Uitspraak uitgelegd

Varkensstal met doelsturing: vergunning vernietigd

Mag een varkenshouder de ammoniakuitstoot met sensoren bewaken in plaats van uitsluitend met vaste emissiefactoren te rekenen? De rechtbank Gelderland aanvaardt deze vorm van doelsturing in haar uitspraak van 28 september 2026, mits de jaarlijkse sensorvervanging beter wordt vastgelegd. Toch vernietigt zij de omgevingsvergunning voor de veehouderij in Neede. De onderbouwing van intern salderen en van de gezondheidsgevolgen schiet namelijk tekort. Goed meten vervangt daarmee niet de afzonderlijke beoordeling van natuur en milieu.

Instantie
Rechtbank Gelderland
Uitspraakdatum
2026-09-28
Publicatie bron
2026-09-29

In het kort

  • De rechtbank Gelderland vernietigt de omgevingsvergunning voor de gewijzigde veehouderij in Neede en laat de rechtsgevolgen niet in stand.
  • Doelsturing met ammoniakmetingen is hier aanvaardbaar, maar de voorschriften moeten jaarlijkse sensorvervanging vastleggen. Halfjaarlijkse controle volstaat volgens de rechtbank.
  • De aanvullende natuuronderbouwing toont niet aan dat andere maatregelen binnen afzienbare tijd de noodzakelijke stikstofdaling bereiken.
  • De gezondheidsbeoordeling schiet tekort voor de variant zonder luchtwasser. Een nieuw besluit is nodig; de rechtbank legt geen onvoorwaardelijke plicht op om een milieueffectrapport te maken.

Waarom deze zaak belangrijk is

Deze uitspraak laat binnen het toepasselijke oude recht zien dat een meetbaar en handhaafbaar ammoniakplafond niet voldoende is om de hele vergunning te dragen. Naast betrouwbare sensoren zijn een deugdelijke natuuronderbouwing en een gezondheidsbeoordeling van de ongunstigste vergunde variant nodig. Alleen de vervangingstermijn van de sensoren aanpassen redt deze vergunning daarom niet.

Twee stalvarianten worden nog onder oud recht beoordeeld

De zaak betreft de milieu- en natuurtoestemming voor de wijziging van een veehouderij in Neede. Vijf oude stallen en gebouwen zouden worden gesloopt voor een nieuwe stal met 1.990 varkens. Er zijn twee varianten vergund: alleen een combiscraper, of die techniek met daarnaast een biologische luchtwasser. Omdat de aanvraag vóór 1 januari 2024 is ingediend, past de rechtbank nog de Wabo, de Wet natuurbescherming en de Crisis- en herstelwet toe, niet de Omgevingswet.

Bronpassages bij deze uitleg

De maatschap exploiteert op het perceel [adres 2] in Neede een veehouderij.

De maatschap heeft er voor gekozen om de vergunning voor de activiteit “natuur” tegelijk aan te vragen met de omgevingsvergunning voor de activiteit “milieu”.

De aangevraagde wijziging houdt in dat vijf oude stallen/gebouwen worden gesloopt. Daarvoor in de plaats komt een nieuwe stal met daarin 1.990 varkens (stal 2).

In de aanvraag worden twee varianten aangevraagd: één variant met alleen een combiscraper en één variant met een combinatie combiscraper en een biologische luchtwasser met 70% ammoniakreductie.

In de omgevingsvergunning zijn beide aangevraagde varianten vergund.

het oude recht (onder andere de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo), de Crisis- en herstelwet (Chw) en de Wet natuurbescherming (Wnb)) van toepassing omdat de aanvraag voor de omgevingsvergunning vóór 1 januari 2024 is ingediend.

