Deze wordt verspreid via de online netwerkkanalen voor ondernemers.
Wat is de planning?
•Q2 2025 De beleidsvelden en erfgoedpartijen worden geïnformeerd over de planning en werkwijze. Zij ontvangen een concept op hoofdlijnen met een redelijke reactietermijn.
Een conceptvragenlijst voor inwoners wordt besproken met de drie erfgoedpartners en voltooid.
•Begin Q3 2025 De reacties vanuit de beleidsvelden worden intern afgestemd.
Voor de erfgoedorganisaties wordt een tussentijds verslag van alle reacties voorgelegd.
De reacties worden verwerkt in een definitief verslag dat met hen wordt gedeeld.
•Medio Q3 2025 Voor inwoners komt een vragenlijst online van medio augustus tot en met oktober. Na afloop wordt een verslag online gepubliceerd en in de pers gedeeld.
•Begin Q4 2025 Voor ondernemers komt een vragenlijst online (oktober). Een verslag hiervan wordt gedeeld via online kanalen waarmee de vragenlijst is verspreid.
Q4 2025-begin Q1 2026 Verwerking van de uitkomsten in een uitgeschreven beleidsdocument. De verslagen van de participaties worden toegevoegd.
•Q1 2026 Bestuurlijke besluitvorming.
Evaluatie van het participatieproces
Hieronder volgt een terugblik op het verloop van het proces per doelgroep.
Gemeentelijke beleidsvelden
Vanuit de gemeentelijke beleidsvelden is een integrale afstemming als waardvol ervaren. Het uitwisselen van koppelkansen heeft bruikbare resultaten opgeleverd en deze zijn opgenomen in het beleid voor de komende jaren.
Erfgoedorganisaties
De participatie met de erfgoedinstanties verliep via email. Dit is grotendeels goed verlopen. Van enkele partijen is geen reactie ontvangen. Anderen bleken de email niet te hebben gezien. Bij deze partijen is actief contact gezocht, rechtstreeks èn via partijen waar al contact mee liep. Daarnaast hebben sommige erfgoedorganisaties onderling inhoudelijk afgestemd. Bij enkele reacties is aangeboden om mondeling toe te lichten, maar dit bleek verder niet nodig. Het voorleggen van een concept was voor beide kanten praktisch. De schriftelijke reacties konden overzichtelijk worden verwerkt in een schema, met een toelichting waarom punten zouden worden overgenomen en waarom niet. Vanuit dit schema zijn de uitkomsten herleidbaar verwerkt in de actiepunten die voortkomen uit het beleidsdocument.
Inwoners
Inwoners kregen een lijst met 20 vragen voorgelegd. Ondanks het hoog aantal vragen zijn hierop 720 reacties ontvangen. Een hoog aantal voor een gemeentelijke peiling. Met deze groep kon niet gestructureerd worden geëvalueerd. Het hoge aantal reacties laat zien dat inwoners het belangrijk vinden om hun mening te geven over erfgoed. Veruit de meeste reacties waren positief, een klein deel voelde geen betrokkenheid, maar vulde wel de vragen in. Bij de meerkeuze vragen was een vrije toelichting mogelijk. Hier is veel gebruik van gemaakt wat interessante inkijkjes opleverde en soms verrassende persoonlijke uitspraken. Bij de laatste vragen (over website historie) haakten een deel van de respondenten af. Toch nog 642 mensen namen de moeite om alle vragen in te vullen. De reacties zijn waardevol voor meerdere beleidsvelden binnen de gemeente, Hart van Noord-Holland en voor de medeopstellers Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis. Ook de vrijwillige erfgoedpartijen kunnen er hun voordeel mee doen.
Ondernemers
Ondernemers kregen een korte online vragenlijst, die snel en eenvoudig kon worden ingevuld. Deze werd rechtstreeks toegestuurd via een netwerkapp en netwerknieuwsbrief waar vele ondernemers gebruik van maken. Daarnaast is een oproep geplaatst in de Stadskrant. Met deze groep kon niet gestructureerd worden geëvalueerd.
