1. Inleiding
1.1 Aanleiding en doel klimaatadaptatiebeleid
1.1.1 Klimaatverandering
Het klimaat verandert. Door klimaatverandering krijgen we vaker last van extreem weer: hevigere regenbuien met wateroverlast tot gevolg, langere perioden van droogte en extreem hoge temperaturen in de zomer, resulterend in hittestress. Daarnaast stijgt de zeespiegel waardoor het risico op overstromingen toeneemt.
De gevolgen van klimaatverandering zijn ook in de gemeente Alkmaar zichtbaar. Op 18 juni 2021 is in de regio Alkmaar meer dan 80 mm neerslag in anderhalf uur tijd gevallen. Een hoeveelheid regen die normaal gesproken in de volledige maand juni valt. Het riool kon deze extreme hoeveelheid water niet goed verwerken en wegen, straten, tunnels en kelders liepen onder met overlast en schade tot gevolg.
1.1.2 Risico’s en schade
Wateroverlast, droogte, hittestress en overstromingen zetten de leefbaarheid onder druk en leveren maatschappelijke risico’s en schade op. Indien geen maatregelen worden getroffen is de schade voor gemeente Alkmaar tot en met 2050 geschat op [1]:
•Wateroverlast (schade wateroverlast en hagel):
€ 96 - 160 miljoen
•Hitte (Arbeidsproductiviteitsverlies, sterfte en ziekenhuisopnames): € 35 - 38 miljoen
•Droogte (fundering panden, groen, wegen en riolering, landbouw, natuurbranden): € 200 - 845 miljoen
Om de risico’s en schade te beperken, moeten we naast onze inzet om de uitstoot van broeikasgassen te beperken (klimaatmitigatie), ons aanpassen aan het veranderende klimaat: klimaatadaptatie.
1.1.3 Klimaatadaptatie en biodiversiteit
Voor de klimaatadaptatie en biodiversiteit zijn er overlappende opgaven, belangen en uitvoeringsmogelijkheden. In dit beleidsplan koppelen we klimaatadaptatie met de opgaven op het gebied van vergroening en biodiversiteit. Deze koppeling is functioneel en essentieel, omdat groen en vergroening een belangrijke rol spelen bij klimaatadaptatie en er hierbij bovendien volop kansen bestaan voor versterking van de biodiversiteit. Het Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar betreft geen vervanging van het bestaande groenbeleid, het haakt/sluit er op aan (zie ook de thema’s Klimaatbestendige gemeente en Biodiversiteit in het Groenbeleidsplan 2017-2027).
1.1.4 Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA)
Het Rijk heeft ten doel gesteld dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaat- bestendig is ingericht. Om de ruimtelijke adaptatie in Nederland te versnellen, is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie opgesteld. Het is een gezamenlijk nationaal plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk met concrete acties en doelen voor de verantwoordelijke overheden.
De methodiek ‘weten, willen, werken’ wordt gehanteerd: ten eerste het in kaart brengen van kwetsbaarheden (weten), ten tweede het formuleren van ambities (willen) en ten slotte aan de slag gaan om de leefomgeving klimaatbestendig en waterrobuust te maken [2]. In dit beleidsplan komt deze systematiek terug in de hoofdstukindeling.
1.1.5 Doel klimaatadaptatiebeleid
Dit beleidsplan heeft tot doel om te komen tot een klimaatadaptieve gemeente in 2050. Daarvoor zijn, in navolging van de landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving [26], normen en richtlijnen in dit beleidsplan opgenomen die kunnen worden gebruikt om te borgen dat nieuwe ontwikkelingen klimaatadaptief worden uitgevoerd. De normen en richtlijnen hebben zowel betrekking op de nrichting van het openbaar gebied als op nieuwe ontwikkelingen op privaat terrein.
De normen en richtlijnen hebben betrekking op de thema’s waarvoor de gemeente ook verantwoordelijk is en die dus ook door gemeentebeleid kunnen worden beïnvloed. Het voorkomen van overstromingen (dijkdoorbraak) is een verantwoordelijkheid van het hoogheemraadschap, de provincie en het Rijk.