Een meetbaar ammoniakplafond maakt doelsturing mogelijk

Artikel 7ae van het Besluit uitvoering Crisis- en herstelwet bood hier ruimte om werkelijke ammoniakmetingen te gebruiken in plaats van vaste emissiefactoren. Daarvoor moesten het emissieplafond en de wijze van controle in de vergunning worden vastgelegd. De rechtbank accepteert ook de deskundig onderbouwde verwachting van 1,0 kg ammoniak per varken, tegenover de toepasselijke norm van 1,1 kg. Voor stal 2 bevatten de voorschriften een plafond van 1.990 kg ammoniak per kalenderjaar. Het milieuoordeel over de beste beschikbare technieken is daarmee voor het onderdeel ammoniak voldoende onderbouwd.

Bronpassages bij deze uitleg

In dit geval is gebruik gemaakt van de mogelijkheid die artikel 7ae, derde lid, van het BuChw biedt om in plaats van emissiefactoren gebruik te maken van meetsensoren om te beoordelen of voldaan wordt aan de grenswaarde voor ammoniakemissie.

In de milieuvergunning dient op grond van het vijfde lid dan wel het emissieplafond en de wijze waarop daaraan wordt voldaan te worden aangetoond.

Naar het oordeel van de rechtbank heeft het college met de verwijzing naar de quickscan afdoende onderbouwd dat stal 2 aan het Beh voldoen en dat de varkenshouderij daarom voor wat betreft het aspect “ammoniak” voldoet aan BBT.

In het deskundigenrapport is gemotiveerd dat de ammoniakemissie 1,0 kg per varken gaat bedragen. Dit is onder de norm van 1,1 kg.

De emissie van ammoniak die vanuit stal 2 wordt geëmitteerd naar de buitenlucht mag maximaal 1.990 kg NH3 per kalenderjaar bedragen.

Sensoren moeten jaarlijks worden vervangen

De vergunning schrijft geen bepaald sensormodel voor, maar stelt eisen via het meetplan. Volgens de rechtbank is die meetverplichting uitvoerbaar: de DOL 51 is inmiddels door Wageningen Livestock Research gevalideerd. Het meetplan schiet echter tekort doordat het uitgaat van vervanging na drie jaar. In de voorschriften moet worden vastgelegd dat de sensoren binnen één jaar worden vervangen. Bij die jaarlijkse vervanging acht de rechtbank halfjaarlijkse controles voldoende; een noodzaak voor maandelijkse controles is niet aangetoond.

Bronpassages bij deze uitleg

Zoals GS terecht hebben aangegeven, is in voorschriften 3.1.2 en 3.2.1 niet het gebruik van de DOL 51-sensor voorgeschreven. Uit de voorschriften volgt enkel dat een meetsensor moet worden gebruikt die voldoet aan het meetplan.

De rechtbank begrijpt het betoog van eisers zo dat voorschrift 3.2.1 niet uitvoerbaar is omdat er geen geschikte meetsensoren zijn. Dit betoog slaagt niet. De rechtbank stelt vast dat de DOL 51-sensor inmiddels is gevalideerd door de WLR.

In het voorschrift wordt verwezen naar het meetplan en in hoofdstuk 5 staat dat vervanging van sensoren pas na drie jaar aan de orde is.

Samengevat concludeert de rechtbank dat in de voorschriften moet staan dat de meetsensoren binnen één jaar moeten worden vervangen.

De rechtbank ziet gelet op het voorgaande geen aanleiding voor het oordeel dat de sensoren maandelijks, in plaats van halfjaarlijks, moeten worden gecontroleerd.

Doelsturing vereist ook tijdig ingrijpen

Het oordeel over doelsturing berust op meer dan betrouwbare meetapparatuur. Een afzonderlijk bedieningsvoorschrift voor de mestschuif vindt de rechtbank hier niet nodig, omdat het emissieplafond en de meetplichten de uitstoot al begrenzen. Het verplichte dashboard toont de meetresultaten en moet prognoses kunnen maken, zodat vooraf kan worden bijgestuurd. Een plan van aanpak moet passende reductiemaatregelen bevatten. Wordt dat plan niet goedgekeurd, dan mogen volgens de voorschriften geen dieren in stal 2 worden gehouden zolang de voorgeschreven luchtwasser niet in gebruik is.