De vragen waren specifiek gericht op het effect van een erfgoedrijke omgeving op hun bedrijf. Omdat er weinig reacties binnenkwamen is de oproep nogmaals uitgezet. Uiteindelijk zijn er maar 37 vragenlijsten ingevuld waardoor de uitkomsten geen representatief beeld geven. Evengoed geeft het inzicht in de rol die erfgoed speelt voor ondernemers.
Bijlage 3 - Verslag van participatie door erfgoedinstanties
De actualisatie van het erfgoedbeleid is in concept voorgelegd aan erfgoedorganisaties die actief zijn in de gemeente Alkmaar. In bijna alle gevallen gaat het om vrijwilligersorganisaties. Omdat het een bijstelling van bestaand beleid zou zijn, zijn alleen de zogenaamde hoofdspelers uitgenodigd om mee te denken en in te spreken. De aangedragen punten laten een grote en inhoudelijk sterke betrokkenheid zien van de erfgoedorganisaties.
De nadruk ligt duidelijk op bescherming van gebouwd erfgoed en aandacht voor het cultuurlandschap en de omgeving van erfgoed. Daarna volgen duurzaamheid, de effecten van klimaatverandering en weerbaarheid tegen bedreigingen en tot slot maatschappelijke betrokkenheid.
Voor de actualisatie van het erfgoedbeleid is inspraak ontvangen vanuit
•Boerderijenstichting Noord-Holland
•Cuypersgenootschap
•Groentjes agrarisch advies
•Heemschut
•Historische Vereniging Alkmaar
•Molenstichting Alkmaar en omstreken
•Oudheidkundige Vereniging Het Schermereiland
•Schermer Molens Stichting
Wat nemen we over?
Ruim twee derde van de voorstellen is overgenomen. Deze zijn grotendeels verwerkt in het beleid en ze zijn herkenbaar gemaakt in een overzicht met actiepunten, te vinden in de bijlagen. Daar zijn ze gesorteerd per hoofdstuk. De actiepunten die zijn onderstreept komen voort uit de inspraak.
De onderwerpen die het vaakst zijn aangedragen betreffen hoofdstuk 6, Erfgoed boven de grond:
•Betere bescherming van stolpboerderijen
•Betere bescherming van beeldbepalende panden met een sloopvergunningstelsel
•Bescherming van Post65 objecten
•Aandacht voor gebouwgebonden kunst
•Aandacht voor de omgeving van erfgoed (zoals molenbiotoop, zichtlijnen, omgeving van molens)
•Beschermen van kerkinterieurs bij herbestemming
•Aanwijzen van meer gemeentelijke monumenten, met name in de voormalige gemeente Schermer
•Aandacht voor bedreigingen door bijvoorbeeld bodemverzakking of ontsiering
Wat nemen we niet over?
Sommige punten zijn niet overgenomen, bijvoorbeeld omdat deze vallen buiten het beleidskader voor erfgoed, zoals de Welstandsnota of het Omgevingsplan. Of omdat deze vallen buiten de taken van de gemeente. Sommige suggesties beperken te sterk de beleidsruimte. Zo is de ‘harde’ wens om te beschermen overgenomen als onderzoek naar de mogelijkheden om te beschermen. Andere punten beperkten de mogelijkheid tot inspelen op actualiteiten, zoals het voorstel voor een prioritering voor de komende tien jaar. Een prioritering wordt wel gemaakt in jaarplannen voor erfgoed, in afstemming met betrokken ambtelijke werkvelden. Daarnaast was een groot aantal reacties al op een andere plek of onder een andere noemer in het conceptbeleid opgenomen. Deze zijn alsnog genoteerd in het overzicht van actiepunten.