De gemeente is wel verantwoordelijk voor de gevolgbeperking. Het thema bodemdaling is niet in dit beleidsplan opgenomen. Hiervoor zal apart beleid worden ontwikkeld. Dit beleidsplan gaat ook over vergroening en verrijking van de biodiversiteit aangezien deze thema’s elkaar versterken. Tegelijkertijd is er voor deze thema’s ook apart beleid aangezien de reikwijdte verder strekt dan klimaatadaptatie.
1.4 We maken al werk van klimaatadaptatie
1.4.1 Regionale samenwerking Klimaatadaptatie
In het bestuurlijke samenwerkingsverband klimaatadaptatie regio Alkmaar wordt invulling gegeven aan de opgaven uit het DPRA. De samenwerking wordt aangestuurd door een programmamanager Klimaatadaptatie en bestaat uit: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, drinkwaterbedrijf PWN, en de gemeenten Alkmaar, Dijk & Waard, Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo. In 2018 en 2019 is in dit samenwerkingsverband gewerkt aan de Klimaat- adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda regio Alkmaar [10]. Deze strategie is door alle gemeenteraden binnen de regio vastgesteld. Binnen het samen- werkingsverband wordt gezamenlijk uitvoering gegeven aan de projecten in de uitvoeringsagenda (zie bijlage IV).
Naast de samenwerking in de regio Alkmaar wordt samengewerkt op de schaal van Noorderkwartier. Het betreft de deelgebieden: Noordkop, West-Friesland, regio Alkmaar, Noord-Kennemerland Zuid, Zaanstreek-Waterland en drinkwater-Bedrijf PWN.
De samenwerking wordt gefaciliteerd door het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Naast kennisuitwisseling wordt gewerkt aan de ontwikkeling van regionaal kaartmateriaal, verbinding met het onderwijs en communicatie. De samenwerking betreft Klimaatadaptatie en de Waterketen. Zie ook Samen Blauwgroen.
1.4.2 Projecten
Bij diverse integrale en vanuit vergroening ingestoken projecten, werken we aan klimaatadaptatie. Specifieke voorbeelden van projecten met een klimaat- adaptieve inrichting zijn de wijk De Hoef, de winkelstraat de Laat-west en het Arkplein. Met onze aanpak van vergroening zijn we tot winnaar van de Green City Europe Award 2022 uitgeroepen. De wijze waarop Alkmaar vergroening aanpakt is stimulerend voor andere steden in heel Europa.
De Hoef
Bij de herinrichting van de wijk De Hoef is ingezet op het vasthouden en infiltreren van hemelwater om de wijk waterrobuust te maken. Het is een ruim opgezette jaren 70-wijk op een ophooglaag van zand. Er is gebruik gemaakt van deze natuurlijke omstandigheden om meer water te infiltreren en vast te houden. Hiervoor zijn wadi’s aangelegd in de groengebieden tussen de flats en langs de straten zijn raingardens en infiltratiestroken aangelegd (zie figuur 2). Door dit waterrobuuste systeem, gebruikmakend van de natuurlijke omstandigheden, geeft water minder overlast, wordt het langer vastgehouden en is de wijk kolkloos.
Figuur 2. De Hoef
Laat-West
De winkelstraat de Laat in het centrum van Alkmaar had mede door de vele verharding en beperkte hoeveelheid groen te maken met wateroverlast en hittestress. Met het herinrichtingsplan (zie figuur 3) dat voorziet in een toename van de hoeveelheid groen en meer hemelwaterafvoer door een extra hemel- waterleiding, worden deze overlastsituaties beperkt. De leefbaarheid wordt vergroot en het gebied wordt aantrekkelijker voor de gebruikers.
Figuur 3. Herinrichtingsplan de Laat-west
Vergroenen van pleinen en straten
Pleinen en straten worden opnieuw ingericht in het kader van vergroenen, klimaatbestendigheid, het verwijderen van overbodige verharding en het versterken van de biodiversiteit. In de gemeente Alkmaar is in de openbare ruimte al ruim 3,5 ha verharding vervangen door groen. Een voorbeeld hiervan is het Arkplein (zie afbeelding voorpagina).