Bronpassages bij deze uitleg

De rechtbank is het met GS eens dat in dit geval kan worden afgezien van een voorschrift dat de werking van de mestschuif borgt, nu deze werking met de andere voorschriften over de maximale emissiegrenswaarde en de meetverplichtingen (indirect) wordt geborgd.

De ondernemer moet beschikken over een navigatiesysteem (dashboard/monitoring) waarin de resultaten van de metingen direct zichtbaar zijn, zodat direct kan worden bijgesteld bij dreigende overschrijdingen van emissiegrenswaarden of bij storingen.

Het navigatiesysteem moet de mogelijkheid hebben om een prognose of trendlijn te berekenen.

moet een plan van aanpak worden opgesteld en bijgevoegd bij de rapportage met de evaluatie van de ammoniakmetingen, met daarin passende reducerende maatregelen die ertoe leiden dat de grenswaarde alsnog niet wordt overschreden.

Indien het bevoegd gezag niet akkoord gaat met het voorgelegd plan wordt de maatregel ‘plaatsen van de luchtwasser conform BWL 2004.01.V8’ binnen zes maanden in werking gebracht en gehouden. Zolang de luchtwasser niet in gebruik is mogen in stal 2 geen dieren gehouden worden.

Lagere stikstofdepositie bewijst additionaliteit nog niet

Voor de natuurtoets geldt een andere vraag dan of het ammoniakplafond meetbaar is. Sinds de rechtspraakwijziging van 18 december 2024 mag intern salderen alleen als verzachtende maatregel in een passende beoordeling worden benut, niet al om vergunningplicht uit te sluiten. Daarbij moet blijken dat de ingezette maatregel niet nodig is voor natuurbehoud of het voorkomen van verslechtering: het additionaliteitsvereiste. Die maatstaf geldt ook in deze lopende procedure. GS brachten alsnog opkoopregelingen en andere maatregelen in. Het bleef echter onvoldoende duidelijk of dat pakket per natuurgebied de noodzakelijke depositiedaling binnen afzienbare tijd waarmaakt. Veel habitattypen blijven volgens de berekeningen ook in 2030 boven de kritische depositiewaarde. De aanvullende natuuronderbouwing herstelt het gebrek daarom niet.

Bronpassages bij deze uitleg

Deze wijziging houdt in dat intern salderen niet meer mag worden betrokken bij de vraag of een vergunning is vereist (voortoets), maar alleen nog als mitigerende maatregel in een passende beoordeling.

een maatregel die naar zijn aard ook als instandhoudings- of passende maatregel zou kunnen worden ingezet, alleen als mitigerende maatregel in een passende beoordeling kan worden betrokken als de maatregel niet nodig is krachtens artikel 6, eerste of tweede lid, van de Habitatrichtlijn.

De wijziging van de rechtspraak is direct van toepassing in lopende procedures en geldt dus ook in deze zaak.

zoals de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (LBV en LBV+), de Maatregel Gerichte Opkoop (MGO)-regeling, de Vrijwillige opkoopregeling Kalverhouderijen Gld (VOKG) en het afschaffen van de derogatie

Uit de berekeningen blijkt dat voor alle habitattypes sprake is van een afname van de stikstofdepositie, maar dat voor een groot aantal habitattypes ook in 2030 (en later) met de aanvullende maatregelen nog steeds sprake is van een (forse) overschrijding van de KDW.

Met deze berekening is niet inzichtelijk gemaakt dat met de maatregelen uitvoering wordt gegeven aan de noodzakelijke daling van de stikstofdepositie binnen een afzienbare termijn.

De rechtbank is het daarom met eisers eens dat GS onvoldoende inzichtelijk hebben gemaakt dat de genoemde maatregelen voorzien in de noodzakelijke daling van stikstofdepositie om verslechtering van natuurwaarden tegen te gaan.