Bijlage 4 - Verslag participatie met inwoners
Verslag van de 720 ingevulde vragenlijsten
Historie leeft onder inwoners van de gemeente Alkmaar. Dat blijkt uit de peiling ‘Historie is overal om ons heen’ die dit najaar werd gehouden. Meer dan zevenhonderd inwoners vulden de vragenlijst in. Een verrassend hoog aantal in vergelijking met andere peilingen die de gemeente hield. Deelnemers zien de historie in stad en dorpen niet als iets van vroeger. Maar als iets dat kleur geeft aan het dagelijks leven. Of zoals iemand het omschreef: “Het verleden is niet voorbij, het ademt mee met vandaag.” Opvallend is het verschil in beleving onder ouderen en jongeren.
De uitkomsten zijn meegenomen in de actualisatie van het erfgoedbeleid. Ook Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis in De Rijp kunnen de resultaten goed gebruiken. Zij stelden samen met de gemeente de vragenlijst op.
Van half augustus tot 1 november 2025 konden inwoners van de gemeente Alkmaar de vragenlijst invullen. De resultaten laten zien dat erfgoed voor veel mensen meer is dan een verzameling oude stenen of voorwerpen. Het is iets dat raakt aan identiteit, woonplezier en trots. In de woorden van een deelnemer: “Als je weet wat er vóór jou is gebeurd, voel je je meer thuis in waar je nu bent.”
Er is grote waardering voor het bestaande erfgoed. Inwoners willen dat er goed voor het erfgoed wordt gezorgd en zien dat als een gezamenlijke taak. Ze vragen om meer mogelijkheden om verhalen, foto’s en vondsten te delen. En ze vinden het belangrijk dat erfgoed ook digitaal beter zichtbaar wordt.
Het idee voor een nieuwe website over de geschiedenis van Alkmaar wordt breed gesteund. Veel mensen willen daar niet alleen informatie vinden. Ze willen ook zelf bijdragen met verhalen uit hun buurt.
De antwoorden helpen gemeente en erfgoedpartners om keuzes te maken voor het bewaren, delen en doorgeven van de geschiedenis. Ze bevestigen dat gemeente en erfgoedpartners al goed op weg zijn en geven mede richting aan toekomstige keuzes.
Belangrijk voor woonplezier
Meer dan driekwart van de deelnemers noemt de historie van hun omgeving belangrijk tot zeer belangrijk voor hun woonplezier. Vooral inwoners van de binnenstad en De Rijp geven aan dat de historische omgeving een wezenlijk onderdeel is van hun dagelijks leven. “De oude gevels en verhalen geven kleur aan het alledaagse”, schrijft een deelnemer. Of: “Als ik over de Mient loop, voel ik letterlijk de geschiedenis onder mijn voeten.”
Typisch gemeente Alkmaar
Er komen een paar dingen naar voren die typisch gemeente Alkmaar zijn (zie ook verderop de vergelijking met andere gemeenten).
•Victorie en 8 oktober dragen voor veel inwoners sterk bij aan de identiteit van hun woonplaats
•Leeghwater en de droogmakerijen zijn belangrijke iconen voor de inwoners van de dorpen
•Ook de kaaskop-traditie en de kaasmarkt als cultureel icoon worden veel genoemd
•Relatief veel inwoners zijn actief als vrijwilliger bij monumenten, erfgoedverenigingen en evenementen
Een gezamenlijke verantwoordelijkheid
Opvallend veel inwoners vinden dat er goed voor het erfgoed moet worden gezorgd. Zij zien dat niet alleen als taak van de overheid, maar ook als iets gezamenlijks. Veel deelnemers voelen zich medeverantwoordelijk: “Het is van ons allemaal, dus moeten we er ook samen voor zorgen.”
Tegelijkertijd is er het bewustzijn dat behoud niet vanzelf gaat. Enkele deelnemers geven aan dat onderhoud en herbestemming van historische panden belangrijk zijn, “zolang de stad leefbaar blijft”.