Tiny Forest
In samenwerking met het Instituut voor Natuureducatie leggen we Tiny Forests aan. Een Tiny Forest is een inheems minibos dat de omgeving groener en gezonder maakt. Het vergroot de biodiversiteit, zorgt voor verkoeling op warme dagen en dient als waterberging bij zware regenval. Deze Tiny Forests worden aangelegd met en geadopteerd door basisscholen.
1.4.3 Stimuleren van particulieren
Operatie Steenbreek en NK tegelwippen
De gemeente Alkmaar is aangesloten bij Operatie Steenbreek van Stichting Steenbreek. Via de campagne Steenbreek Alkmaar wordt de vergroening van particuliere tuinen (Steen eruit, groen erin) gestimuleerd. In lijn met het college- akkoord van mei 2023 zal de Steenbreek campagne de komende periode voortgezet worden. Gemeente Alkmaar neemt in het NK Tegelwippen de strijd op tegen andere gemeenten om zoveel mogelijk tegels te vervangen door groen. Inwoners worden gestimuleerd om tegels te verwijderen uit de voor-, achter- en geveltuin.
Subsidies
We ondersteunen initiatieven die bijdragen aan een klimaatadaptieve omgeving door middel van subsidies.
Subsidie groene daken
Via de ‘subsidie groene daken’ stimuleren we de aanleg van groene daken in de gemeente Alkmaar. Deze houden water vast, zorgen voor verkoeling en dragen bij aan een groene gemeente en biodiversiteit. Deze subsidieregeling wordt in 2024 verder uitgebreid naar klimaatadaptieve tuinen. Hiermee kunnen particulieren op hun percelen maatregelen nemen om meer water vast te houden en meer te vergroenen om hittestress tegen te gaan.
Subsidie groen en dierenwelzijn
Deze subsidie draagt bij aan klimaatadaptatie: initiatieven van bewoners of organisaties op het gebied van vergroening en het verbeteren van biodiversiteit in de openbare ruimte en op schoolpleinen (basis- en voortgezet onderwijs) komen in aanmerking voor deze subsidie. Dit draagt bij aan berging en infiltratie van hemelwater, schaduwrijke plekken en de biodiversiteit.
Actie ‘250 geveltuinen’
In 2021 hebben veel bewoners deelgenomen aan de gemeentelijke actie ‘250 geveltuinen’. In totaal zijn dat jaar 255 nieuwe geveltuinen aangelegd, met name in de binnenstad. Geveltuinen dragen in straten bij aan klimaatadaptatie en biodiversiteit. Via de subsidie groen en dierenwelzijn worden bewoners nog steeds ondersteund bij de gezamenlijke aanleg van geveltuinen.
Groen Kapitaal in de Buurt
In de gemeente Alkmaar heeft in 2021 en 2022 het project ‘Groen Kapitaal in de Buurt’ gelopen. In dit project zijn 6 groene burgerinitiatiefprojecten begeleid en gerealiseerd. Aan het begeleiden van bewoners bij het opzetten van en reali- seren van groene burgerinitiatieven zal een vervolg gegeven gaan worden.
Figuur 4. Zicht op Alkmaar en het Kanaal
Bijlage II - Acceptatieniveaus klimaateffecten (Klimaatadaptatiestrategie en Uitvoeringsagenda regio Alkmaar)
In vijf verdiepende themadialogen heeft de samenwerkingsregio samen met een selectie van keystakeholders de aanpak rond de belangrijkste kansen en risico’s binnen deze thema’s concreet gemaakt.
Vertrekpunt voor het opstellen van deze aanpak, was het gezamenlijk afwegen van mogelijke risico’s binnen de thema’s. De gevolgen van klimaatverandering in regio Alkmaar, zoals gepresenteerd in Hoofdstuk 2, zijn namelijk niet allen in gelijke mate problematisch. Op basis van de dialogen zijn de risico’s beoordeeld en gecategoriseerd. De categorieën met het bijbehorende handelingsperspectief zijn als volgt:
•Onaanvaardbare risico’s veroorzaken overlast. Deze risico’s vragen om directe aanpak, bijvoorbeeld door het aanpakken van knelpunten in samenwerking met stakeholders.