De nadere motivering van GS kan al om deze reden het motiveringsgebrek niet herstellen.

Gezondheid moet ook zonder luchtwasser worden beoordeeld

Bij verschillende toegestane varianten moet per milieugevolg naar de ongunstigste variant worden gekeken. Voor gezondheid onderzocht het college alleen de uitvoering met luchtwasser. Zonder luchtwasser neemt de fijnstofuitstoot echter met 120.570 gram per jaar toe, terwijl de concentratie zoönosen en endotoxinen daarmee samenhangt. Het college had daarom moeten uitleggen waarom ook die variant geen belangrijke nadelige milieugevolgen kan hebben. De rechtbank verlangt dus een betere gezondheidsmotivering voor het afzien van een milieueffectrapport; zij beslist niet dat zo’n rapport zonder meer verplicht is.

Bronpassages bij deze uitleg

Bij de beoordeling van de milieugevolgen in de nieuwe situatie dient uitgegaan te worden van de worst-case variant.

De rechtbank stelt vast dat het college met betrekking tot het aspect “gezondheid” in de MER-beoordeling alleen heeft gekeken naar de variant met luchtwasser.

Voor de variant met alleen een combi-scraper is er echter sprake van een toename van fijnstof met 120.570 gram per jaar (van 280.205 tot 400.775 g/jaar). De concentratie van zoönosen en endotoxinen hangt samen met de emissie van fijnstof.

Gelet op de toename van fijnstof, en daarmee ook de toename van de concentratie van zoönosen en endotoxinen, had het op de weg van het college gelegen om nader te motiveren waarom er ook voor deze variant geen sprake is van belangrijke nadelige gevolgen voor het milieu.

Het college heeft voor wat betreft het aspect “gezondheid” onvoldoende gemotiveerd dat de wijziging van de veehouderij geen belangrijke nadelige gevolgen voor het milieu kan hebben die nopen tot het maken van een milieueffectrapport.

Waarom overeenstemming met Overijssel hier niet vereist was

De rechtbank onderscheidt deze zaak van een eerdere, afzonderlijke zaak over provinciale overeenstemming. Daar was naast intern salderen ook extern salderen ingezet en ontbrak de vereiste overeenstemming met Overijssel. Dat leidde toen tot vernietiging van de natuurvergunning. Voor de veehouderij in Neede vindt de rechtbank die overeenstemming juist niet vereist: door intern salderen neemt de depositie af, zodat zij geen nadelige gevolgen voor de betrokken Overijsselse natuurgebieden aanneemt. Het verschillende oordeel wordt dus verklaard vanuit de verschillende salderingssituaties, niet vanuit een uitdrukkelijke herziening van de eerdere benadering.

Bronpassages bij deze uitleg

In dit geval neemt door intern salderen de stikstofdepositie af. Omdat de stikstofdepositie afneemt is er geen sprake van nadelige gevolgen en is naar het oordeel van de rechtbank ook geen overeenstemming van het college van GS van Overijssel vereist.

is niet vergelijkbaar, want in die zaak ging het om extern salderen.

De natuurvergunning voor dit project is verleend met intern salderen door uit te gaan van een interne referentiesituatie en extern salderen door stikstofruimte over te nemen van twee andere projecten.

Deze overeenstemming was op grond van artikel 1.3, derde lid, van de Wnb wel vereist voordat gedeputeerde staten van Gelderland de vergunning konden verlenen.

Omdat geen overeenstemming bestaat met de provincie Overijssel, is het beroep gegrond en vernietigt de rechtbank de natuurvergunning van 28 juni 2024.

Vergunning vernietigd: het college moet opnieuw beslissen

De rechtbank verklaart de beroepen gegrond en vernietigt de omgevingsvergunning van 17 december 2024, zonder de rechtsgevolgen te behouden. Het gaat dus niet alleen om het aanscherpen van één sensorvoorschrift. Het college moet opnieuw beslissen en daarbij de tekortkomingen rond gezondheid, additionaliteit en jaarlijkse sensorvervanging verwerken. De rechtbank stelt niet zelf een aangepaste vergunning vast. De vernietiging is evenmin een definitieve afwijzing van de aanvraag: er moet een nieuw besluit komen.