Ook toegankelijk maken
Erfgoed leeft, maar het moet ook beleefbaar blijven, geven deelnemers aan. Veel inwoners vinden dat we als gemeente zuinig moeten zijn op het erfgoed. Daarbij vinden ze het belangrijk om erfgoed en historie nog beter toegankelijk te maken.
Op de vraag hoe dat het beste gedaan kan worden, noemen inwoners onder meer:
•Digitale ontsluiting van archieven, verhalen en foto’s
•Meer samenwerking tussen musea, scholen en lokale verenigingen
•Buurtinitiatieven waarbij bewoners zelf onderzoek doen of verhalen verzamelen
•En ondersteuning voor vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud van erfgoed
“Laat oude foto’s en documenten niet alleen in depots liggen; maak ze zichtbaar”, geeft een deelnemer aan. En: “Verhalen uit dorpen mogen niet verloren gaan. Dat is óók erfgoed.”
Een nieuwe website over de geschiedenis van Alkmaar
Een belangrijk onderdeel van de peiling ging over de wens voor een nieuwe website over de geschiedenis van Alkmaar. Ruim twee derde van de deelnemers reageerde enthousiast op dat idee.
Inwoners gaven aan dat ze graag één centrale plek zouden willen waar ze:
•Kunnen zoeken in archieven, foto’s en kaarten
•Kunnen lezen over bijzondere plekken en personen
•Eigen verhalen of vondsten kunnen delen
•En tips kunnen vinden voor wandelingen en routes
Voor de gemeente en de erfgoedinstellingen bevestigt dit dat er behoefte is aan een digitale plek die de geschiedenis dichter bij de mensen brengt. Niet alleen informatief, maar ook uitnodigend en persoonlijk.
Verschillen in woonplek en leeftijd
Erfgoed leeft overal, maar niet overal op dezelfde manier.
In de historische binnenstad, Oudorp en de dorpen als Graft-De Rijp en Stompetoren, is de betrokkenheid het sterkst: bewoners daar spreken vaker over trots, identiteit en continuïteit. In nieuwere wijken zien inwoners historie vaker als “iets dat sfeer en herkenning brengt”.
Bij jongeren overheerst nieuwsgierigheid: zij zien erfgoed meer als bron van verhalen of inspiratie. Terwijl oudere inwoners erfgoed en historie vaker verbinden aan herinnering en behoud.
Ook minder positieve reacties
Een klein aantal mensen is iets minder betrokken bij de historie en het erfgoed in de gemeente. Zij geven aan dat historie leuk is om iets van te weten maar niet van belang is voor het woonplezier. Opvallend is dat de meer kritische reacties vooral komen van inwoners van boven de vijftig jaar.
Jongeren zijn positief
Jongeren zijn over het algemeen juist positief over het erfgoed en de historie in hun woonomgeving. Uit hun antwoorden blijkt:
•Verbondenheid met plek en geschiedenis
•Waardering voor zichtbare en tastbare elementen (gebouwen, informatiebordjes)
•Doorgeven van verhalen en tradities is belangrijk
•Dit alles met een kritische kanttekening want niet alles hoeft bewaard: een selectie is prima
Vergeleken met andere gemeenten
Als we willen vergelijken met andere gemeenten, dan zijn er soortgelijke onderzoeken gedaan in Haarlem, Leiden, Dordrecht, Amersfoort en Deventer. Als het gaat om de beleving van het erfgoed en de participatie van inwoners op dit gebied, onderscheidt de gemeente Alkmaar zich op een paar punten:
•Sterke historische trots rond één historisch moment: Alkmaars Ontzet (1573)
•Een actieve betrokkenheid van inwoners bij erfgoedorganisaties, onder meer als vrijwilliger
•De binnenstad wordt gezien als levende identiteitsdrager, niet alleen als decor of toeristisch waardevol
•Er zijn veel creatieve ideeën voor zichtbaarheid (QR-codes, interactieve routes)
•Er is veel overdracht van generatie op generatie via persoonlijke verhalen.