•Onwenselijke risico’s veroorzaken overlast, maar ingrijpen is niet urgent.
Onwenselijke risico’s worden aangepakt als er meekoppelkansen zijn, zoals rioolvernieuwing of renovatie van de openbare ruimte of gebouwen.
•Acceptabel risico’s veroorzaken geen overlast maar zijn wel hinderlijk. Rond acceptabele risico’s wordt voorlichting en communicatie ingezet voor de betreffende stakeholders.
Wateroverlast
Onaanvaardbaar
Algemeen
Onwenselijk
Acceptabel
Wateroverlast
Onaanvaardbaar
Algemeen
Onwenselijk
Acceptabel
Water op straat waardoor hulpdiensten belemmerd worden.
Ondergelopen trottoirs.
Deels onbegaanbare marktpleinen door diepe plassen na hevige neerslag.
Schade en uitval lokale lektriciteit en gasvoorziening.
Verminderde
oppervlakte waterkwaliteit door overstorten.
Ondergelopen tuinen bij
extreme buien.
Water stroomt woningen binnen in kruipruimtes, woonkamers e.d.
Wadi’s die tot gezond- heidsrisico’s leiden bij kinderen.
Ondergelopen tuinen
Hemelwater stroomt (nieuwbouw) gebouwen in bij extreme neerslag (70 mm in een uur).
Wateroverlast in kruipruimten en kelders.
Hemelwater tijdelijk op straat.
Geen draagvlak voor maatregelen bij bewoners.
Plasvorming op straat.
Wegen onbegaanbaar voor hulpdienstendoor wateroverlast.
Ontwikkeling van ongewenste insecten in stilstaand water.
Wegen tijdelijk onbegaanbaar voor normaal verkeer door wateroverlast.
Verzakking van de rijweg door uitspoeling.
Plassen op paden en in het groen bij stadsparken
Schimmel in woningen door optrekkend vocht.
Hemelwater tijdelijk in groen- en speel- voorzieningen.
Verweking van de bodem in groenstroken.
Drie dagen grote plassen op paden en in het groen bij stadsparken.
Ondergronds parkeren nieuwbouw onder- gelopen.
Niet zichtbaar zijn van wegmarkeringen bij inundatie (meer dan 10cm wate op straat)
Hitte
Onaanvaardbaar
Algemeen
Onwenselijk
Acceptabel
Hitte
Onaanvaardbaar
Nieuwbouw enstedelijke ontwikkeling
Onwenselijk
Acceptabel
Extra sterfgevallen (o.a.
onder kwetsbare
bevolkingsgroepen)
Sociale overlast en
Toename
klachten, verhoogde
drinkwaterverbruik;
Gezondheidsrisico’s door
Gezondheidsrisico’s door
druk op hulpdiensten;
drinkwater dat opwarmt
opwarmend
Tijdelijke sluiting
tijdens extreme hitte.
oppervlaktewater tijdens
Grootschalige
Verstening van
kinderopvang en
extreme hitte
stroomuitval
particuliere tuinen;
scholen;
Gebrek aan koele plekken
voor kwetsbare groepen
Afname kwaliteit
Weinig draagvlak bij
Minder klanten voor
mensen zowel binnenshuis
nachtrust
bewoners;
detailhandel;
als in de openbare ruimte.
Verdroging van de
Hitte rondom winkels en
Lagere opbrengst
Gebrek aan koele plekken in
natuur (parken,
horecagebieden.
zonnepanelen
de wijken;
recreatiegebieden);
Bewegende bruggen
komen vast te zitten
door hitte
Droogte
Onaanvaardbaar
Algemeen
Onwenselijk
Acceptabel
Droogte
Onaanvaardbaar
Nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling
Onwenselijk
Acceptabel
Slechtewaterkwaliteit
(waaronder blauwalg).
Verlies van groen door droogteschade en stijging beheerkosten.
Aanvoer van gebiedsvreemd
Groen en natuur sterft af bij droogte
Bodemdaling (beperkt aanwezig in de regio).
water om verzilting
Instabiele dijken door verdroging.
te voorkomen.
Drinkwatertekort en
bedreiging biodiversiteit
Seizoensgebonden
Verzilting vanzoetwater.
door verzilting door droogte.
droogteschade
openbaar groen.