Bronpassages bij deze uitleg

In het bestreden besluit van 17 december 2024 heeft het college een omgevingsvergunning verleend voor de volgende activiteiten:

- verklaart de beroepen gegrond;

- vernietigt het bestreden besluit;

Het college heeft voor wat betreft het aspect “gezondheid” onvoldoende gemotiveerd dat de wijziging van de veehouderij geen belangrijke nadelige gevolgen voor het milieu kan hebben die nopen tot het maken van een milieueffectrapport.

De rechtbank is verder van oordeel dat met de aanvullende motivering voor de VVGB het motiveringsgebrek met betrekking tot het additionaliteitsvereiste niet is hersteld.

De rechtbank ziet daarom geen aanleiding om de rechtsgevolgen van het bestreden besluit in stand te laten.

Daarom moet een nieuw besluit worden genomen met inachtneming van deze uitspraak.

Daarin kan het college ook een voorschrift aanpassen zodat wordt geborgd dat de sensoren elk jaar vervangen worden.

Verhouding tot eerdere rechtspraak

De vergelijking met de uitspraak van 31 oktober 2025 betreft uitsluitend de vereiste overeenstemming met Overijssel. In die afzonderlijke zaak werd mede extern gesaldeerd en ontbrak de vereiste overeenstemming. In de besproken zaak acht de rechtbank overeenstemming niet nodig omdat de depositie door intern salderen afneemt. Zij onderscheidt de eerdere zaak uitdrukkelijk op dit punt. Het verschil wordt dus verklaard vanuit andere omstandigheden, niet vanuit een aangekondigde koerswijziging. Deze vergelijking is niet uitputtend.

Bronpassages bij deze uitleg

In dit geval neemt door intern salderen de stikstofdepositie af. Omdat de stikstofdepositie afneemt is er geen sprake van nadelige gevolgen en is naar het oordeel van de rechtbank ook geen overeenstemming van het college van GS van Overijssel vereist.

is niet vergelijkbaar, want in die zaak ging het om extern salderen.

De natuurvergunning voor dit project is verleend met intern salderen door uit te gaan van een interne referentiesituatie en extern salderen door stikstofruimte over te nemen van twee andere projecten.

Deze overeenstemming was op grond van artikel 1.3, derde lid, van de Wnb wel vereist voordat gedeputeerde staten van Gelderland de vergunning konden verlenen.

Omdat geen overeenstemming bestaat met de provincie Overijssel, is het beroep gegrond en vernietigt de rechtbank de natuurvergunning van 28 juni 2024.

Reikwijdte en beperkingen

  • Deze uitspraak ziet op een aanvraag van vóór 2024 waarop oud recht van toepassing is. Zij geeft geen zelfstandige beoordeling onder de Omgevingswet.
  • De aangeleverde historische wetteksten zijn niet voor iedere bepaling afzonderlijk getoetst op de precies toepasselijke versie. Latere wetswijzigingen vallen buiten deze bespreking.
  • De inhoudelijke vergelijking is beperkt tot het vereiste van overeenstemming met Overijssel en de daarvoor aangeleverde uitspraak. Het jurisprudentieonderzoek is niet uitputtend.
  • Een eventuele uitkomst in hoger beroep tegen deze uitspraak is niet aangeleverd.

Uitspraken en wetsartikelen

De gekoppelde wetsbron heeft geen gecontroleerde tijdsversie voor deze zaak. Raadpleeg voor toepassing de relevante historische tekst en eventuele overgangsregels.

Deze bespreking is met AI voorbereid. De rechterlijke brontekst en de redactionele uitleg zijn afzonderlijke teksten.