Bijlage 5 - Verslag participatie onder ondernemers
Aan ondernemers is gevraagd hoe het is om te ondernemen in een gemeente met een historisch karakter. Dit is gedaan met een online vragenlijst. Deze is verspreid onder ondernemers die zijn gevestigd in de gemeente Alkmaar en onder ontwikkelaars die de gemeente als werkgebied hebben.
Er zijn 37 reacties ontvangen. Door het relatief lage aantal is de uitkomst niet representatief, maar daarom niet minder interessant. Het blijkt dat een meerderheid van deze ondernemers actief is in een historisch gebied of pand (57%). De meesten zijn al langer dan 15 jaar actief in de gemeente (57%, 14% korter dan 5 jaar). En verreweg het merendeel van de ondernemers die de vragen invulden zijn tevreden met het ondernemen in een historische gemeente (86%). Dit toont aan dat er grote betrokkenheid is bij het onderzoek onder ondernemers in de dorpen en de binnenstad.
Meerwaarde van historisch karakter
Ondernemen in een gemeente met een rijke historie heeft voor het merendeel een duidelijke meerwaarde. Omdat dit bezoekers aantrekt en dus klanten. Als toelichting om zich hier te vestigen geven ondernemers aan dat de breed bekende historie (kaasmarkt, waaggebouw), de gezellige sfeer, de kleinschalige ambachtelijke bedrijven, de kerken en andere historische panden klanten aantrekken van dichtbij en ver. Het is bijvoorbeeld een reden om een hotel te boeken, te winkelen of te recreëren. Voor een ander vormen monumenten het werkveld zelf. Een winkelier koos bewust voor een winkel in de binnenstad en voor opslag in het industriegebied. Een marktkoopman werkt hier graag door een persoonlijke binding.
Een klein deel van de ondernemingen geeft aan dat het historische karakter geen rol speelde bij de keuze om zich hier te vestigen. Ofwel omdat het niet van belang is voor de branche, omdat deze niet of minder zichtbaar zijn voor klanten of consumenten (industriebedrijven, webwinkels, agrarische bedrijven, reparatie/technische bedrijven). Waarbij wel wordt opgemerkt dat klanten aangeven graag naar Alkmaar te komen en er een dagje van maken (horeca, museum, winkelen, de kust). Of juist doordat de onderneming is overgenomen of al generaties lang op dezelfde plek zit (in agrarische gebied en de binnenstad). Een nog kleiner deel is niet positief door beperkte bereikbaarheid voor bevoorrading en voor bezoekers (parkeren). Een ander zocht het dicht bij huis.
Hoe draagt men zelf bij om het historisch karakter te behouden?
Niet alle ondernemers hebben hier de mogelijkheden voor of ideeën over. Of het is niet relevant. Uit de reacties komt naar voren dat men bijdraagt door:
•Goed onderhoud van panden
•Door te zorgen een goede en nette uitstraling van winkelgebieden
•Door activiteiten en evenementen te organiseren die erfgoed beleefbaar maken
•Door met promotie erfgoed zichtbaar te houden
Wat geven ondernemers verder mee over het onderwerp?
Ondernemers geven vooral het volgende mee:
•Onderhoud van publieke ruimte én gebouwen is een basisvoorwaarde voor historisch aanzien
•Verhalen en erfgoedcommunicatie kunnen sterker en leuker worden gepresenteerd
•Vergunningen en beleidsregels worden vaak als ingewikkeld of te duur ervaren
•De binnenstad moet leefbaar blijven, met aandacht voor horeca-overlast
•Balans tussen behoud en modern gebruik is belangrijk
•De verbinding tussen gebieden verdient aandacht (Overstad–centrum)