Toename concentratie
Het straatbeeld wordt
schadelijke stoffen in
bepaald door verdord groen.
het watersysteem.
Slechte(zwem)waterkwaliteit bij klimaatextremen.
Schade aan panden met
houtfunderingdoor
bodemdaling.
Blauwalg en vissterfte in sloten door slechte waterkwaliteit
Schade aan boven- en
ondergrondse infra
(inclusief drinkwater).
Verlies aan biodiversiteit.
Watertekorten in
periodenvan droogte
Verhoogde CO2 uitstoot bij
voor de landbouw.
bodemdaling in veenweidegebied
Kwetsbaarheid van
dijken bij droogte.
Onherstelbare schade door
droogte aan openbaar groen.
Groensterfte in natuurgebieden door droogte.
Overstromingen
Onaanvaardbaar
Onwenselijk
Acceptabel
Evacuatieroutes en tunnels niet begaanbaar
voor hulpdiensten
Risico's die kunnen ontstaan bij meerdere klimaateffecten
Onaanvaardbaar
Onwenselijk
Acceptabel
Langdurige uitval van elektriciteitsvoorzieningen
(>4 uur)
Verminderde bereikbaarheid voor personenvervoer.
Kortdurige uitval van stroom en (drink) water (<4 uur)
Uitval van drinkwater-voorzieningen
Afschakeling van elektriciteit bij extreme neerslag in woonwijken
Risico voor grote evenementen
Uitval van ondersteunende communicatienetwerken
Uitval van de RWZI’s en (afvoer)riolering bij overstroming/inundatie
Onbereikbaarheid van vitale voorzieningen, zoals ziekenhuizen
Onvoldoende personele opvolging tijdens calamiteiten
Bijlage III – Juridische borging bepalingen in gemeentelijk instrumentarium
Deze bijlage beschrijft de mogelijkheden om de normen en richtlijnen uit het Klimaatadaptatie Beleidsplan Alkmaar 2023-2028 te borgen in het gemeentelijke juridische instrumentarium.
Omgevingsplan
Klimaatadaptatie is een aspect dat ruimtelijk relevant is en derhalve ook juridisch kan worden geborgd via het omgevingsplan, onder het mom van een goede ruimtelijke ordening.
Door te verwijzen naar de doelvoorschriften van het vastgestelde klimaat- adaptatiebeleid kan flexibiliteit worden geboden aan initiatiefnemers: zij kunnen kiezen welke maatregelen zij willen treffen, zolang het doel maar behaald wordt (de normen en richtlijnen).
In de regels van het omgevingsplan kan naar het actuele beleid aangaande de bepalingen worden verwezen. Het niet voorzien in en het niet in stand houden van de normen en richtlijnen wordt gerekend tot strijdig gebruik.
Artikel x - Klimaatadaptatieregels omgevingsplan
1Bij de uitoefening van de bevoegdheid tot het verlenen van een omgevings- vergunning voor het bouwen van een bouwwerk dient op eigen terrein ten minste voldaan te worden aan de klimaatadaptieve bepalingen uit het beleidsplan Klimaatadaptatie 2024-2028 (bijlage @). Het niet voldoen aan en het niet in stand houden van deze bepalingen wordt gerekend tot strijdig gebruik.
2Bij omgevingsvergunning kan worden afgeweken van het gestelde in lid 1 als door belanghebbenden wordt aangetoond dat het vasthouden aan de bepalingen zal leiden tot onevenredige nadelige gevolgen en de te nemen maatregelen onevenredig zijn in verhouding tot de te dienen doelen.
3In het geval de klimaatadaptieve bepalingen worden aangepast, houden Burgemeester en wethouders rekening met deze aanpassing.
Anterieure overeenkomst
Om een initiatiefnemer tijdig te wijzen op de eisen ten behoeve van klimaatbestendige nieuwbouw, kan onderstaand artikel opgenomen worden in een anterieure overeenkomst.
Artikel x – Klimaatbestendige nieuwbouw
1Het Project zal zo duurzaam mogelijk worden gebouwd binnen de kaders van het Project, de geldende wet- en regelgeving en de publiekrechtelijke kaders.
2De Exploitant zal het Voorlopig en Definitief ontwerp van het Project uitwerken met inachtneming van het gemeentelijk beleidsplan Klimaat- adaptatie 2024-2028 (bijlage @). De Exploitant zal vroegtijdig inoverleg treden met de Gemeente om te bekijken of de maatregelen voldoen aan de bepalingen voor een klimaatbestendige omgeving.
Kavelpaspoort
Op gemeente eigen kavels kan via een kavelpaspoort vastgelegd worden dat de nieuwe ontwikkeling moet voldoen aan de bepalingen.
Handboek Inrichting Openbare Ruimte
De bepalingen die van toepassing zijn op de openbare ruimte kunnen wordenopgenomen in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte. Zo kan de bestaandestad door de uitvoering van weg- en rioleringswerkzaamheden de bestaandestad klimaatbestendig worden ingericht.
Bijlage IV- Uitvoeringsagenda procesacties [10]
Activiteit (Algemeen)
2021
2022
2023
2024
1De klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda borgen in beleid en programma’s van gemeenten en HHNK.
X
X
X
X
2Gezamenlijk opstellen en vaststellen programma van eisen klimaatadaptatie bij nieuwbouw en in bestaand gebied (gebaseerd op het concept Basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw MRA, zie Bijlage E)
X
X
3Klimaatbestendige inrichtingsprincipes in DIOR / LIOR / HIOR.
X
X
4Opstellen van kaartmateriaal dat bijdraagt aan inzicht in kansen en knelpunten binnen thema klimaatadaptatie
(voor de klimaatatlas Noorderkwartier)
X
5Communicatietraject praktische handvatten klimaatadaptieve maatregelen(ontwikkeling en uitvoering)
X
X
X
X
6Monitoring effectiviteit beleid klimaatadaptie
X
X
X
7Community of practice regio Alkmaar ten behoeve van uitwisseling ervaring op effectiviteit van klimaatadaptieve maatregelen
X
X
Onderzoek stimulering maatregelen particulier terrein door middel van inzet algemene waterrekening (i.p.v. drinkwater, rioolheffing, zuiveringsheffing) op basis van waterverbruik en verhard oppervlak
X
8Verkenning kansen groene/gezonde schoolpleinen (ook in gesprek met provincie en andere stakeholders).
X
X
Activiteit (Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied)
2021
2022
2023
2024
9Verkenning klimaatadaptatie in hemelwaterverordening.
X
X
10Onderzoek beheerkosten groen in bebouwd gebied als gevolg vandroogte.
X
X
11Gemeentelijk systeemoverzicht stedelijk water: gedetailleerde 2Dmodelsimulaties (maaiveld, riolering, watersysteem, kolken) met klimaatscenario's.
X
X
X
12Doorrekenen kostenscenario’s veiligheidsniveaus wateroverlast gebouwde omgeving teneinde politiek een veiligheidsniveau te laten kiezen (link met PvE klimaatadaptatie)
X
X
X
Activiteit (Droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied)
2021
2022
2023
2024
13Inventarisatie korte termijn no-regret maatregelen om gevolgen klimaatverandering op waterkwaliteit te beperken
X
14Onderzoek naar concrete bodemdalingsproblematiek in het landelijk gebied (koppeling regiegroep Laag Holland)
X
15Regionale visie droogte en waterkwaliteit in landelijk gebied
X
Activiteit (Hitte en gezondheid)
2021
2022
2023
2024
16Verdiepende dialoog ambities en eisen hitte en gezondheid met GGD
X
17Verdiepende dialoog samenwerkingskansen gemeenten en particuliere ondernemersorganisaties met invloed ophittebestrijding, zoals bedrijven (bedrijventerreinen), winkeliers (verharde winkelstraten) en horecaondernemers(terrassen).
X
18Opstellen integraal hittebeleid
X
Activiteit (Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies)
2021
2022
2023
2024
19Verdiepende dialoog handelingsperspectief calamiteitenbeheersing met veiligheidsregio
X
20Risico- en crisiscommunicatie aan netbeheerders en vitale gebruiksfuncties
X
X
X